21 ناۋرىز 2006, 05:34 547 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ءۋاليحان قاليجانۇلى، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: ۇلتتىق ساناعا ۇلتتىق سIلكIنIس كەرەك

ءۋاليحان قاليجانۇلى – پارلامەنتتەگى ورالماندار ماسەلەسىمەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانىپ جۇرگەن دەپۋتاتتىڭ ءبىرى. وتكەن شاقىرىلىمدا ءۋاليحان قاليجانۇلى پارلامەنتتىڭ «كوشى-قون جانە وتانداستارمەن بايلانىس جونىندەگى» بىرىككەن كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولعان. قازىر حالىقارالىق ىستەر، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميتەتتىڭ، «وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.

ءبىزدىڭ دەپۋتاتپەن اڭگىمەمىز ورالماندار جانە باسقا دا ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بولدى.

بۇل قازانىڭ ارتىندا تاعى بIر ءۇشIنشI كۇشتەردIڭ بولۋى مۇمكIن

– ۋاليحان قاليجانۇلى، سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا بولىپ جاتقان وقيعالارعا باعا بەرۋدىڭ ءوزى قيىنداپ كەتكەن سياقتى. جالپى، التىنبەك سارسەنبايۇلىنىڭ قازاسى سىزگە قالاي اسەر ەتتى؟

– سۇراق، ارينە، اۋىر. بىراق، ونىڭ ارتىندا ءبىرتالاي ماسەلەلەر بار. ويتكەنى، مەن التىنبەك سارسەنبايۇلىنىڭ ارىپتەس اعاسى عانا ەمەس، ءارى ءبىر ەلەۋلى كەزەڭدەردە وسى ازاماتتىڭ تاعدىرىنا ارالاسقان جىگىتتەردىڭ ءبىرىمىن. ول ماسكەۋدەگى ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ كەلىپ، قازتاگ-تا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە قىزمەتكە تارتقان ەدىم. مەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسىمىن. «لەنينشىل جاس» گازەتى ول كەزدە كادرلاردى رەزەرۆكە قوياتىن. التىنبەكتى وسى «لەنينشىل جاس» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ رەزەرۆىنە قويىپ، ءبىراز ساياسي ناۋقانعا قاتىسۋىنا سەبەپكەر بولدىم.

ماعان بۇل قازا قاتتى باتتى. جانىمدى كۇيزەلتتى، قابىرعامدى قايىستىردى. قازاقتا ءبىر ءسوز بار «اعايىن وكپەگە قيسا دا، ولىمگە قيمايدى» دەيتىن.

– بىراق، سوڭعى كەزدە سىزدەر ءدۇرداراز بولىپ ءجۇردى دەگەن اڭگىمەلەر بار عوي؟..

– راس، التىنبەك ەكەۋمىزدىڭ ارامىزعا كەيىن الدەكىمدەردىڭ سۋىق قولى ەنىپ، بىرەۋلەر قارا مىسىق جۇگىرتتى. ونىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىن دۇنيەدەن وتكەن ادامنىڭ ارتىنان ايتقان قيىن بولار. بىراق، مەن اعاسى رەتىندە وزىمە جاساعان قياناتتى كەشتىم.

بۇل اعايىندار اراسىنداعى اڭگىمە. ال، ەندى ۇلكەن ساياساتقا كەلگەندە التىنبەكتىڭ ورنى ويسىراپ قالعانى راس. ويتكەنى، التىنبەك 8 جىلداي مينيستر بولدى. كەزىندە مەن ونىڭ ورىنباسارى دا بولدىم. كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ توڭىرەگىندە التىنبەكتىڭ الدىن بولجاي الاتىن قاسيەتى بار ەدى. سوندىقتان دا، التىنبەك مينيستر تاعىندا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ يدەولوگياسىنىڭ كىلتىن ۇستادى دەپ بىلەم. جانە، ونىڭ قاسىندا كوپ جۇرگەندىكتەن، كوپتەگەن ۇسىنىستاردىڭ ەلباسىعا وسى مينيسترلىك ارقىلى جەتەتىندىگىنە دە كۋا بولدىم. دەمەك، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىندا التىنبەكتىڭ ورنى، وزىندىك قولتاڭباسى قالدى.

– بۇل قازاعا وسى سەناتتىڭ بەلدى قىزمەتكەرىنىڭ، باسشىلارىنىڭ ءبىرىنىڭ تىكەلەي قاتىسى بولۋى نەنى كورسەتەدى؟ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ السىزدىگىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟

– الدىن-الا تون ءپىشىپ، پىكىر ايتقىم كەلمەيدى. ادامدار ۇستالدى. تەرگەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە سەناتتىڭ اپپارات جەتەكشىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ەكەندىگى ءمالىم بولدى. وتكەندەگى سەناتتىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاتىسىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسىن ۇسىنعان كەزدە، وزىنە وتەمباەۆتان رەسمي حات تۇسكەنىن مالىمدەدى. وندا وسى ماسەلەدە باسقا ادامداردىڭ قاتىسى جوق ەكەندىگىن جانە ونى جەكە ءوزى ۇيىمداستىرعانىن ايتتى. ارينە، سەنۋگە دە بولادى، سەنبەۋگە دە بولادى. بىراق، ەگەر وتەمباەۆ وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن موينىنا الىپ، وسىنداي حات جازىپ جاتسا، ونىڭ ارجاعىندا دا ۇلكەن سالماق جاتقان شىعار.

التىنبەكتىڭ بەلگىلى باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا ايتىلعانداي، ماسكەۋدە اراق ءىشىپ، جاتىپ العانى تۋرالى ماسەلە ونىڭ تاعدىرىنا قاياۋ تۇسىرگەنى راس ەندى.

– دەگەنمەن، بۇل ماقالا وسىنداي اتپال ازاماتتىڭ ولىمىنە اكەپ سوعاتىنداي فاكتور ەمەس سياقتى…

– مەن سوت تا، پروكۋرور دا ەمەسپىن. مەن تەك ءوز ويىمدى ءبولىسىپ وتىرمىن. بۇنىڭ ارجاعىندا قالاي بولعاندا دا، تاعى ءبىر ءۇشىنشى كۇشتەردىڭ بولۋى بەك مۇمكىن. تەرگەۋ پروتسەسى ءالى بىتكەن جوق. ءالى 4-5 ايعا سوزىلاتىن بولۋ كەرەك. مەن بۇكىل اقپاراتتاردى ەكشەپ وقىپ وتىرمىن. تەرگەۋ بىتكەننەن كەيىن بۇعان رەسمي باعا بەرىلەتىندىگىندە داۋ جوق. سول كەزدە بۇل ماسەلە ءدۇدامال ويلار تۋدىرسا، ارينە، ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلار دەپ ويلايمىن. س.ءابدىراحمانوۆ جاقىندا مالىمدەمە جاساپ تا ۇلگەردى. دەپۋتات ءۇنى ەسكەرۋسىز قالماس. وتكەن اپتادا ا.سارسەنبايۇلىنىڭ ولىمىنە قاتىستى دەرەكتەر جاريالاپ جۇرگەن باق جانە ۆەب-سايتتارداعى مالىمەتتەردى تەكسەرۋ جونىندە باس پروكۋراتۋراعا ءوزىم دە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. بۇل جەكە ادامنىڭ عانا ءولىمى ەمەس، وپپوزيتسياعا كەتكەنمەن، ول قازاقستاننان كەتكەن جوق. سوت ءادىل جانە اشىق ءوتىپ، قىلمىسقا قاتىسى بار ادامداردىڭ بارلىعى بىردەي جازاسىن الۋى كەرەك.

