4 مامىر 2006, 10:13 491 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قازاق ۇلتشىلدىعى قورقىنىشتى ما؟

كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالسا دا، رەسەيدiڭ وزiندە يدەولوگيالىق سارىنىنان ايرىلعان 1 مامىر – حالىقارالىق ەڭبەكشiلەردiڭ ىنتىماق كۇنi ەلiمiزدە قازاقستان حالىقتارىنىڭ بiرلiگi كۇنi رەتiندە اتالىپ وتەدi. نەگiزi وزگە پوستكەڭەستiك ەلدەرگە قاراعاندا، رەسەي مەن قازاقستاننىڭ باسىن قوساتىن ورتاق مەرەكە-مەيرامدار بارشىلىق. بار ماسەلە – كەڭەس زامانىنان قالعان بiرقاتار ەسكi مەرەكەلەر ەلiمiزدە نە بەيرەسمي تۇردە اتالىپ وتەدi, نە ەسكi مەرەكەنiڭ اتى وزگەرiپ، تاۋەلسiزدiككە ساي شاپان جابىلىپ، «كەڭەستiك ءھام قازاقستاندىق» مەرەكەمiز رەتiندە رەسمي تۇردە تويلانادى. سونداي مەيرامداردىڭ بiرi – 1 مامىر، قازاقستان حالىقتارىنىڭ بiرلiگi كۇنi. زامان تالابىنا ساي سۋ جاڭا بوپ شىققان وسىناۋ مەرەكەنiڭ اتى وزگەرسە دە، زاتى وزگەردi مە دەگەن ساۋال كiم-كiمدi دە ويلاندىرماي قويماس. سەبەبi ءدال وسىنداي مەرەكەلەر ۇلتتىق ماسەلەلەردەن بۇرىن، ۇلتارالىق ماسەلەلەردi تۋىنداتىپ وتىرادى.

قازاق ۇلتشىلدىعى – فەنومەن بە، الدە زاڭدىلىق پا؟

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان بەرi ەلiمiز ەكونوميكالىق تۇرعىدان اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتiستiكتەرگە جەتسە دە، ۇلتتىق ماسەلەگە كەلگەندە، كiبiرتiكتەپ قالاتىن جايىمىز بار. تiل مەن دiن ماسەلەلەرi ءالi كۇنگە دەيiن ءوز شەشiمiن تاپپاي كەلەدi. ءبارi دە كەڭەس زامانىنداي… كەشە قازاقتارعا «ماحروۆىي ناتسيوناليست» دەپ ايدار تاققاندار بۇگiن بۇل ءسوزدi ءسال جۇمسارتىپ، «كازاحسكي ناتسيوناليست» دەگەن ءسوزدi شىعاردى. ەلiمiزدە قازاق ۇلتشىلى بولۋ دا ايىپتارلىق جايتكە اينالىپ بارادى. بiراق قازاق ءوز ەلiندە ۇلتشىل بولماسا، الەمنiڭ قاي ەلiندە ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتە الادى؟! «بiزدە 130-دان استام دياسپورالار تۇرادى» – دەپ كوكiرەك قاعامىز. ورىس دياسپوراسى – ەلiمiزدەگi ەڭ iرi دياسپورا. رەسەي ءوز iشiندەگi قازاقتاردى جارىلقاپ وتىر ما؟! ەسەسiنە قازاقستانداعى ورىس تiلiنiڭ جاعدايىنا ريزا بولۋدىڭ ورنىنا، جەرگiلiكتi سكينحەدتەر بiرنەشە قازاق ازاماتىن باۋىزداپ كەتكەن. «130 ۇلتتىڭ» iشiنە قىتايلىقتاردى دا قوسىپ الدىق. قازiر «باراحولكادا» جەرگiلiكتi قازاق تiلiنەن گورi حانزۋ تiلi باسىمداۋ ەستiلەدi. الەمنiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندە «چاينا تاۋنداردى» اشقان قىتايلىقتار قازاق جەرiندە دە جايىلىپ بارادى. وزگە ەلدەرگە قاراعاندا، قازاقستان قىتايدىڭ بiر بۇيiرiندە تۇرعان سوڭ، «چاينا تاۋنداردىڭ» بiزدە پايدا بولۋى – ۇلكەن قاۋiپتiڭ باسى بولماسىنا كiم كەپiل؟! ال، بiزدە ۇلت بولاشاعىنا الاڭداۋ اسىرا ۇلتشىلدىق بولىپ سانالادى.

«قازاق ۇلتشىلى بولۋ – ۇيات. بiز كوپۇلتتى ەلدە تۇرامىز عوي، وزگەلەردi رەنجiتiپ المايىق» – دەگەن پسيحولوگيانىڭ حالىقتىڭ بويىنا سiڭiرiلiپ كەلە جاتقانىنا دا اتتاي 15 جىل؟! بيلiكتiڭ توبەسiنەن باستاپ، حالىقتار اسسامبلەياسىنا دەيiن ۋاعىزدالاتىن «كوپ ۇلتتىلىق ساياسات» قازاقتىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرiنە قارسى قويىلاتىن باستى نىساناعا اينالعان سياقتى. بiراق تۇپتەپ كەلگەندە، قازاقتىڭ ۇلتشىل بولاتىنداي دا رەتi بار. سەبەبi ءتۇپتiڭ تۇبiندە قازاقستان – قازاقتىڭ جەرi, قازاقتىڭ ەلi. مۇندا ۇلتشىل بولۋ دەگەن ءسوز – رەسەيدەگiدەي سكينحەدتەردiڭ توبىرىن دارiپتەپ، وزگە ۇلت وكiلدەرiن جانشۋ دەگەن ءسوز ەمەس. وكiنiشكە قاراي، بiزدە تiل ماسەلەسiن كوتەرۋ دە، دiن ماسەلەسiن كوتەرۋ دە اسىرا ۇلتشىلدىققا بالانادى. بiراق قازاق ۇلتشىلدىعى الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان فەنومەن، «جاڭالىق» ەمەس قوي. قىتايدا قىتاي ۇلتشىلدىعى، فرانتسيادا فرانتسۋز ۇلتشىلدىعى، ارابيادا اراب ۇلتشىلدىعى بار بولسا، مۇنى ءبارi زاڭدىلىق رەتiندە قابىلدايدى. سەبەبi ولار ءوز ەلدەرiندە. 15 جىل بويى تiل ماسەلەسiنiڭ شەشiلۋiن كۇتە-كۇتە شارشاپ، بۇگiندە سوتتان-سوتقا جۇگiرiپ جۇرگەن دوس كوشiم دە، پارلامەنت دەڭگەيiندە تiل ماسەلەسiن كوتەرەتiن مۇحتار شاحانوۆ تا، امانگەلدi ايتالى دا – جاقسى، وڭ ماعىناداعى ناعىز ۇلتشىلدار. ورىستiلدi باق-تار ولاردى «كازاحسكيە ناتسيوناليستى» دەپ كەمسiتiپ ايتادى. بiر قىزىعى، ورىس تiلiندە «كازاحسكي ناتسيوناليست» ءسوزi مiن تاعارلىق سوزدەي ايتىلادى. تiپتi, «كوپ ۇلتتىلىق ساياساتتىڭ» دارiپتەلiپ جاتقانى سونشالىقتى، «قازاق ۇلتشىلى» دەگەن ءسوز قازاق تiلiندە دە ايىپتارلىقتاي ماعىناعا يە بوپ بارادى. وندا مەملەكەتتiك تiل مەن دiن ماسەلەسiن كiم كوتەرەدi? ۇلتشىلدىق – iشكi تۇيسiك، ۇلتتىق سەزiم، ۇلتتىق سانا. بiراق وعان نەگە بiزدiڭ قاقىمىز جوق. قازاق ەشقاشان دا شوۆينيست بولماعان. ۇلتجاندى، ۇلتشىل حالىق. بiراق قازiرگi جاعدايدا، وكiنiشكە قاراي، ۇلتشىل بولۋعا قاقى جوق حالىق…

