21 ناۋرىز 2006, 05:30 451 0 جاڭالىقتار "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

100 ۇلتقا پانا بولعان قازاقستان كIمنIڭ وتانى؟

“زامان اقىرىن تاپقاندا، اركىم جاقىنىن تاپقان» بۇگىنگىدەي كۇندە قازاقستان عانا ءوز جاقىندارىنان گورى وزگەلەرگە قۇشاقتى ايقارا اشا تۇسۋدە.

ستالين مەن حرۋششەۆ ەكسپەريمەنتكە اينالدىرىپ، 100 ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە ءبىزدىڭ ەلدەن پانا تاۋىپ بەرىپ ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە «ۇلتتار لابوراتورياسى» بولعاندىعىمىزبەن ماقتانعان بىزدەر، ەندى كوپ ۇلتتىعىمىزدى ۇرانعا اينالدىردىق.

كوپ ۇلت كىمدە جوق. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ كوبىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى بىزدىكىنەن كوپ ەرەكشەلەنبەيدى. الايدا، بۇلاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ەڭ الدىمەن بايىرعى ۇلتتىڭ مۇددەسى وزگەدەن ەرەك ارتىقشىلىقتارعا يە.

ايتالىق، كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن قاراپ وتىرساڭىز، ول مەملەكەتكە كەلىپ ورنىعۋ بىلاي تۇرسىن، ول ەلدەن كەتىپ قالۋ دا قيىنعا اينالادى. ءوزى تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ەلىنەن كەتۋگە بەل بۋعان ازاماتتارعا قويىلاتىن تالاپتار، اسىرەسە، بۇرىنعى كەڭەس مەملەكەتتەرىندە تىم قاتاڭ. ايتالىق، وزبەكستاندى ارتقا تاستاۋ ءۇشىن، ونداعى دۇنيە-مۇلكىڭدى ساتىپ، پۇل قىلۋ بىلاي تۇرسىن، كەتكەنىڭ ءۇشىن سالىق تولەيسىڭ. ول ەلدىڭ ازاماتتىعىنان شىقساڭ، 100-150 دوللار كولەمىندە ايىپپۇل تولەۋىڭ كەرەك.

كوڭىلىنەن شىقپاعان ەلدى ارتقا تاستاعاندار، ويىنا العان مەملەكەتىنە بارىپ ورنىعۋ ءۇشىن بۇدان زور قيامەتكە كەز بولادى. الدىمەن باسقا مەملەكەتكە بارىپ كۇن كورۋ ارەكەتىمەن تۇراقتى تۇرۋدى ماقسات ەتسە، ول ازاماتتىڭ ەسەپ-شوتىندا كەم دەگەندە 15 مىڭ اقش دوللارى بولۋى كەرەك. سونداي-اق، ازاماتتىق الۋعا تالاپتانسا، سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى مەن ۇلتتىق رامىزدەرىنەن ەمتيحان تاپسىرۋعا مىندەتتى.

ال، قازاقستاندى ارتقا تاستاۋ دا، قايتا ورالۋ دا وڭاي ىسكە اينالدى. وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن قازاقستان «ازاماتتىق تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن بولاتىن. بۇل زاڭدا «قاجەتتى ماماندىقتار ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن باپتار» ەنگىزىلگەن. ءسويتىپ، بۇل بىزدە شەتەلدىكتەردىڭ تەز ارادا «ازامات» اتانۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وكىنىشتىسى، قازاقستانعا كەلگەن كەز كەلگەن شەتەلدىك بۇنداعى ومىرگە بەيىمدەلۋ ءۇشىن، قازاق مادەنيەتىنىڭ توڭىرەگىندە ەمەس، ورىس مادەنيەتىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسادى. ءسويتىپ، شەتتەن كەلگەندەردىڭ كوبى ورىسشىلداردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ جاتىر.