ويتكەنى، بۇل دەموكراتياعا تونگەن قاۋىپ دەپ ەسەپتەيمىن. مەن داريعا نازارباەۆانىڭ وسىعان بايلانىستى مالىمدەمەسىن قوشتايمىن. بۇل پرەزيدەنتتىڭ وزىنە جاسالىپ وتىرعان شابۋىل. سارسەنباەۆتىڭ ءولىمى قازاقستاندا ءارتۇرلى تولقۋلار تۋعىزىپ، ۇلتتىق ەكسترەميزمدى وياتاتىنداي نەمەسە حالىقتى الاڭعا شىعارىپ، ءارتۇرلى زاڭسىزدىق جولدارعا يتەرمەلەيتىندەي ءبىر ماسەلەلەردىڭ ۇشىعى كورىنىپ قالدى.

– الماتىدا وسى وقيعاعا بايلانىستى وتكەن ميتينگىگە قاتىسۋشىلاردى قاماپ تاستاپتى. بۇل دۇرىس پا؟

– زاڭ بىرەۋ. پرەزيدەنت پە، مينيستر مە، قاراپايىم قازاقستان ازاماتى ما، زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك بىردەي. زاڭدى سىيلاۋ كەرەك. جاقسى ما، جامان با ول – قابىلدانعان زاڭ. سوندىقتان دا، بۇل جەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ايىپ تاعا المايسىڭ. سەبەبى، زاڭ اياسىندا جۇمىس جاسادى.

ەگەر التىنبەك سارسەنباەۆتىڭ ءولىمى بولماي، باسقا سەبەپتەرمەن ميتينگ ۇيىمداستىرۋ قاجەت بولعان جاعدايدا التىنبەكتىڭ الاڭعا ەشكىمدى الىپ شىقپايتىندىعىنا كامىل سەنىمدىمىن. ويتكەنى، ول زاڭدى وتە جاقسى بىلەتىن جانە زاڭدى سىيلايتىن.

كەز كەلگەن مەملەكەت ساياسي-ەكونوميكالىق شەكاراسىن قورعاۋعا مIندەتتI

– ءسىز بۇل وقيعالار ەلىمىزدە ۇلتتىق نەمەسە باسقا دا ەكسترەميستىك توپتاردىڭ بوي كوتەرۋىنە اسەر ەتىپ وتىر دەيسىز. سىزدىڭشە، قازاقستاندا ۇلتتىق نەمەسە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ العىشارتى بار ما؟

– ال، نەگە جوق دەپ ويلايسىز؟ امەريكا، دۇنيە جۇزىندەگى بەس قارۋى ساي، كورمەيتىن كوزى، ەستىمەيتىن ءسوزى جوق مەملەكەت سياقتى كورىنگەن. سول امەريكانىڭ ءدال ۇستىندە قىركۇيەك وقيعاسى (2001 جىلدى ايتادى) قالاي ورىن الدى؟!. امەريكا «ءبىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىمىزدى ەشكىم بۇزا المايدى» دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.

سوندىقتان دا، ەكسترەميزم بىزدە مۇلدە جوق دەپ اۋا جايىلۋعا بولمايدى. قازاقستاندا نەشە ءتۇرلى ءدىني ۇيىمداردىڭ قاپتاپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. مىسالى، «اۋم-سينريكەنى» الايىق. بۇل اعىمعا الەمدە تىيىم سالىنعان، سول قازاقستاندا بار. اناۋ جاپونياداعى سەكتا قازاقستانعا قالاي كەلدى؟ كريشنايتتەردى الايىق، ولاردىڭ ىشىندە راديكالدى كريشنايتتەر بار. قازاقتىڭ نەگىزگى ءدىنى – يسلام ءدىنى. سوعان قاراماستان، ءبىزدىڭ الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا ساياجايلاردى الىپ الىپ، كريشنايتتەردىڭ ۇلكەن كولونياسى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردى قازاق ازاماتتارى باسقارادى. بولماسا حيزبۋت-ءتاحريريدىڭ الماتىدا، استانادا، وڭتۇستىك قازاقستاندا بوي كوتەرۋى دە تەگىن ەمەس. ونىڭ ارتىندا حاليفات قۇرۋدى كوكسەيتىن ەكسترەميستىك توپ بار. دەمەك، بۇنىڭ بارلىعى بىزدە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ كورىنىستەرى بار ەكەندىگىنىڭ دالەلى. كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق شەكاراسىن قورعاۋعا مىندەتتى. بۇل جازىلماعان زاڭدار.

– ءدىني سەنىم بوستاندىعى تۋرالى زاڭ بار عوي. وسى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك دەگەن اڭگىمە كوتەرىلگەلى ءبىراز ۋاقىت بولدى. وسىنىڭ ءبارى سول زاڭنىڭ سولقىلداقتىعىنان ەمەس پە؟

– بوستاندىق دەگەننىڭ ءوزى دە زاڭنىڭ باسىمدىعىمەن بولۋى كەرەك. نەگىزىنەن بىزدەگى باستى دىندەر – مۇسىلمان جانە حريستيان ءدىنى. ال، بىزدەگى ءدىني اعىمدار بەس ادامنىڭ باسىن قوسادى دا ءبىر ءدىني بىرلەستىك قۇرادى. ءسويتىپ، حالىقتىڭ اراسىندا ميسسيونەرلىك جۇمىس جۇرگىزە باستايدى. ارينە، كونستيتۋتسيا بويىنشا ءدىن ەركىندىگى بەرىلگەن، ءباسپاسوز بوستاندىعى بار. بىراق، بۇل ماسەلەگە كەلگەندە سەرگەكتىك تانىتۋ قاجەت.

– سىزدەر جاقىندا عانا قۇربان ايت پەن روجدەستۆونى ءدىني رەسمي مەيرام رەتىندە قابىلداۋ جونىندەگى زاڭدى بەكىتتىڭىزدەر. بۇل دۇرىس دەپ ويلايسىز با؟

– بۇل ماسەلەنىڭ ار جاعىندا ساياسي استار جاتىر. قازاقستاندا نەگىزگى ءدىن – مۇسىلماندار مەن حريستياندار. ءبىز ءالى دە بولسا ساياسي تەپە-تەڭدىكتەن شىعا الماي كەلە جاتىرمىز. كونستيتۋتسيامىز بويىنشا، قازاقتىڭ ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. ال، ورىس ءتىلى – رەسمي ءتىل. وسى ەكى باپ ءبىرىن-ءبىرى تەجەپ، ءتىلىمىزدى دامىتۋعا كەسىرىن تيگىزىپ جاتىر. ەگەر، مۇسىلمانداردىڭ قۇربان ايتىن عانا دەمالىس دەپ جاريالاپ جىبەرسەك، سلاۆيانداردى ۇمىت قالدىرعانداي بولاتىن ەدىك. ماسەلەن، موڭعوليادا ناۋرىزدى بايان-ولگي ايماعىنداعى قازاقتار ءۇشىن رەسمي مەرەكە ەتىپ بەردى.