كوپۇلتتىلىق – ءماجبۇرلI تۋىستاستىق پا، الدە سانالى دوستىق پا؟

قازاقستاندا ءاربiر جيىن، ءاربiر حالىقارالىق كەزدەسۋ، ءاربiر بۇكiلالەمدiك فورۋمدار «قازاقستان – بiرلiگi جاراسقان كوپۇلتتى مەملەكەت» دەگەن جارنامالىق برەندتi ايتۋدان باستالادى. بiز بۇنى ايتۋدان شارشاماساق تا، شەتەلدiكتەر مۇنى تىڭداۋدان شارشاعان سياقتى. وسىدان بiراز ۋاقىت بۇرىن ەلiمiزگە بەلگيالىق دەپۋتات حەرمەن دە كروو ارنايى ات باسىن تiرەگەن ەدi. قۇرمەتتi مەيماندى استانادا قارسى العان سەناتور نۇرتاي ابiقاەۆ باياعى «ستسەناري» بويىنشا: «قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت» – دەگەنi سول-اق ەكەن، حەرمان دە كروو: «نادو بىت سكرومنىم!» – دەپ مىرس ەتتi. ونىڭ ۇستiنە قازاقستانداعى ۇلتارالىق جاعدايدى «ءماجبۇرلi تۋىستاستىققا» بالاعانداي بولدى. شىنىمەن-اق، قۇرمەتتi مەيماننىڭ سىرت كوزبەن ايتقان باعاسى كوكەيگە قوناتىنداي. بiزدە ۇلتتىق جاعداي شەشiلمەگەن سوڭ، ۇلتارالىق جاعداي دا ءماز ەمەس. بiزدە جاعداي تومەندەگiدەي: مەملەكەت يەسi – قازاق ۇلتى بار. ەڭ iرi دياسپورا – ورىس دياسپوراسى. ساناققا سەنسەك، بۇدان تىس ەلiمiزدە 129 ۇلت وكiلi تۇرادى. سول 129 ۇلت وكiلi قازاق پەن ورىس دياسپوراسىنىڭ اراسىندا جۇرگەن ازشىلىق توپ. بiراق ولاردىڭ بiرازى ورىس تiلiندە سويلەيدi. دiندەرi دە ارقيلى. مۇندا بiر ايتا كەتەرلiگi, كوپتەگەن دياسپورا وكiلدەرi ءوز اتا-بابا دiندەرiن ەمەس، ورىسقا جاقىن نەمەسە شەتەلدەن كەلگەن ميسسيونەرلiك دiندەردi ۇستانۋعا قۇشتار سياقتى. ول تۇگiلi, وتكەن پاسحا مەرەكەسi پراۆوسلاۆيە دiنiنە قازاقتاردىڭ دا كوپ يلاناتىنىن كورسەتتi. بiزدە قازاقتان باستاپ كەيبiر وزگە ۇلت وكiلدەرi دە قاي تiلدە سويلەپ، قاي دiندi ۇستاناتىنىنا نازار اۋدارمايتىنداي. نەگە؟ ويتكەنi ناعىز ۇلتتىق ساياسات جوق. مەملەكەتتiك يدەولوگيا سولعىن. ەسەسiنە «قازاقستاندىق ۇلت» بiرتiندەپ قالىپتاسىپ جاتقانداي.

ەلدiڭ يميدجi ءۇشiن 30 پايىزدىڭ ار-جاق، بەرi جاعىنداعى دياسپورا وكiلدەرiن بiز دابىرايتىپ كورسەتiپ، «بiز كوپ ۇلتتىمىز» دەپ شۋلايمىز. بۇل ۇران شەتەلدiك ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمدار مەن ميسسيونەرلiك ۇيىمداردىڭ جاقسى «قولشوقپارىنا» اينالدى. قيت ەتسە، شەتەلدiك ۇيىمدار ادام قۇقىقتارىن العا تارتۋمەن قاتار، «قازاقستاندا از دياسپورالاردىڭ قۇقى بۇزىلىپ جاتىر» دەپ دابىل قاعادى. ال، سول از دياسپورالاردىڭ كوبi تەگi بويىنشا يسلام دiنiن ۇستانادى. ودان كەيiن پراۆوسلاۆيە مەن كاتوليك دiنiن ۇستاناتىن ازدى-كوپتi ۇلت وكiلدەرi تۇرادى. بiراق بiزدە يەگوۆا كۋاگەرلەرi دە، كريشنايتتەر دە، پروتەستانتتىقتىڭ 40-تان استام ارقيلى شiركەۋلەرi دە «كوپۇلتتىلىق» ساياسات شەكپەنiنiڭ استىنا تىعىلادى. سوندا اتالعان برەند – ەلiمiزدiڭ يميدجiنە قالايشا جاقسى اسەر ەتiپ جاتىر؟ كەرiسiنشە، «قازاقستان – بiرۇلتتى مەملەكەت، مەملەكەت يەسi – قازاق» دەگەن ساياسات جۇرگiزiلگەندە، شەتەلدiك ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمدار مەن ميسسيونەرلiك قوزعالىستاردىڭ بiزدiڭ ەلگە ايتار ءۋاجi بولماس ەدi. بiراق، امال قانشا…

«جاستار جانە ۇلتارالىق ساياسات» نەمەسە «SUPERSTAR.KZ» جوباسىنداعى كIلتيپاندار

جاستار – ۇلت بولاشاعى دەيمiز. سول «ۇلت بولاشاعى» بۇگiنگi يدەولوگيامەن كەتسە، قازاق ماسەلەسi ەرتەڭگi كۇنi دە «كوپ ۇلتتىلىق ساياساتتىڭ» ىعىنان شىعا المايتىن سياقتى. بiزدە كەڭەس وداعىنان قالعان «اق، سارى، قارا» ساياساتى iرiكتەۋ جوبالارىندا ءالi كۇنگە دەيiن iستەيدi. ەكi تەلە-جۇرگiزۋشi بولسا، ونىڭ بiرi – قازاق، ەكiنشiسi – ورىس بولۋى كەرەك مiندەتتi تۇردە… سول سياقتى بiراز ۋاقىتتان بەرi كۇللi جاستاردىڭ كوزايىمىنا اينالعان «Superstar.kz» جوباسى دا «اق، سارى، قارا» ساياساتىنىڭ بiردەن-بiر كەپiلi iسپەتتi. بiزدە قازاق بولسىن، ورىس بولسىن، ونىڭ تالانتىنا ەمەس، ۇلتىنا قاراي iرiكتەيدi.