بۇل از بولعانداي، ماجىلىسكە جاقىندا كەپ تۇسكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا، «بۇرىن قازاقستاندا تۇرعان، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا باسقا ەلدەرگە كوشىپ كەتكەن ازاماتتار، ەگەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قايتا ورالعىسى كەلسە، ەشقانداي كەدەرگىسىز ورنىعۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ» دەگەن باپ بار ەكەن. ياعني، ول ادامداردىڭ ەسەپ-شوتىندا 15 مىڭ دوللاردىڭ بولۋى دا، ساندالىپ ازاماتتىق الۋ ماسەلەسىن 5 جىل كۇتۋى دە قاجەت ەمەس. تەك كەلەم دەگەن ەمەۋرىن تانىتسا بولعانى. ولاردان مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدى ەشكىم تالاپ تا ەتپەيدى. زاڭ بويىنشا، تالاپ ەتەتىن قۇقىعى دا جوق. دەمەك، قازاقستان كىمگە دە بولسا، قۇشاعىن ايقارا اشىپ قاراپ وتىرماق. بۇنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە توندىرەتىن قاۋپىن ەسكەرۋگە ۇكىمەتىمىز قۇلىقسىز. ويتكەنى، بۇل زاڭ جوباسى ۇكىمەتتىڭ باستاماسىمەن تالقىلانىپ جاتىر. ءبىرىنشى وقىلىمدا ماجىلىسمەندەر بۇعان وڭ قاباق تانىتىپ، ماقۇلداپ تا جىبەردى. ال، ەكىنشى وقىلىم دا جاقىن كۇندەردە بولاتىن سىڭايلى.

نەگىزىنەن بۇل باپ قازاقستاننان كەتىپ قالعان وزگە ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن جاسالىپ وتىرعاندىقتان، قايتا كەلۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك «قازاق» مادەنيەتىنە وگەيسي قاراپ، ورىس ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە تانيتىندار بولادى. دەمەك، ۇلتتىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە، ونسىز دا ازدىق ەتەتىن قازاقتىڭ داۋسىن بۇلار تۇنشىقتىرۋ ءۇشىن قاجەت بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مەملەكەتتىك ءتىل مەن ۇلتتىق مۇددەنىڭ ءالى دە ايدارىنان جەل ەسە قويماعان بۇگىنگىدەي زاماندا قايدا جاقسى ءومىر بار، سوندا تۇراقتاۋدى ماقسات ەتىپ، قارىن قامىمەن عانا جۇرگەندەردى بەتقاقپايلاماي قايتا شاقىرۋ – تاعى دا ۇلتتىعىمىزعا سىن بولايىن دەپ تۇر.

امانگەلدى ايتالى،

ءماجىلىس دەپۋتاتى:

— «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇكىمەتتەن كەلدى. وندا «بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرعان، قازىر تمد جانە باسقا دا شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان ازاماتتاردى ۇلتىنا قاراماي قابىلداۋ. ول وتباسىنىڭ قازاقستانعا ەشبىر كەدەرگىسىز ورالۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرۋ» ماسەلەسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل زاڭ جوباسىن 2004 جىلى بىرنەشە ورىس دەپۋتاتتارى ۇسىنعان بولاتىن. بىراق ءبىزدىڭ قارسىلىعىمىزبەن باسىلىپ قالىپ ەدى. ەندى ونى 2005 جىلى ۇكىمەت قايتا ۇسىنىپ وتىر.

مەن قارسىمىن. ويتكەنى، جىلما-جىل قازاقستانعا تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا تۇرۋعا كەلىپ-كەتىپ جاتىر. جىلىنا 5 مىڭ زەينەتكەر، 12 مىڭ مەكتەپ جاسىنداعى بالا كەلەدى ەكەن. ولار قازاقستاندا تۇراقتى تۇراتىن بولسا، زەينەتاقى، جاردەماقى، مۇگەدەكتىك جاردەماقىلار تولەۋ قاجەت بولادى. ياعني، الەۋمەتتىك قورعاۋ قورجىنىنا سالماق تۇسەدى. زاڭنىڭ وسى بابى قانشا شىعىن اكەلەتىندىگى جونىندە احمەتوۆقا ساۋال جولدادىم. وكىنىشكە قاراي، نەبىر ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسالعان جوبالارعا قارجى جوق دەپ قاراپ وتىراتىن ۇكىمەت، بۇل جولعى شىعىندى ەسەپتەمەگەن دە. بۇلار ءبىر كەزدە ەلدى سىيلاماي كەتكەندىگىن ۇكىمەتتىڭ دە، دەپۋتاتتاردىڭ دا تۇسىنبەي تۇرعانى.

ەكىنشىدەن، بۇلاردىڭ ادامدىق ماتەريالدىق ساپاسىن ويلاۋ كەرەك. قازاقستاننان كەتكەن كاسىپكەرلەر، ءبىلىمدى ادامدار ءوز ورنىن الدەقاشان تاۋىپ الدى. قايتىپ ورالعىسى كەلىپ وتىرعاندار مامان ەمەس. كوبى ازىپ-توزىپ جۇرگەندەر. ءبىز باياعى كەڭەس زامانىنداي قازاقستاندى قوراعا اينالدىرماۋدىڭ شارالارىن ويلانۋىمىز قاجەت. ەلدىڭ مۇددەسى اياقاستى بولماعانى ءجون.