«قازاق» يدەياسى ءبارىمىزدى ۇلتتىق يدەياعا الىپ كەلەدى

– بىراق، رەسەيدە باسقا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسى اياقاستى بولىپ وتىر عوي. ول ءبىز سياقتى ۋنيتارلى ەمەس، فەدەراتيۆتى مەملەكەت. بىراق، سويتە تۇرا ول ەلدە تەك ورىس ۇلتىنىڭ مۇددەسى عانا ەسكەرىلەدى. ال، ءبىز كەرىسىنشە ۇلتتىڭ مۇددەسىنەن گورى، باسقا حالىقتىڭ مۇددەسىن كوبىرەك ويلايتىن سياقتىمىز؟

– مەن باسقا حالىقتار دەگەن سوزىڭە كەلىسە المايمىن. ولاردىڭ ءبارى دە قازاقستان حالقى. قازاقستاننىڭ ازاماتتارى. امەريكا نەگە بۇگىنگىدەي ەكونوميكالىق دەربەستىككە قول جەتكىزدى. سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ولار وزدەرىن امەريكاندىقتارمىز دەپ ەسەپتەيدى. اياعىمىزدان قاز تۇرىپ، جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندا، تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ بارىسىندا، بۇل ماسەلەدە تەڭگەرمەۋشىلىك ساياسات جۇرگىزىلە بەرەدى.

– دەمەك، ءسىز «قازاقستاندىق يدەيانى» قولدايسىز عوي؟

– «قازاقستاندىق» دەگەن ءسوزدىڭ مايەگىنە ءۇڭىلۋىڭدى سۇرار ەدىم. بۇل باياعىداعىداي «موي ادرەس – سوۆەتسكي سويۋز» دەگەن ماعىنادا ەمەس. قازاقستان حالقى. باسقانى بىلاي قويىپ، تۇرىكتەردى الايىقشى. 60 ميلليوننان استام تۇرىك بار. ولاردىڭ ءبارى تۇرىك ەمەس. بىراق، ءبارى «تۇرىك» دەپ جازىلادى. اتاتۇرىكتىڭ ەڭ ۇلكەن ءىسى – تۇركياداعى بۇكىل حالىقتى ءبىر يدەيانىڭ توڭىرەگىنە جۇمىلدىردى. «قازاقستاندىق» دەگەن يدەيانىڭ استارىنان بولاشاقتا وسىنداي يدەيانى كورگىم كەلەدى.

– سوندا تولقۇجاتىمىزدا سول تۇرىكتەر سياقتى «قازاق» دەپ جازبايمىز با؟

– نەگە جازبايمىز؟ جازامىز. باسقا ۇلتتاردى ءبىز جاقىنداتۋىمىز كەرەك. ۋاقىت وتە كەلە، ءتىلىمىز تۇعىرىنا قونسا، ءىس-قاعازدارى قازاق تىلىنە كوشسە، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قازاقشا سويلەسە، ۇكىمەت پەن پارلامەنت قازاقشا سويلەسە، بىرتە-بىرتە وسى «قازاق يدەياسى» بارلىعىمىزدى ءبىر ۇلتتىق يدەياعا الىپ كەلەدى.

قىتايدىڭ ۇلى ويشىلى كونفۋتسيدىڭ ءبىر ءسوزى بار: «دۇنيە ءجۇزىن سوعىسپەن جاۋلاپ الۋ ماقسات ەمەس. عاسىرىنا ءبىر ميلليمەتر العا جىلجىساڭ دا جەتەدى» دەيدى ول. ياعني، اسىقپاي كوپ نارسەنى ىستەۋگە بولادى. دەمەك، ءالى دە سابىرىمىزدى سارىقپاي، ارتىن كۇتۋىمىز كەرەك. قازىر، قۇدايعا شۇكىر، قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 57%-عا جەتىپ قالدى. بىراق، شاپانىمىزدى جەلبەگەي جامىلىپ، بوركىمىزدى اسپانعا اتا قوياتىن پايىز ەمەس بۇل. وسى 57%-دىڭ، مۇحتار شاحانوۆتىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا، 2 ميلليوننان استام قازاعى قازاقشا ويلاي دا، جازا دا بىلمەيدى. ۇلتتىق كوسموپوليتتەرىمىز ءالى دە سىرەسىپ وتىرعاندا، ولار اسىرەسە، بيلىك ورىندارىندا وتىرعان كەزدە بۇل ماسەلەنى توڭكەرىپ تاستاۋ وڭاي ەمەس. ۇلتتىق ساناعا – ۇلتتىق سىلكىنىس كەرەك. ءسال سابىرلىقپەن جالعاستىرساق، بۇعان دا ءبىر كۇن جەتەمىز.

– دەمەك، ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي، قازاق ءالى ۇلت بولىپ قالىپتاسقان جوق قوي؟

– ۇلت بولىپ قالىپتاستىق قوي. بىراق، ءالى دە بولسا ەسكى نانىم-سەنىمدەر بار، جۇزگە بولىنۋشىلىك بار، سول ەتەگىمىزدەن تارتىپ كەلە جاتىر.

ورالماندار سىرتتا جۇرگەن قازاقتار عانا ەمەس، ۇلتتىڭ ازاماتتارى دا

– جالپى، وسى ۇلتتىق ماسەلە جۇزەگە اسۋ ءۇشىن، قازاقتىڭ سانى باسىم بولۋ كەرەك دەگەن پىكىر كوبىرەك ايتىلادى. بۇل 1991 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ەگەر ءبىزدىڭ سانىمىز 70% ۇلەسكە جەتەتىن بولسا، قازاق ماسەلەسى وزىنەن ءوزى شەشىلەر ەدى دەيمىز. بۇل شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ كەلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. قۇدايعا شۇكىر، ورالماندار كەلىپ جاتىر. ءسىز وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان دەپۋتاتسىز. وسى 14 جىلدا بىزدە زاڭدىق شەڭبەر، زاڭدىق بازا قالىپتاسقان دەپ ويلايسىز با؟

– مەن ورالماندارعا – سىرتتا جۇرگەن قازاقتار عانا دەپ قارامايمىن. مەن ۇلتتىڭ ازاماتتارى دەپ قارايمىن. تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتاردىڭ – قازاقستان دەگەن جالعىز مەملەكەتى بار. وسى مەملەكەتكە شوعىرلاندىرۋ ۇلكەن ماسەلە. قيىن-قىستاۋ كۇندەردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز وسى ورالماندار ماسەلەسىن كوتەردى. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ، قازاقستانعا كەلۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. مىسالى، مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە، موڭعولياعا بارعان كەزىمىزدە پرەزيدەنت ول كەزدەگى موڭعوليانىڭ پرەزيدەنتى وچيرباتقا: «بۇكپەلەمەي تىكەسىنەن قويايىن، وچيربات مىرزا، موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ قازاقستانعا كوشۋىنە كەدەرگى جاساما» دەدى.

