4 مامىر 2006, 10:19 543 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ديك چەيني قازاق دالاسىنان نە IزدەيدI?

الەمدەگi ەڭ الپاۋىت ەل – اقش-تىڭ تالاي جىلدان بەرگi ۆيتسە-پرەزيدەنتi, قۇراما شتاتتاردىڭ ەڭ بiر جۇمباق، ادامدار اراسىندا جيi كوزگە ءتۇسۋدi ۇناتپايتىن ساياسي قايراتكەرi – ديك چەيني. تiپتi, 2001 جىلعى 11-قىركۇيەكتە تەررورشىلار مiنگەن ۇشاقتار نيۋ-يوركتەگi وراسان زور عيماراتتار – ساۋدا ءۇيiن سوققاننان سوڭ امەريكاندىق سايلاۋشىلار ۆيتسە-پرەزيدەنتتiڭ قايدا ەكەنiنەن ۇزاق ۋاقىت حابارسىز قالىپ، الاڭداۋشىلىعىن بiلدiرگەن. تiپتi, قوعامدىق پiكiر قۇيىن بولىپ سوعىپ، چەينيدiڭ توبەسiنە قارا بۇلت ۇيiرiلگەن. سول قۇپيا، جۇمباق قايراتكەر سوڭعى كەزدەرi تابان استىنان بەلسەندiلiك تانىتىپ، ساياسي كەڭiستiكتە كورiنە باستاۋى دا كوڭiلگە سەكەم الدىراتىن سياقتى.

بۇل قايراتكەر دە ات باسىن استاناعا بۇرعالى وتىر. ايتەۋiر، تەگiن ەمەس، استارىندا قاتپارلى سىر جاتقان قۇپيا ساپار. “جايشىلىقتا ونشا-مۇنشاعا سەلت ەتە قويمايتىن ديك چەيني مىرزا الىستاعى قازاق دالاسىنان نە iزدەيدi?” دەپ اڭ-تاڭ بولۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇسۋiنiڭ دە سەبەبi جەتەرلiك. تiپتi, وسى جولى ودان بۇرىن تاجiكستان پرەزيدەنتi ەمومالي راحمونوۆ مىرزا دا ەلiمiزگە كەلمەكشi.

باق پەن الەمدiك ساراپشىلار، زەرتتەۋشiلەر ديك چەينيدiڭ ورتالىق ازياعا ساپارى – تۇركiمەنستان مەن قازاقستان گازىن الەمدiك نارىققا جەتكiزۋ جولدارىن قاراستىرۋعا باعىتتالماق دەگەن جورامال جاساۋدا. ارينە، سوڭعى ۋاقىتتا بۇكiل الەمدە “ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك” ماسەلەسi باسىم تۇردە قاراستىرىلا باستاعان، كۇردەلi قيىن تۇيiنگە اينالعان سىڭايى بار. الداعى شiلدە ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەلi وتىرعان، دامىعان سەگiز ەل باسشىلارىنىڭ سامميتتi دە بiر جاعىنان وسىعان ارنالماقشى. بiراق، بۇل ساپاردىڭ شىنايى ءمانi ودان گورi تەرەڭiرەك. كەيبiر ساراپشىلاردىڭ پiكiرiنشە، ديك چەيني سوڭعى كەزدەرi قۇرىلۋى بiرجولا شەشiلدi دەلiنگەن بiرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭiستiك (بەك) ماسەلەسiنە باسا نازار اۋدارۋعا مۇددەلi. وسى بەك-تiڭ قۇرىلۋىن قولداي قويمايتىندار كرەمل، استانا مەن مينسك 38 قۇجاتقا قول قويعانىمەن، ۋكرايناسىز مۇنداي ستراتەگيالىق سەرiكتەستiكتiڭ عۇمىرى قىسقا بولاتىنىن ايتۋدا. ياعني، كيەۆ قول قويماعان جاعدايدا بۇل ەكونوميكالىق ۇيىم ەشقانداي زاڭدى كۇشكە يە بولا المايدى. جوعارىداعى ءۇش ەلدiڭ پارلامەنتتەرi ماسكەۋدە قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ زاڭدىلىعىن قايتا قاراپ، ەلەكتەن وتكiزۋگە تيiس.

ەكiنشiدەن، بiرسىپىرا باتىس ەلدەرiنiڭ كوزدەرiنە سۇيەل بولعان يران اتومى جانە ايماقتا مۇناي ءوندiرۋ جاعدايى باستى نازاردا ۇستالماقشى. سوڭعى كۇندەرi بiر باررەل مۇناي باعاسىنىڭ 74-75 دوللارعا جەتۋi اقش-تى عانا ەمەس، ەكونوميكالىق تۇرعىدان جەتەكشi ەلدەردiڭ دە قاتتى الاڭداۋىن تۋعىزدى. الدا ەكونوميكالىق داعدارىس باستالىپ كەتە مە دەپ قاۋiپتەنۋلەرi ورىندى دا. اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتi وتاندىق وپپوزيتسيا وكiلدەرiمەن كەزدەسiپ، قازاقستانداعى دەموكراتيا ماسەلەسiنە باعا بەرۋi دە ىقتيمال. بiراق، كەزدەسۋ وپپوزيتسيا وكiلدەرi كۇتكەندەي بولا قويماس. ويتكەنi, سوڭعى جىلدارى جۇرگiزگەن ساياسي iس-ارەكەتتەرi الەم ەلدەرiن الاڭداتۋمەن قاتار، اقش باسشىلارى “الەمدiك دەموكراتيا” دەگەن ۇعىمنىڭ وزگەرە باستاعانىن، ادام قۇقىعى، دەموكراتيا جونiندەگi تۇسiنiكتەر قولدانىستان قالىپ، الترۋيزمنiڭ كەزەڭi وتكەنiن پايىمداپ وتىر.

ديك چەينيدi قازاقستاندىق دەموكراتيا ەمەس، بiزدiڭ ەلدiڭ اقش-قا كوزقاراسى مەن ۇستانىمدارى كوبiرەك مازالايتىنى ايان. قازاقستاننىڭ سولتۇستiك كورشiسiنiڭ ىقپالىنا بiرجولا مويىنسۇنۋى دا الاڭداتپاي تۇرا المايدى. ەڭ باستىسى، اقش-تا قازiر قازاقستاننىڭ رەسەي ىقپالىنا قۇلاۋىن وزدەرiنiڭ سىرتقى ساياساتتارىنداعى ساتسiزدiگi رەتiندە باعالاۋ ورىن الۋدا.

ديك چەيني قازاقستان دەموكراتتارىن ءسوز جۇزiندە قولپاشتاپ، ارقالارىنان قاققانمەن، اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي كومەك كورسەتە قويماس. نەگiزiنەن، اقش-تىڭ باسىن اۋىرتاتىن ماسەلە، تاعى دا رەسەي مەن قازاقستاننىڭ قارىم-قاتىناسى.

سونىمەن، ديك چەينيدiڭ رەسمي تۇردە قانداي ماسەلەلەردi قوزعايتىن بەلگiلi بولسا دا، ەلباسىمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋiندە جاپپاي جاريا ەتiلە قويمايتىن جايتتاردى قوزعاۋى دا ىقتيمال. تەك، استانا ءوز ۇپايىن جوعالتپاي، تەڭ ارiپتەس رەتiندە سويلەسە السا بولعانى.

جاڭابەك شاعاتاي

سوڭعى جاڭالىقتار