«Superstar.kz»-تiڭ ەڭ العاشقى جوباسىندا وتە تالانتتى جاستار جينالدى. كوبi – قازاق. بiراق فينالعا – بiر قازاق، بiر ورىس، بiر كارiس ءوتتi. ءۇش ۇلتتىڭ وكiلi – الماس كiشكەنباەۆ، رومان كيم جانە يرينا كوتلياروۆا كوبiنە-كوپ بويلارىندا تالانتتارى بولعاننان ەمەس، ءۇش ءتۇرلi ۇلت وكiلi بولعاندىقتان وتكەن سياقتى. سەبەبi ولاردان تىس ناعىز تالانتتار ايقىن تولەپبەرگەن مەن ماقپال يسابەكوۆا بۇل سىننان وتە المادى. نەگە؟ ويتكەنi فينالعا بiر عانا قازاق جەتۋi كەرەك ەدi. ابىروي بولعاندا، اتالعان جوبادا ەلەنبەگەن ماقپال يسابەكوۆا يۋرمالانى باعىندىرىپ، قازاقتىڭ داڭقىن كوتەرiپ كەلدi. ەگەردە ءبارi ادiلەتتi بولعاندا، فينالعا ءۇش ءتۇرلi ۇلت وكiلi ەمەس، ءۇش ءتۇرلi تالانت يەسi شىعۋى كەرەك ەدi. ەكiنشi «Superstar.kz» بايقاۋىندا دا بۇل ستسەناريي بۇلجىماي قايتالاندى. فينالعا قايرات تۇنتەكوۆ – قازاق، اليشەر كاريموۆ – وزبەك، راسۋل سۋپيەۆ – ۇيعىر ۇلت وكiلi جەتتi. قازiر ءوتiپ جاتقان رەتتiك سانى بويىنشا ءۇشiنشi «Superstar.kz» جوباسى دا ءوزiنiڭ ءتۇرلi-ءتۇستi قۇرامىمەن ەرەكشەلەنەدi. بيىلعى بەستiككە ءتورت بiردەي ۇلت وكiلi جەتتi – نۇرجان كەرمەنباەۆ (قازاق), رينات مالتساكوۆ (تاتار), اناستاسيا ۋسوۆا (ورىس), ەۆگەني گارتۋنگ (نەمiس) جانە التىناي ساپارعاليەۆا (قازاق) جەتتi. فينالعا ەكi قازاق، بiر ورىس جەتiپ ەدi, بiراق بiر قازاقتى ۇشىرىپ ءتۇسiردi. سەبەبi – «ۇلتارالىق تەڭدiك» ساياساتى بار. ال، قازاقتىڭ بايىرعى ۇلت رەتiندە قازاقستاندا كوپشiلiك ەكەنiن ەشكiم ەلەمەيدi. بiز ءوزiمiزدiڭ «ءتۇرلi-تۇستiلiگiمiزدi» قالاي بولعان كۇندە دە دابىرايتىپ كورسەتۋگە تىرىسامىز… بۇل جوبانى بiز بۇگiنگi مەملەكەتتiك قۇرىلىمنىڭ بiر مىسالى رەتiندە ايتىپ وتىرمىز. ەگەردە بيلiك تە ءدال وسىنداي ساياسات بويىنشا بولiنسە، وزگە تiلدە سويلەيتiن دياسپورا وكiلدەرi «ورىس ماسەلەسiنiڭ» سويىلىن سوعىپ كەتپەسiنە كiم كەپiل؟

بيلiكتە ءتۇرلi ۇلت وكiلدەرiنiڭ وتىرۋ قاجەتتiگi بيiك مiنبەردەن دە ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستiنە كوپ ۇزاماي حالىقتار اسسامبلەياسىنىڭ ستاتۋسى ءوسiپ، ول دا مەملەكەتتiك قۇرىلىمعا اينالۋى ىقتيمال. قازاق تiلiنەن جۇرداي اسسامبلەيانىڭ قۇزىرى وسسە، بۇگiنگi كۇنiمiزدi دە اڭساپ كەتپەيمiز بە دەگەن ۇرەي دە جوق ەمەس.

سوناۋ كەڭەس زامانىنان بەرi بiز وزگە ۇلت وكiلدەرiن قامقورلاپ، قولداپ، كوتەرمەلەپ كەلەمiز. رەپرەسسيا مەن سوعىس جىلدارى سوڭعى نانىمىزعا دەيiن بولiستiك. تاۋەلسiزدiك جىلدارى اتا-تەگiن ۇمىتپاسىن دەپ، ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارىن اشقىزدىق. ەندi ولاردى بيلiككە شاقىرىپ جاتىرمىز… بiراق ولار قازاقتىڭ جاساعان جاقسىلىعىن قاشان قايتارادى؟ قاشان قازاقتى سىيلاپ، مەملەكەتتiك تiلدە سويلەيدi? قاشان قازاق پروبلەمالارىن شەشۋگە ۇمتىلادى؟

كامشات تاسبولاتوۆا

سوڭعى جاڭالىقتار