ال، قىتايعا بارعان كەزىمىزدە، ءدال وسى اڭگىمەنى ايتقان كەزىندە قىتاي مەملەكەتىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ليپەن: «قۇرمەتتى نازارباەۆ مىرزا، ءبىزدىڭ ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى وسى ءسىزدىڭ رەسمي ساپارىڭىزدىڭ كۇن تارتىبىندە بۇل ماسەلە جوق. سوندىقتان دا، بۇل ماسەلەنى ءبىز تالقىلاي المايمىز» دەدى.

قازىر ساياسات وزگەردى. كوشى-قون جونىندەگى زاڭدى قابىلدادىق. 450 مىڭنان استام وتانداسىمىز قازاقستانعا كەلدى. 350 مىڭى قازاقستان ازاماتتىعىن الدى. كوپ قيىندىقتار بولدى. وسى جەردە ەكى ماسەلە بار. ءبىرىنشى، 1991-1993 جىلدار ارالىعىندا موڭعوليادان ەڭبەك-شارتىمەن كەلگەن ازاماتتارىمىزدىڭ جاعدايى. ول كەزدە مەملەكەتارالىق كەلىسىم بار ەدى. كولحوز-سوۆحوزدارىمىز تاراماعان. قالاي بولعاندا دا، ول سىرتتا جۇرگەن قازاقتاردى قازاقستانعا تارتۋدىڭ ساياساتى بولعان. كەيىن كەڭەستىك جۇيە تاراپ كەتكەننەن سوڭ، قازاقستاننىڭ ازاماتتارى سەكىلدى ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە ءماجبۇر بولدى. مەنىڭ ەسەپتەۋىمشە، ۇكىمەت وسىلارعا 2,5 ميلليارد تەڭگە قارىز، وسى ماسەلەگە وراي، مەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. كەزىندە پرەمەر-مينيستر دانيال احمەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ولار وزدەرىنىڭ ەسەپ-قيسابىنا سالىپ، سول كەزدەگى كوشى-قون اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى جاعانوۆانىڭ مالىمدەۋىمەن، ەڭبەك-شارتىمەن كەلگەندەردىڭ الدىندا قارىزىمىز جوق دەگەندى ايتتى. كۆوتامەن كەلگەن ازاماتتارىمىز دا وزىنە تيەسىلى ءۇي-جايىن الا المادى. مەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولداي ءجۇرىپ، ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرۋعا مۇرىندىق بولدىم. ءسويتىپ، كوميسسيا قۇرىلىپ، 1993-1998 جىلدارداعى ۇكىمەتتىڭ ورالماندار الدىنداعى قارىزى 2,5 ميلليارد تەڭگە بولعانىن دالەلدەدىك. ول قارجى ورالماندارعا بەرىلدى.

– ءۋاليحان اعا، كۆوتا جايىندا اڭگىمە قوزعاپ وتىرسىز عوي. وسى مەملەكەتتىك كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ قايشىلىقتارى اسا كوپ. ايتالىق، ورالماندار قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ قويعاننان كەيىن، ورالمان مارتەبەسىنەن ايرىلىپ قالادى. دەمەك، وزدەرىنە تيەسىلى كومەككە قول جەتكىزە المايدى. بۇل ازاماتتىقتى الۋدى تەجەپ وتىرعان سىڭايلى. وسى ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ امالدارى جوق پا؟

– مىناۋ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ جونىندەگى زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدىك. سول كەزدەن ەسكەرىلمەگەن ءبىر ماسەلە بار. بۇل جاڭاعى ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان – ورالماندار الدىنداعى تاڭداۋ. نە ازاماتتىقتى الۋ نە كۆوتانى كۇتۋ. وسى ماسەلەگە وراي، دەپۋتاتتىق ساۋال جولداي ءجۇرىپ، ونىڭ دا شەشىمىن تاپقان سىندىمىز. وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا «حالىقتىڭ كوشى-قونى» تۋرالى زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزەمىز.

سول وزگەرتۋلەردە «ورالماندار قازاقستان ازاماتتىعىن العاننان كەيىن دە، 3 جىلعا دەيىن ورالمان مارتەبەسى ساقتالادى» دەگەن ارنايى باپ ەنگىزبەكپىز. ياعني، ورالماندار وسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كۆوتاعا ەنىپ، وزىنە قاجەتتى كومەكتەرىنە قول جەتكىزە الاتىن بولادى. بۇل ماسەلەنى وسىلاي شەشەتىن بولساق، ەندىگى پروبلەما – ارالاس نەكەگە قاتىستى بولىپ تۇر. ايتالىق، كۇيەۋى – قازاق، ايەلى – ورىس، نەمەسە كەرىسىنشە، كۇيەۋى – وزبەك، ايەلى – قازاق. ولار قازاقستانعا كەلگىسى كەلەدى. بۇل ماسەلەنى قالاي شەشۋىمىز كەرەك. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ زاڭدارىنا سۇيەنە وتىرىپ، بۇنى دا وڭتايلى شەشۋگە اتسالىسۋىمىز قاجەت.

ەلباسىنىڭ جاقىنداعى حالىققا ءداستۇرلى جولداۋىندا ورالماندار ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلىپ وتىر. مىسالى، «بىزگە وسى زامانعى كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى كەرەك» دەلىنگەن جولداۋدا. ياعني، ورالماندار ماسەلەسى سىرتتا جۇرگەن قازاقتارعا قامقورلىق دەڭگەيىندە عانا قالىپ وتىرعان جوق، ۇلتتىق ساياساتتىڭ بۋىنىنا اينالىپ وتىر. «ۇكىمەت 2006 جىلى ورالمانداردىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمىن ەسكەرە وتىرىپ، ولاردى ەميگراتسيا كۆوتاسىنا ەنگىزۋدىڭ وبەكتيۆتى ولشەمدەرىن ازىرلەيتىن بولسىن» دەگەن تاپسىرما بەرىلگەن. دەمەك، بۇل اينالىپ وتۋگە بولمايتىن تاقىرىپ.

وسىعان بايلانىستى الدا قىرۋار شارۋا دا ىستەلىنبەك. جاقىندا ۇكىمەتتە «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردىڭ ىستەرى جونىندەگى» كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. بۇنىڭ جالپى ەرەجەلەرىنىڭ جوباسى دايىندالدى. دەمەك، سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزعا قاتىستى، ورالماندارعا قاتىستى پروبلەمالاردىڭ بارلىعى دا وسى كوميسسيانىڭ جۇمىسىندا ەگجەي-تەگجەيلى قارالىپ، ۇسىنىستار جاسالىنىپ وتىرادى.