بولاتحان تايجان،

ساياساتكەر:

— توتەسىنەن ايتساق، جالپى، «قازاقستان – قازاق مەملەكەتى» ەكەنىن وسىندا تۇراتىن ازاماتتارعا مويىنداتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ مۇددەسى جوعارى بولعانى ابزال. كەم دەگەندە 75-80% بولسا دەپ ويلايمىن.

وسى ماقسات-مۇددە تۇرعىسىنان قاراعاندا، بىزدە قازاق ەمەستەردىڭ سانىن كوبەيتۋ، سوعان جەڭىلدىك جاساۋ، ول – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىنە نەمقۇرايدى، تۇسىنبەۋشىلىكپەن قاراۋدىڭ سالدارى. ويتكەنى، قازاقستاندى مىقتى مەملەكەت قىلۋ ءۇشىن قازاقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ، ۇلەسىن كوتەرۋ سياقتى شارتتاردى ورىنداۋ كەرەك. ال، مىنا باپ كەرىسىنشە، كەرى تارتىپ تۇر. ونسىز دا قازاقستانداعى قازاق ەمەستەردىڭ ۇلەسىنىڭ كوپتىگى سالدارىنان كوپ زارداپ شەگىپ ءجۇرمىز. ۇلت ماسەلەسىن، مادەنيەتىمىزدى دامىتۋ، ءتىلىمىزدى مەملەكەتتىك تىلگە اينالدىرۋدا بۇل بىزگە كولدەنەڭ بولماي تۇرعان جوق.

قازاقستاندى ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەندەر بۇل باپپەن كەلىسە المايدى. بۇل تەك ءبىزدىڭ عانا تالاپ، ءبىزدىڭ عانا ويىمىز ەمەس. بۇكىل دۇنيەجۇزىندە ءار ۇلت ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ جاتىر. سول سياقتى قازاقتىڭ ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ الۋى ءالى اياقتالعان جوق. بىزدەگى ەڭ باستى ورتاق ماقسات – ۇلتتىق مەملەكەت جاساپ الۋ. ال دەموكراتيالىق جاعدايلار، ازاماتتىق قوعامعا اياق باسۋىمىز ەكىنشى پلانعا ىسىرىلۋى كەرەك. ۇلتتىق مەملەكەتتى قۇرماي تۇرىپ، ول كەزەڭنەن اتتاپ ءوتىپ، بىردەن دەموكراتيا، ازاماتتىق قوعامدى قۇرامىز دەۋ – قاتە. ونىڭ نەگىزگى سيپاتى — قازاق سيپاتى بولۋ كەرەك.

سەيداحمەت قۇتتىقادام،

ساياساتتانۋشى، «مىسل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:

— باسقا ەلدەردە مىناداي تاجىريبە بار. وسى ەلدەن باسقا جاققا كەتتى مە، ونىڭ مۇندا قايتىپ كەلۋى قيىن. قايتىپ كەلگەن كۇننىڭ وزىندە ول ەل وزىنە قاجەتتى ازاماتتاردى قابىلدايدى. ءبىلىم جاعىنان، مامان جانە باسقا دا كريتەريلەرىنە بايلانىستى. مەنىڭ ويىمشا، بىزدە دە سولاي قاراۋىمىز كەرەك.كەتەردە ولاردى ەشكىم قۋعان جوق. كوبىسى قايتىپ كەلمەيتىندەي، قاشقانداي بولىپ كەتتى. ەندى ول قايتا كەلە جاتىر. بىرىنشىدەن وعان «نەگە كەتتىڭ، نەگە كەلەسىڭ؟» دەگەن ساۋالدار قويىلۋى قاجەت.

امالبەك تشان،

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:

— ورالماننان باسقا شەتەل ازاماتىنا جەڭىلدىك جاساۋ دۇرىس ەمەس. كەز كەلگەن شەتەلدىكتى، مەيلى ول قازاقستاندا تۇرسىن، مەيلى، تۇرماسىن، تەڭ دارەجەدە، بىردەي قۇقىقتا قابىلداۋ كەرەك.

ەسەنگۇل كاپقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار