21 ناۋرىز 2006, 05:51 723 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

شىلقىعان باي دا، ءسىڭىرى شىققان كەدەي دە – بىزدە

ەلىمىزدە جالپى ىشكى ءونىم ء(جIو) نەگە ناتيجە بەرمەي جاتىر؟

جىل سايىن ناۋرىز ايى بارىسىندا الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ ەسەبىن جۇرگىزەتىن «فوربس» جۋرنالى دۇنيەجۇزى بويىنشا بارلىق ميللياردەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاريالايدى. ال جازدا نەمەسە كۇزدىڭ باسىندا بۇكىلالەمدىك بانك بارلىق مەملەكەتتەردىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى ناتيجەسىندە قانداي كولەمدى قۇراعانىن جاريا ەتەدى. بۇگىن وسى ەكى كورسەتكىش تۋرالى اڭگىمە ەتسەك دەپ وتىرمىز.

كۇنى كەشەگى كەڭەستەر وداعىندا رەسمي تۇردە تانىلعان ميللياردەرلەر تۇگىلى، ميلليونەرلەر دە بولمايتىن. ۇستىمىزدەگى جىلى سول كسرو-نىڭ تاراۋىنىڭ باسى بولعان «تامىز پۋتچىنىڭ» (اۆگۋستوۆسكي پۋتچ) 15 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. بۇل وقيعا 1991 جىلى بولعان. سودان بەرى تاۋەلسىز مەملەكەتتەرگە اينالعان رەسپۋبليكالاردا كوپ نارسە وزگەردى. ولاردىڭ سانى 15 بولاتىن. 12-ءسى ازىرشە تمد قۇرامىندا. قالعان ۇشەۋى 2004 جىلدان باستاپ ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇرامىنا كىردى. بىراق بۇلاردىڭ بارلىعىنا دا بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەيا مەن سوتسياليستىك قوعامدىق فورماتسيادان باس تارتىپ، نارىقتىق قاتىناستار جولىنا ءتۇستى. سوڭعىسىن كاپيتاليزم دەسە دە بولادى. ال كاپيتاليستىك قاتىناستار ورنىققان سوڭ، ميلليونەرلەر مەن ميللياردەرلەر پايدا بولادى. 15 جىل، ارينە، كوپ ۋاقىت ەمەس.

بىراق وسى ءبىر قىسقا تاريحي كەزەڭ ىشىندە رەسەيدە، ۋكراينادا جانە قازاقستاندا جەرگىلىكتى ميللياردەر توپتارى پايدا بولىپ ۇلگەرىپتى. «فوربس» جۋرنالىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىنداعى بۇگىنگى ميللياردەرلەردىڭ سانى 40-قا جەتكەن. ونىڭ 33-ءى – رەسەيدەن، 3-ەۋى – ۋكراينادا، 4-ەۋى – قازاقستاننان. 2005 جىلى رەسەيدەگى ميللياردەرلەردىڭ سانى – 27, قازاقستانداعى ميللياردەرلەردىڭ سانى 3-ەۋ بولعان.

سوڭعى ەكى-ءۇش جىل بارىسىندا بۇلاردىڭ قاتارىندا كوپ وزگەرىستەر بولعان. 2003 جىلى تمد-داعى ەڭ باي ادام بولعان م.حودوركوۆسكي قازىر العاشقى بەستىككە دە كىرمەيدى. بۇل بەستىكتىڭ داۋلەتىنىڭ كولەمى 9-10 ميلليارد پەن 18 ميلليارد اراسىندا. ءبىرىنشى ورىندى وتكەن جىلداعىداي ابراموۆيچ يەمدەنگەن. ال ەكىنشى ورىندا — جاڭا ادام. ول بايلىعىنىڭ مولشەرى 11 ملرد. دوللاردى قۇراعان ۆاگيت الەكپەروۆ. بۇل كوپ پە، از با؟ وتكەن جىلى ونىڭ بايلىعىنىڭ «بار-جوعى» 4,3 بولعانىن ەسكەرسەك، ارينە، كوپ. جىل-ون ەكى ايدىڭ ىشىندە ۆ.الەكپەروۆتىڭ داۋلەتى 6,7 ملرد. دوللارعا ۇلعايعان ەكەن. ياعني ول ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وسىنشاما اقشا تاپقان.

بۇل كىسىنىڭ قازاقستانعا دا قاتىسى جوق ەمەس. وتكەن 2005 جىلى ول باسقاراتىن رەسەيلىك لۋكويل كومپانياسى باتىس قازاقستانداعى بىرقاتار مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋمەن اينالىسقان «نەلسون ريسورسيز» دەگەن كومپانيانى ساتىپ العان. جالپى ماسكەۋ ميللياردەرلەردىڭ سانى جاعىنان الەمدەگى ەكىنشى ورىنعا شىعىپتى. ال قازاقستان بولسا ميللياردەرلەردىڭ سانى جاعىنان ۋكراينادان وزعان.

ال ەندى جالپى ىشكى ءونىم كورسەتكىشىنە كەلەيىك. بۇل جونىندەگى سوڭعى بۇكىلالەمدىك مالىمەت وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جاريا ەتىلدى. بيىلعى مالەمەتتەر الداعى ۋاقىتتا بەلگىلى بولاتىن شىعار. وندا قانداي وزگەرىس بولارىن ۋاقىت كورسەتە جاتار. ال ازىرگە ادام باسىنا شاققانداعى ءجIو ۇلەسى بويىنشا قازاقستان ءالى دە بولسا ورتاشا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا دا ىلىنە المايدى.

ويتكەنى بۇل جەردەگى 2005 جىلدىڭ باسىنا قاتىستى ءبىزدىڭ كورسەتكىش – 2716 دوللار. ال الەم بويىنشا جالپىلاما ورتاشا كورسەتكىش 6930,7 دوللارعا تەڭ. الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ ءجIو (جالپى ىشكى ءونىم) كورسەتكىشتەرىن قوسقاندا، ناتيجەسى 40,887,837 تريلليون دوللار بولعان. ونىڭ ىشىندەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى — 40, 743 ملرد. دوللار. باسقاشا ايتقاندا، حالقىنىڭ سانى ادامزاتتىڭ مىڭنان ءتورتىن نەمەسە 0,4 پروتسەنتىن قۇرايتىن قازاقستان الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ مىڭنان ءبىرىن نەمەسە 0,1 پروتسەنتكە جەتەر-جەتپەسىن عانا بەرەدى ەكەن.

بىراق بۇنداي جەتىستىكتىڭ ءوزى تەڭىزگە شىعار تۋرا جولى جوق، سوندىقتان ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى ءبىراز شەكتەۋلى مەملەكەت ءۇشىن، ارينە، جامان ەمەس. تۇگەلدەي العانداعى ءجIو كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستان ($40,743 ملرد.) سەۆ (سوۆەت ەكونوميچەسكوي ۆزايموپوموششي) قۇرامىنا كىرگەن بۇرىنعى سوتسياليستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە رەسەي ($582,395 ملرد.), پولشا ($212,777 ملرد.), چەحيا ($107,047 ملرد.), ۆەنگريا ($99,712 ملرد.), رۋمىنيا ($73,167 ملرد.), ۋكراينا ($65,149 ملرد.) مەن سلوۆاكيادان ($41,092 ملرد.) كەيىنگى 8-ءىنشى ورىندا. ال ادام باسىنا شاققانداعى ءجIو ۇلەسى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز ($2716) وسىندايلاردىڭ قاتارىندا سلوۆەنيا ($16002), چەحيا ($10494), ۆەنگريا ($9971), ەستونيا ($8108), حورۆاتيا ($7772), سلوۆاكيا ($7609), پولشا ($6265), ليتۆا ($6189), لاتۆيا ($5950), رەسەي ($4061) مەن رۋمىنيادان ($3281) كەيىنگى 12-ءىنشى ورىندا. سونىمەن قاتار، بۇل جاعىنان العاندا قازاقستان ($2716) تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە رەسەيدەن ($4061) كەيىنگى 2-ءىنشى ورىندا، ال بۇرىنعى كسرو-نىڭ 15 وداقتاس رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشىندە ەستونيا ($8108), ليتۆا ($6189), لاتۆيا ($5950) مەن رەسەيدەن ($4061) كەيىنگى 5-ءىنشى ورىندا.

ال ەندى قازاقستاننىڭ وسى جەتىستىكتەرىن سول بۇرىنعى كسرو-دا «يۋجنىە رەسپۋبليكي» ەسەپتەلگەن ورتالىق ازيا مەن زاكاۆكازە ەلدەرىنىڭ سولارعا سايكەس كورسەتكىشتەرىمەن سالىستىراتىن بولساق، وسى كەيىنگىلەردىڭ تىم ارتتا قالىپ قويعانىن كورەمىز. جالعىز عانا ءبىزدىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى ($40,743 ملرد.) وسى ەكى ايماقتاعى قالعان 7 مەملەكەت ەكونوميكالارىنىڭ باسىن قوسقانداعى كولەمنەن ($39,573 ملرد.) ۇلكەن ەكەن.

وسىنداي مالىمەتتەرمەن تانىسقان سوڭ، «ءبىزدىڭ ەلىمىز تاسى ورگە دومالاپ تۇر-اۋ» دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا مەيلىنشە تولىق نەگىز بار سياقتى كورىنەدى. بىراق سوندا ەكونوميكامىز شىنىمەن جان-جاقتى بولىپ قارىشتاپ دامىپ جاتىر ما؟ وسى سۇراققا «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرگىڭ-اق كەلەدى. بىراق كۇمان دا جوق ەمەس. نە سەبەپتەن دەيسىز عوي؟

سەبەپ مىنادا. وسىدان 6,5 جىل بۇرىن، 1999 جىلعى شىلدە ايىنىڭ ءبىرى كۇنى شىققان سانىندا بەدەلدى ۇلىبريتانيا گازەتى «فاينەنشل تايمس» قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت كەرى كەتىپ، ءجIو كورسەتكىشىنىڭ 22 ملرد. دوللار دەڭگەيىنەن 15 ملرد. دوللارعا دەيىن قۇلدىراۋعا قالعانىن حابارلاعان. بۇعان سوندا سەبەپ بولعان الدىنداعى 1998 جىلدىڭ اياعىنا تامان مۇناي باررەلى باعاسىنىڭ 10 دوللاردان دا تومەن بولعانى ەدى. بۇنىڭ سوڭى ەكونوميكا ءۇشىن قيىن، ال الەۋمەتتىك سالا ءۇشىن اۋىر بولدى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى ەركىنە جىبەرىلدى. سونان سوڭ قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى قۇنسىزدانىپ شىعا كەلدى. كەيىن مۇنايدىڭ باعاسى كۇرت ءوسىپ، جاعداي تۇزەلە باستادى. سودان بەرى مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى بولىپ تۇر. ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي دا جامان ەمەس.

بىراق بۇرىنعى بولعاننىڭ قايتالانباسىنا ەشقانداي دا كەپىلدىك جوق. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى جوعارىدا ايتىلعان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردىڭ ءبارى — نەگىزىنەن مۇنايدىڭ كۇشى. ونىڭ باعاسى جوعارى بولسا، شۇكىرشىلىك جاساۋعا بولادى. ال ەگەر 1998 جىلدىڭ اياعى مەن 1999 جىلدىڭ باسىنداعىداي ول ءتۇسىپ كەتسە، قيىندىق مىندەتتى تۇردە قايتالانادى. ونى جۇمسارتا الاتىنداي قازاقستاندا وزىندىك ماعىناسى بار ەكونوميكا جوق. بىزدە ۇزاق مەرزىمدىك حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ ەشقايسىسى دەرلىك وندىرىلمەيدى. كەڭەس زامانىندا كوستيۋم-كويلەك، شۇلىق، اياقكيىم سياقتى زاتتار شىعارىلاتىن ەدى. قازىر ءبارى قۇرىپ كەتتى. سونداي جاڭا تاۋار تۇرلەرىن ءوندىرۋ دە جولعا قويىلعان جوق. ماسەلەن، تۇرىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ، ءوز سىرىڭكەمىزدى شىعارۋعا تالپىنىس بولعان. ول دا توقتاپ قالدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ بار بىلەتىنى سىرتقا مۇناي-گاز بەن باسقا دا شيكىزاتتى قاپتاتىپ شىعارۋ. ونىڭ ءوزىن دە ءوندىرىپ جاتقان نەگىزىنەن شەتەلدىك كومپانيالار. ياعني پايدانىڭ نەگىزگى بولىگى شەتەلگە كەتىپ جاتىر. ول از بولعانداي، سول ەكسپورتقا كەتىپ جاتقان شيكىزاتىمىزدىڭ دەنى حالىقارالىق نارىقتان الدەقايدا تومەن باعاعا ساتىلىپ جاتىر.

ماسەلەن، 2004 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا ەلىمىز ەكسپورتقا جالپى سوماسى 3 ملرد. 763,3 ملن. دوللاردى قۇرايتىن 21 ملن. 625 تىس. توننا مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن جىبەرگەن. دەمەك، 1 توننا ورتا ەسەپپەن العاندا 174 دوللارعا ساتىلعان. ياعني وسى كەزەڭ ىشىندە ەكسپورتقا كەتكەن مۇنايىمىزدىڭ جالپىلاما ءاربىر باررەلى 23-24 دوللارعا باعالانعان. ال سول 2004 جىل بارىسىنداعى وپەك مۇنايى باررەلىنىڭ ورتاشا باعاسى 36,05 دوللاردى قۇراعان. ياعني قازاقستان مۇنايى الەمدىك دەڭگەيدەن 12-13 دوللار تومەن باعاعا ساتىلىپ وتىرعان. ءبىزدىڭ كورشىمىز رەسەي مۇنايىنىڭ تونناسىن تمد ەلدەرىنىڭ وزىنە 190 دوللاردان، ال الىس شەتەلگە 270 دوللاردان ساتىپ وتىرعان. ياعني 2004 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا قازاقستاننان ەكسپورتقا كەتكەن بۇكىل مۇناي رەسەيدىڭ تمد ەلدەرىنە ساتىلاتىن مۇنايىنان 16 دوللارعا، الىس شەتەلگە ساتىلاتىن مۇنايىنان 96 دوللارعا ارزان باعاعا كەتكەن.

تيىسىنشە ودان مەملەكەت ءۇشىن الىناتىن سالىق پەن باسقا دا تولەمدەردىڭ مولشەرى تىم از. باسقاشا ايتقاندا، قازاقستاننىڭ بۇكىل ورتالىق ازيا مەن تمد-دا ماقتاۋلى ەسەپتەلەتىن ەكونوميكاسىنىڭ شىندىعىندا كىمگە قىزمەت ەتىپ جاتقانى بەلگىسىز. الدىمەن كونستيتۋتسيا بويىنشا سول جەر قويناۋىنان الىناتىن قازبا بايلىقتاردىڭ بىردەن-ءبىر يەسى بولىپ تابىلاتىن حالىق ءۇشىن ەمەس ەكەنى – اقيقات.

وسىنىڭ دالەلى رەتىندە مىناداي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە قاراعاندا، ەڭ كوپ كەدەيلىككە ۇشىراعان اۋىل حالقى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا، قالا حالقى اتىراۋ وبلىسىندا تۇرادى ەكەن. ال بۇل ەكى وبلىس — ادام باسىنا شاققانداعى وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى ەڭ بيىك بولىپ تابىلاتىن وبلىستار. قازاقستاننىڭ ماقتاۋلى ءجIو كورسەتكىشى ەڭ الدىمەن وسىلاردىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. ال جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنى كەدەيلىكتەن باس كوتەرە الار ەمەس. ماسەلەن، 2001 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندەگى حالىق تۇگەلدەي دەرلىك (95,5 %) ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەت ەڭ تومەن دەگەن كورسەتكىشتەن (پروجيتوچنىي مينيمۋم) دە از تابىس تاباتىن بولعان. وتكەن 2004 جىلى وسىعان ۇقساس جاعداي اتىراۋ وبلىسىنداعى قالا حالقىنىڭ اراسىندا تىركەلگەن. باسقاشا ايتقاندا، ول جاقتا اۋىل تۇرعىنى مەن قالا تۇرعىنىنىڭ جاعدايى ۇقساس. ولاردى وسىلايشا ءبولۋدىڭ قاجەتى شامالى. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ دە كۇنكورىسى نەگىزىنەن ناشار. ونىڭ ۇستىنە وسى مۇنايلى باتىس ايماعىندا انەميا دا، تۋبەركۋلەز دە قازاقستان بويىنشا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە. سوندا ماقتاۋلى ءجIو كورسەتكىشتەرى نەگە ناتيجە بەرمەي جاتىر ەكەن؟!

اققالي كوپتىلەۋوۆ

سوڭعى جاڭالىقتار