– حالىق اراسىندا ورالمانداردىڭ ارتىق اۋىز بولىپ وتىر دەگەن ويدى قوزعايتىندار كوپ. زەينەتاقى الىپ جاتىر، جۇمىسقا تۇرادى، ءوزىمىز جەتىسە الماي ءجۇرمىز، ولاردى نەمەنەگە شاقىرا بەرەمىز دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى كەزدەسەدى.

– دۇنيەجۇزىندە 3-اق مەملەكەت بار – ءوز وتانداستارىمەن جۇمىس ىستەيتىن. ول – گەرمانيا، يزرايل جانە قازاقستان.

ال، كەلگەن ورالمانداردىڭ 45-ءى – عىلىم دوكتورى، 245-ءى – عىلىم كانديداتى، 27 مىڭدايىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار، 3 مىڭنان استامى اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمدى، 50 مىڭىنىڭ ارناۋلى ماماندىعى بار، 150 مىڭنان استامى ورتا ءبىلىمدى. 1,5 مىڭدايى شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەر.

– بۇل ەندى تسيفر عوي؟

– وسى تسيفردىڭ ارتىندا ادام تۇر.

ورالمانداردىڭ كوبى قازاقستان قوعامىندا ماسىل بولىپ وتىرعان جوق. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان قولونەرىمىزدى الىپ كەلىپ جاتىر. قىتايدان كەلگەن، موڭعوليادان كەلگەن ءبىزدىڭ قولونەرشىلەرىمىز قولدانبالى ونەرىمىزدىڭ مارجاندارىن جاڭعىرتۋعا كومەك بولۋدا. قىتايدان كەرەمەت دارىگەرلەر كەلدى.

مەن ورالمانداردىڭ كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدارىمەن جۇمىس ىستەيمىن. ماسەلەن، الماتىدا ورالمانداردىڭ «اسار» قوعامدىق بىرلەستىگى دەيتىن رەسپۋبليكالىق ۇيىمى بار. ول ۇيىمنىڭ توراعاسى رەسەيدە ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، موڭعوليادان كەلگەن قايرات بوداۋحانۇلى. وسى ازاماتپەن مەن كوپ جۇمىس ىستەدىم. الماتى قالاسىندا مەنىڭ ۇسىنىسىممەن (ەشكىم شەشە الماعان ماسەلەنى شەشتىم دەپ ويلايمىن، مەن ول ءۇشىن ماقتانا دا الامىن) ورالماندارعا جەر تەلىمدەرىن الىپ بەردىم. ءسويتىپ، «بايبەسىك» دەگەن اۋىل قۇرىلدى. بۇلار كۆوتادان تىس كەلگەن ورالماندار. وندا جول سالىندى، ەلەكتر جارىعى بەرىلدى، بولاشاقتا مەكتەپ اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ەندى وسى قوعاممەن بىرگە «نۇربەسىك» دەگەن اۋىل اشۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىز. وسىعان سايكەس، اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ءماجيت ەسەنباەۆ مىرزامەن اڭگىمەلەستىم. تالاپكەر دەگەن جەردەن جەر تەلىمدەرى بەرىلەدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ تە ورالمانداردى قولداۋدا. جامبىل وبلىسىندا جۇرگەندە دە قولداعان. دەمەك، الماتى وبلىسىندا دا كۆوتادان تىس كەلگەن ورالمانداردىڭ شاعىن-شاعىن اۋىلدارى اشىلماقشى. استانا قالاسىنىڭ اكىمى شۇكەەۆ مىرزاعا جاقىندا ارنايى ۇندەۋ جاريالادىم. ول كىسىمەن ارنايى جولىعىپ، ورالمانداردىڭ بەيىمدەلۋ ورتالىعىن اشۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ وتىرمىز. ول ورتالىقتا ءتىل ۇيرەتەتىن، زاڭداردى تۇسىندىرەتىن ارنايى كەڭسەلەر بولادى. ونىڭ جانىندا كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلداناتىن شاعىن تسەحتار قۇرۋ دا جوسپارلانىپ وتىر.

– ورالماندار “وتانىنان نە الام دەپ ەمەس، نە بەرەم دەپ كەلسىن!” دەگەن ۇران ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر عوي. وسى ورايدان كەلگەندە، شەتتە جۇرسە دە قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە زور ۇلەس قوسقان ادامدار بار. ماسەلەن، قىتايداعى قاجىعۇمار شابدانۇلى نەمەسە موڭعوليادان كەلگەن، بۇگىندە 80 جاسقا تولىپ وتىرعان قابىكەي احمەرۇلىن الايىق. بۇل كىسىلەردىڭ ءبىرى ادەبيەتكە زور ۇلەس قوسسا، ەكىنشىسى مادەني مۇرامىزدى جيناۋدا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ادام. ايتالىق، قابىكەي احمەرۇلى بايان-ولگيدە تۇڭعىش ۇلت-اسپاپتار ءانسامبلىن قۇرىپ، 350 ءاندى جيناپ، نوتاسىمەن كىتاپ ەتىپ شىعارعان، 150 كۇيدى تاريحىمەن جيناق ەتىپ باستىرعان ادام. ول كىسىنىڭ ەڭبەگى ەسكەرمەي جاتىر. بۇلارعا ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن دەربەس زەينەتاقى تولەۋ جاعىن ەسكەرگەن ءجون ەمەس پە؟

– بىزدە بارلىعى زاڭمەن رەتتەلگەن. اتاق بەرۋ ماسەلەسىن، ارينە، ويلاستىرۋ كەرەك. مەنىڭ بىلەتىنىم، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانىندا ورالمانداردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتايتىن كوميسسيا بار. ولاردىڭ كوپتەگەن روماندارى وسى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى كىتاپحاناسىنان جارىق كورىپ جاتىر. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مادەنيەت پەن ادەبيەتكە جاناشىر ازامات. مەن ول تۋرالى ارنايى حات جولداپ، ءتۇرلى مادەني شارالارعا قاتىستىرۋىن، قولداۋىن وتىنەيىن.

– ءبىز كوشى-قون كۆوتاسى جايىندا وتە كوپ جازدىق. وسى ماسەلەگە وراي، كوپتەگەن پىكىرلەردى ەستىپ-بىلدىك. سولاردىڭ كوبى – «كۆوتا بىزگە كەرەك پە؟» دەگەنگە سايادى. ماسەلەن، ايتالىق بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە 30 مىڭداي ورالمان وتباسى كەلىپتى. سونىڭ 15 مىڭى كۆوتاعا ەنگەن، 15 مىڭدايى كۆوتادان تىس كەلىپ وتىر.

– كۆوتا كەرەك. ال كۆوتا كىمدەرگە بولىنگەنى ءجون؟ ول شەت ەلدە تۇراتىن ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ جاعدايى تومەن ادامدارىنا بەرىلسە قۇبا-قۇپ. ال، جاعدايى بار ادامدار، قازاقستانعا، تاريحي وتانىنا كەلۋگە قۇلىقتى بولسا، ولارعا جول اشىق. زاڭ بويىنشا كۆوتامەن كەلگەندەر مەن كۆوتادان تىس كەلەتىن اعايىنداردىڭ ايىرماشىلىعى از عانا. كۆوتامەن كەلگەندەرگە مەملەكەتتىك جاردەماقىلار بەرىلەدى، ال ەندى جەر تەلىمدەرىن بەرۋ، جۇمىس ۇسىنۋ جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنا تاپسىرىلعان. بۇل بارلىق ەلدە دە وسىلاي. ماسەلەن، گەرمانيانىڭ زاڭدارىندا دا سولاي.

– سوندا كۆوتاداعى باستى ەرەكشەلىگى – الەۋمەتتىك جاعدايىنا عانا بايلانىستى بولىپ وتىر عوي. ال، بىلىمىنە، بىلىكتىلىگىنە وراي شەك قويا المايمىز با؟

– الداعى ۋاقىتتاعى “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭعا ەنەتىن وزگەرىستەردە ءبىز وسىنى ەسكەرگەلى وتىرمىز. حالىق جازۋشىلارى، شىعارماشىلىق ادامدارى، سۋرەتشىلەر، قولونەر شەبەرلەرى، بۇلاردى باستى كەزەككە قويۋ كەرەك. سونداي-اق، قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە، عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن ادامدارعا كەزەكسىز ءۇي الۋعا مۇمكىندىك جاساعان ءجون.

مەنىڭشە بۇل كوش قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى كوشى. سوندىقتان، ورالمانداردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە بارىنشا جاعداي تۋدىرعان ابزال.

– سوڭعى قابىلدانعان جەر كودەكسى بويىنشا، ورالماندارعا ءبىراز جەر قورىن ساقتاپ قالعان ەدىك. جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ماسەلەسى، اسىرەسە، قالالى جەرلەردە شەشىمىن تاپپاي جاتىر. نەگە؟

– بۇعان ەكى جاعدايدا قاراۋ كەرەك. مىسالى، يزرايلدە ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالعاندار ۇكىمەت بەلگىلەگەن جەرگە عانا بارادى. باسقا جاققا بارا المايدى. سول جەرگە بارىپ ورنىعادى، ءتيىستى قامقورلىعىن الادى. بەيىمدەلگەننەن كەيىن، يزرايل ازاماتتىعىن العاننان كەيىن، باسقا جاققا قونىس اۋدارۋدى ءوزى شەشەدى. بىزدە كەرىسىنشە بولىپ جاتىر. مىسالى، كۆوتامەن كەلگەن ادامدار ءبىر اي تۇرماي، باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى. سول جاققا بارىپ، ارىز جازادى. ياعني، كۆوتامەن ەڭبەك رەسۋرسى، قارجى، جۇمىس كۇشى، ماماندىعى ەسەپتەلۋى كەرەك. ورالمانداردى بەلگىلى ءبىر وڭىرگە ەسەپپەن جىبەرەدى. مامان كەرەك، ەڭبەك كۇشى كەرەك دەگەن ويمەن. سول جەرگە ولار ورنىعۋى كەرەك. وزبەكستاننان كەلگەن قازاقتاردىڭ ءبارى شىمكەنت، جامبىل، الماتى وبلىسى، تالدىقورعانعا بارعىسى كەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2,5 ميلليون ادام تۇرادى. جەر تىعىز، جەر جوق. سولاردىڭ بارىنە «ماعان جەر بەرمەدىڭ» دەپ تەپسىنۋگە بولا ما؟ وعان دا تۇسىنىكپەن قاراۋ كەرەك. الماتىدا جەر جوق. اقمولا مەن قوستانايدا جەر جەتەدى. باتىس وڭىردە جۇمىس ورنى بار، اقشا بار، تۇركىمەنستاننان كەلگەن باۋىرلارىمىز سول جاققا بارىپ جاتىر. ءبارى وسىندا كەلۋگە قۇشتار بولاتىن بولسا، ونىڭ بارىنە، ارينە، جەر جەتپەيدى.

– جالپى، ورالماندارعا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ قاراستىرىلعان عوي؟

– قاراستىرىلعان. وسىندا كەلىپ، ءۇي سالام دەگەندەرگە جەر بەرىلىپ جاتىر. ماسەلەن، جوعارىدا ايتقان “اسار” ۇيىمى ارقىلى يلينكا جاقتا ورالمانداردىڭ 35 وتباسىنا ارنالىپ جەر بەرىلمەكشى. سول جەردە بەيىمدەلۋ ورتالىقتارى بولادى دەگەن ويدامىز. مۇنى شۇكەەۆ مىرزا قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىن.

– وسى «ورالمان» تەرمينى دە تىم كوڭىلگە قونىمسىز دەگەن پىكىرلەردى ءجيى ەستيمىز. بۇل ءسوز بولىنۋگە بەيىم قازاقتىڭ اراسىنا جىك سالىپ تۇراتىن سياقتى.

– ماعان دا بۇل ءسوز مۇلدەم ۇنامايدى. بىراق، رەسمي تەرمين بولىپ بەكىتىلگەننەن كەيىن ايتۋعا، سويلەۋگە ءماجبۇرمىن. مۇنىڭ ارجاعىندا ءبىر كەمسىتۋشىلىكتىڭ ۇشقىندارى بار. ال، رەسەيدە قالاي؟ ولار «وتانداستار» دەيدى. قايدا جۇرسە دە، امەريكادا ما، قازاقستاندا ما، جوق رەسەيگە قايتىپ ورالدى ما، ءبارىبىر. ءتۇبى تەرمينكومعا ءبىز وسى ماسەلەنى ۇسىناتىن بولامىز. «ورالمان» – جاساندى ءسوز.

پارلامەنت – قوعامنىڭ ايناسى

– ءۋاليحان مىرزا، ءسىز ەكى شاقىرىلىمدا دەپۋتات بولىپ وتىرسىز عوي. قازاقتىلدى دەپۋتاتتار ۇلتتىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە، كوپ جاعدايدا تاياق جەپ جاتادى. وسى سايلانعان پارلامەنت ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ۇلتتىق ماسەلەگە قانداي دەڭگەيدە قارايدى.

– پارلامەنت – ءبىزدىڭ قازاقستان قوعامىنىڭ ايناسى. مەملەكەتتىڭ ساياساتى قانداي – پارلامەنتى سونداي. ارينە، نەگىزگى ماسەلەگە كەلگەندە زاڭ شىعارۋدىڭ ءوز تارتىپتەرى بار. قازىر “ديپلوماتيالىق قىزمەت تۋرالى” زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. مەن وسى كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابىنا سايكەس “ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى مىندەت” دەگەن باپ ۇسىنىپ وتىرمىن.

– باياعىدا وسى باپ وتپەي قالعان جوق پا؟

– ول كەزدە دە وسى زاڭمەن مەن جۇمىس جۇرگىزگەنمىن. وتكىزە الماعانمىن.

بۇل جولى ۇكىمەت كەلىسكەندەي بولىپ ەدى، ەندى قايتادان كەلىسىم بەرمەۋدە. بۇل ارناۋلى زاڭ. مەن بۇل باپتى وتكىزۋگە تىرىسامىن، ارىپتەستەرىم مەنى قولدايدى دەپ ويلايمىن. كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابىندا “قاجەت جاعدايدا ارنايى ماماندىقتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدى تالاپ ەتۋ كەرەك” دەلىنگەن. ياعني “ديپلوماتيالىق قىزمەتكە مەملەكەتتىك جانە رەسمي تىلدەردى ەركىن مەڭگەرگەن ادامدار قابىلدانسىن” دەگەن وزگەرتۋ ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىن. وسىنىڭ وزىنە دە ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز سالقىن قاباق تانىتادى. بولاشاقتا وسى زاڭدى تالقىلاۋ بارىسىندا وڭ شەشەمىز عوي دەگەن ويدامىن. وسىنداي ماسەلەلەرگە كەلگەندە، جوعارىدا ايتقان كونستيتۋتسيانىڭ ەكى بابى الدىمىزدان شىعادى دا وتىرادى. بۇل كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيدى دەيدى دە، ۇكىمەت كەرى قورىتىندى بەرەدى. ءسويتىپ، ءبىزدىڭ ۇسىنعان زاڭدارىمىز وتپەيدى. بولاشاقتا پارلامەنتتىڭ قۇزىرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا وسىنى ەسكەرگەن ءجون. ايتپەسە، كەز-كەلگەن زاڭ جوباسىنا ۇكىمەتتەن كەرى پىكىر كەلسە، ول تالقىلانبايدى.

– جالپى، وسى پارلامەنتتىڭ قۇزىرى جونىندە ەل اراسىندا نەشە ءتۇرلى اڭگىمە جۇرۋدە. بۇعان دەيىنگى پارلامەنتىمىز دە “تاۋەلدى” بولىپ ەدى، بۇل ودان دا وتكەن سوراقى بولىپ كەتتى دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى ەستىلەدى. ءسىز وسى پىكىرمەن كەلىسەسىز بە؟

– كەلىسپەيمىن. نەگە؟ قازىر بىزدە 11 پارتيا بار. ول نە ءۇشىن قۇرىلدى؟ بيلىك ءۇشىن. ونى ەشكىم جاسىرمايدى. ول ءوزىنىڭ ساياساتى ءۇشىن كۇرەسەدى. بۇگىنگى تاڭدا “وتان” پارتياسى ەڭ نەگىزگى پارتيا. ول – ءبىزدىڭ پارلامەنتتىڭ ءماجىلىسىنىڭ نەگىزگى بولشەگىن قۇرايدى. بىزدە ەكى فراكتسيا بار. «اسار» پارتياسى مەن «وتان» پارتياسىنىڭ. زاڭ جوباسى تالقىلانعان كەزدە، ءبىز كەز كەلگەن ماسەلەدە «وتان» پارتياسى فراكتسياسى مەن «وتان» پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ كوزقاراسىنىڭ سايكەس بولۋىن قاداعالايمىز. مۇنداي تاجىريبە دۇنيەجۇزىندە بار. مىسالى، رەسەيدە پارلامەنت مۇشەلەرى جۇمىسقا قاتىسپايدى دا. تەك داۋىس بەرۋگە كەلەدى. بىراق ادام سويلەيدى. بارلىق ماسەلە جۇمىسشى توپتارىندا، كوميتەتتە قارالادى دا، ءبىر ادام فراكتسيانىڭ اتىنان سويلەيدى. ال، «وتان» پارتياسى بۇگىنگى بيلىكتىڭ، پرەزيدەنتىمىزدىڭ پارتياسى. سوندىقتان دا، پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانداي زاڭ كەرەك، سول زاڭدى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. بۇل زاڭداردىڭ ەشقايسىسى دا قازاقستان حالقىنىڭ، ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلمەۋى ءتيىس.

– ەلدىڭ اراسىندا تاعى مىناداي اڭگىمەلەر بار. ەگەر، بيلىككە كەلگىڭ كەلسە نەمەسە دەپۋتات بولعىڭ كەلسە، «وتان» پارتياسىنا مۇشە بول دەسەدى.

– مەن، مىسالى، ءبىرىنشى سايلانعانىمدا، الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنان سايلاۋعا ءتۇستىم. مەنىڭ ون قارسىلاسىم بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ەكى ادامدى باستى باسەكەلەسىم دەپ ايتا الامىن. ول مىنا بيگەلدى عابدۋللين، سول كەزدە “ححI ۆەك” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، رنپك پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولاتىن، قازىر “تسەنترالازيامونيتورينگ” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى. ونى كوممۋنيستەر مەن «پوكولەنيە» قوزعالىسى قولدادى. ەكىنشىسى، بيزنەسمەن، اكتسەپتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كۇمىسبەكوۆ دەگەن ازامات. ال ەندى مەن نەگە جەڭدىم؟ راس، “وتان” پارتياسى مەنى ءوزى سەزىندە ۇسىنعاننان كەيىن، وزدەرى قولدادى. مەنىڭ كەزدەسۋلەرىمدى ۇيىمداستىردى، بۇل – ءبىر. ەكىنشى – ماسەلە. مەنىڭ ۇستانىمىم، مەن وتىز جىل جۋرناليستيكادامىن. بالالار گازەتىن، “لەنينشىل جاس”، “ەگەمەن قازاقستان” گازەتتەرىن باسقاردىم. ياعني سوڭعى 20-30 جىلدىڭ ىشىندە مەنىڭ ءسوزىم، مەنىڭ اتىم حالىقتىڭ قۇلاعىندا كوزىندە ءجۇردى. الدىنا بارعاندا «ءۋاليحان قاليجان دەگەن كىم؟» دەپ ەشكىم سۇراي المادى. ۇشىنشىدەن، ارينە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىندە مەن قانداي ۇستانىمدا بولامىن. ياعني، پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىن قولداي وتىرىپ، سىزدەردىڭ قۇقىقتارىڭىزدى قولدايمىن، ماسەلەلەرىڭىزدى كوتەرەمىن دەدىم. مەنىڭ ءبىر ارىپتەسىم “ورىستىڭ ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل جاسايمىن، قازاقستاندى رەسەيگە قوسامىن” دەدى. تالعار قالاسى بويىنشا I كەزەڭدە مەنەن كوپ داۋىس الدى. مەنى اۋىل قولدادى. جالپى ءبىرىنشى تۋردا پايىز جاعىنان الدا بولدىم. ەكىنشى تۋردا تالعار قالاسىندا كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدىم. ناتيجەسىندە دەپۋتات اتاندىم.

ال، وسى شاقىرىلىمدا ماعان قارسى بولىپ تۇرعان، “پوكولەنيە” قوزعالىسى مەنى قولدادى. ويتكەنى مەن بەس جىل ىشىندە ءوز سايلاۋشىلارىمنان قول ۇزگەم جوق. ۇنەمى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ تۇردىم. وتكەن شاقىرىلىمدا تالعار اۋدانىندا 3 مەكتەپ سالدىرۋعا مەملەكەتتەن قارجى ءبولدىردىم. تالعار قالاسىنا 10 ميلليون اقشا ءبولدىرىپ، جول سالدىردىم. 50 ميلليون اقشا ءبولدىرىپ اۋىز سۋ قۇبىرلارىن وزگەرتتىردىم. سوندىقتان دا، وسى جولعى سايلاۋدا اسا تەرلەمەي-اق، جەكە دارا شىعىپ، جەڭىپ شىقتىم. سوعان قاراماستان، “وتان” پارتياسىنىڭ ەكى مۇشەسى ماعان قارسى ءتۇستى.

– ءسىز جۇرتتىڭ كوز الدىندا بولدىم، تانىمالدىعىم جەڭىسىمە اسەر ەتتى دەيسىز عوي. سول سياقتى وراز جاندوسوۆ تا حالىقتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولدى. ال، كەرىسىنشە، ونىڭ قارسىلاسى كۇلاش اعاتاەۆانى جۇرت كوپ بىلە بەرمەيتىن.

– سايلاۋدىڭ اتى سايلاۋ. وراز جاندوسوۆتىڭ حالىققا تانىمال ەكەنى تانىمال. بىراق، ونىڭ كوزقاراستارى حالىققا ۇناماعان شىعار. قازاق ءتىلىن مۇلدە بىلمەيتىندىگى دە اسەر ەتكەن بولار.

– كەشىرىڭىز، كۇلاش اعاتاەۆادان پىكىر الۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت تەلەفون شالدىم. الايدا، وكىنىشكە قاراي، قازاقشا جاۋاپ الا المادىم.

– ياعني، ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىندە كۇلاش اعاتاەۆاعا “وتان” پارتياسى ءتاۋىر جۇمىس ىستەدى دەگەن ءسوز. بۇندا زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن العان جوق. ويتكەنى، وراز جاندوسوۆ سوتقا بەرگەن، بىراق، ەشتەڭە انىقتاي المادى. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە، جاندوسوۆ، عاني قاسىموۆ، ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا جۇرگەندە، ولاردىڭ ەشقانداي كەدەرگىسىن كورە الماس ەدىك. وتكەن شاقىرىلىمدا عاني قاسىموۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك مىسالى، قاپشاعاي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى 50 مىڭعا جەتپەيدى، قالا ستاتۋسىنان ايىرىپ، اۋىل اتاۋىن بەرەمىز دەگەنگە قارسى شىققان مەنىڭ جانايقايىمدى قولداعان عاني قاسىموۆ ەدى. ءسويتىپ، قاپشاعاي قالاسى وبلىس دەڭگەيىندەگى قالا دارەجەسىندە قالدىرىلدى. ورالماندار ماسەلەسىندە ول «شاڭىراق» شاعىن اۋدانىنىڭ پروبلەماسىن كوتەردى.

بولاشاقتا پارتيالىق تىزىممەن سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ كوبەيەتىن ءتۇرى بار عوي. سول كەزدە بۇنداي ازاماتتاردىڭ قاتارىمىزدا جۇرگەنىن قالار ەدىم.

«لەنينشIل جاستى» «جاس الاش» ەتكەن مەن ەدIم

– 20-30 جىل بويى جۋرناليستيكادا ءجۇردىم، كوپتەگەن گازەتتەردىڭ باس رەداكتورى بولدىم دەيسىز. وسى قىزمەتىڭىز نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟

– بۇل جەردە ەكى-ءۇش ماسەلەنى ايتار ەدىم. بىرىنشىدەن، ەڭ الدىمەن جۋرناليستەردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋدى نەگىزگى مىندەتىم دەپ سانادىم. مىسالى، «لەنينشىل جاس» گازەتىندە مىقتى-مىقتى تالانتتى جىگىتتەردىڭ ءبارى دە ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇر ەكەن. ورتالىق كوميتەتتىڭ ەسىگى مەن تەسىگىنە كىرىپ ءجۇرىپ، 25 پاتەرگە قول جەتكىزدىم. بۇنى ماعان دەيىنگى رەداكتورلار جاساماعان. ءوزىم جەتىم ءوستىم. قىزمەتكەرلەرىمنىڭ ەشقايسىسىن تەلەفونمەن، نەمەسە تامىر-تانىستىقپەن العان جوقپىن. ىلعي جاعدايى جوق، اۋىلدان شىققان تالانتتىلاردى ىزدەدىم. سولاردىڭ كوبى قازىر ۇلكەن-ۇلكەن قىزمەتتە ءجۇر. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، «جاس الاش» گازەتىندە ءجۇرىپ، ەڭ ۇلكەن ماسەلەنى شەشتىك. ناۋرىزدى قايتا الىپ كەلدىك. مەن وندا قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن، مۇحتار شاحانوۆتى شاقىرىپ، ارنايى تەلەفون سۇحبات ۇيىمداستىرىپ، قايتا-قايتا «ناۋرىز» ماسەلەسىن كوتەردىك. مۇحتار شاحانوۆ كولبينگە حات جازىپ، ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، مارقۇم وزبەكالى جانىبەكوۆكە ساۋال قويىپ، ناۋرىز مەيرامىنىڭ دىنگە قاتىسى جوق، ەرتەدەن قالعان مەيرام ەكەنىن دالەلدەدىك. سونىڭ ارقاسىندا ناۋرىز قايتىپ كەلدى.

«لەنينشىل جاستا» جۇرگەنىمدە، وزبەكستانعا ءوتىپ كەتكەن قازاقتىڭ جەرىن داۋلاپ، 1 جىل بويى ەسكى قۇجاتتاردى تاۋىپ، ەشقانداي كوممەنتاريسىز گازەتكە باستىم. سونىڭ ناتيجەسىندە، وزبەكستانعا ءوتىپ كەتكەن ءبىراز جەر قايتتى. سول كەزدە قازاقستاننىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا، ءبىر جاس گازەتتىڭ جاس رەداكتورى مەملەكەتارالىق، ۇلتارالىق ارازدىقتى تۋدىرۋعا شاقىرىپ ءجۇر دەگەندى ايتتى.

جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءبىز «تات» دەگەن ماقالانى باسپادىق. ول ورتالىق كوميتەت دايىنداعان ماقالا ەدى. ونىڭ ىشىندە اقسەلەۋ سەيدىمبەك، شونا سماحانۇلى، تاعى دا باسقا ءبىزدىڭ ونەر قايراتكەرلەرىمىزدى ۇلتشىل، قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋشى، قوزدىرۋشى دەگەن ايىپتاۋلار بار بولاتىن. كەيىن العىسوزىن جازىپ، جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ 5 جىلدىعىندا ارنايى باستىم.

1991 جىلى «گكچپ-دان» كەيىن «لەنينشىل جاستى» ءبىر تۇندە «جاس الاش» دەپ وزگەرتتىك. تاريحتا «جاس الاش» دەگەن اتتى قايتارۋ مەنىڭ پەشەنەمە جازىلعانىنا ماقتانام.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگiمەلەسكەن ەسەنگۇل كاپقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار