28 اقپان 2018, 22:48 1982 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قازاقتار قوناعىنا تۇلپار تارتقان..

شىعىس مادەنيەتىنە مەيلىنشە دەن قويىپ، تاريحىن ەرەكشە قۇلشىنىسپەن زەرتتەۋگە قۇلاي بەرىلگەن ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتى «تاريح-ي راشيديدە» كوتەرىلگەن وزىنە بەيمالىم تىڭ مالىمەتتەردىڭ مولدىعى، بايانداۋ جۇيەسى، تاريحي وقيعالاردىڭ حرونيكاسى قاتتى قىزىقتىرعان. سوندىقتان ول ءوز زەرتتەۋىندە مۇحاممەد حۇسەيىننىڭ شايباني حاننىڭ بۇيرىعىمەن 1508 جىلى ولتىرىلگەنىنە، ال سۇلتان سايد حاننىڭ 1533 جىلى قايتىس بولعانى تۋرالى دەرەكتەرگە دە توقتالىپ ءوتتى. مۇحاممەد حايداردىڭ 1509-1512 جىلدارى ز.بابىردىڭ قولىنا بارىپ، ونىڭ تاربيەسىن العانىنا دا توقتالدى. مۇنىڭ ءبارى مۇحاممەد حايداردىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ بولاتىن. 1540 جىلدان باستاپ دۋلاتي ءومىرىنىڭ كاشميرلىك كەزەڭى باستالدى. ول 1540 جىلى كاشمير ولكەسىن بابىردىڭ بالاسى حۇمايۋننىڭ رۇقساتى بويىنشا بەيبىت جولمەن الدى. وسى ولكەنى ون جىلدان استام دەربەس بيلەپ، 1551 جىلى قاستاندىقتىڭ قۇرباندىعىنا اينالدى. بابىر دا، دۋلاتي دا پايعامبار جاسىنا جەتپەي قايتىس بولعان.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ «تاريح-ي راشيدي» 1-كىتابىنىڭ 39-تاراۋىنان ۇزىندىلەر اۋداردى. بۇل تاراۋدا ەسەنبۇعا حانعا امىرلەردىڭ قارسىلىق كورسەتۋى، ابىلقايىر حاننىڭ جوشى اۋلەتىنەن تارايتىن سۇلتاندارعا شابۋىل جاساۋى باياندالادى. قازاقتارعا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەر! ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆكە دە ەڭ كەرەگى سول بولاتىن، سوندىقتان ول بۇل تاراۋدى تولىق تۇردە ەمەس، ءوزىنىڭ زەرتتەۋىنە قاجەتتى-قاجەتتى دەگەن جەرلەرىن پارسى تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىپ الدى. جانىبەك پەن كەرەي سۇلتاندار ابىلقايىر حاننىڭ قىسىم كورسەتۋىنەن ىعىسىپ، موعولستانعا كەلدى. ەسەنبۇعا بۇلاردى جاقسى قارسى الىپ، موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ مەن قوزىباسى دەگەن جەردى بەردى. عالىم ورىسشاسىندا: «وتۆەل يم كراي دجۋ ي كوزى-باشي، كوتورۋيۋ سوستاۆلياەت زاپادنۋيۋ وكراينۋ موگوليستانا» ء(ىى چاست، ستر. 139) دەپ اۋداردى. شۋدى دجۋ دەپ قاتە جازىپ، ونىڭ وزەن ەكەنىن كەلتىرمەگەن. قازاق سۇلتاندارىنىڭ دەربەس بيلىك ەتۋ ءداۋىرى 1465 جىلدان باستالادى. ال 1533 جىلى قازاقتار وزبەكستاننىڭ كوپ بولىگىنە بيلىگىن جۇرگىزدى. كەرەي حاننان كەيىن بۇرىندىق حان بولدى، ودان سوڭ جانىبەك حاننىڭ بالاسى قاسىم حان بولدى دەپ اۋدارعان. ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قاسىم حاننىڭ بيلىگى بۇكىل دەشتى قىپشاققا ءجۇردى، قاراۋىنداعىلارىنىڭ سانى ميلليوننان استى دەپ تارجىمالاعان. ودان كەيىن بالاسى ماماش، ودان سوڭ قاسىم حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى تاھير حان بيلىك ەتتى، ونىڭ بيلىگى كەزىندە قازاقتار بىتىراپ كەتتى، ودان كەيىن ونىڭ ءىنىسى بۇيداش حان كەزىندە قازاقتار جيىرما مىڭداي بولىپ قالدى. «پوسلە 940 (1533,4) گ. نە ستالو ي بۋيداش، ي ۆسلەد زا تەم كازاكي سوۆەرشەننو يسچەزلي»، – (ستر. 140) دەپ اۋدارادى. شىعىستانۋشى عالىم «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» قازاقتارعا قاتىستى، قازاق حاندارىنا بايلانىستى جەرلەرىن پارسى تىلىنەن دۇرىس اۋدارىپ، ءوز ەڭبەگىندە پايدالانعان، ونىڭ وسى پارسى تىلىنەن اۋدارعان ماتەريالدارى كەيىننەن قازاق حاندىعىن زەرتتەۋشى عالىمدار، تاريحشىلار ءۇشىن تاپتىرمايتىن قۇندى مالىمەتكە اينالدى. سەبەبى قازاق حاندىعىنا قاتىستى ەڭ قاجەتتى دەرەكتى «تاريح-ي راشيديدەن» پارسى تىلىنەن اۋدارىپ بەرگەن العاشقى اۋدارماشى وسى ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ بولاتىن. قازاق تاريحي عىلىمى ونىڭ بۇل ەڭبەگىنە قارىزدار دەپ بىلەمىز. شىعىستانۋشى عالىم 2-كىتاپتىڭ 32-تاراۋىن «و پريكليۋچەنياح سۋلتان سايد حانا» دەپ اۋدارعان. سۇلتان سايد حاننىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ باستاپقى كەزەڭىن، 1512 جىلعى وقيعانى اۋدارعان. ودان كەيىن 33-تاراۋدا «و كازاحاح، يح ۆلادەلتساح، پريچين پوچەمۋ يم دانو يميا كازاك، ي يح پادەني» دەپ اۋدارعان. پارسى تىلىنەن اۋدارىلعان تەكستى قاشقار تىلىندەگى اۋدارماسىمەن سالىستىرا وتىرىپ، تولىقتىرىپ تارجىمالاعان. ماسەلەن: «گيرەي حان، جانيبەك سۋلتان ي درۋگيە، س نەبولشۋيۋ تولپويۋ ليۋدەي (ۆ كاشگارسكوم پەرەۆودە سلوۆا: س نەبولشۋيۋ تولپويۋ ليۋدەي پروپۋششەنى) بەجالي وت ابۋلحاير حانا ۆ موگوليستان» (ستر. 151). شىعىستانۋشى عالىم بۇكىل دەشتى قىپشاققا بيلىگىن جۇرگىزگەن ابىلقاي­ىر حاننان جوشى اۋلەتىنىڭ كەيبىر سۇلتاندارى قاۋىپتەنە باستاعانىن بىلاي اۋدارعان ەكەن: «نەكوتورىە سۋلتانى يز رودا دجۋچيەۆا، وپاساياس س ەگو ستورونى بەدى دليا سەبيا، رەشيليس زارانەە پرەدوتۆراتيت ەە» (ستر. 151, ءىى چاست). ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ كەرەي حان مەن جانىبەك سۇلتاننىڭ ابىلقايىردان جارىلا كوشۋىنىڭ سەبەبىن ناقتىراق اۋدارىپ جەتكىزە بىلگەن. بۇل تەكست تاشكەنتتە جارىققا شىققان 1996 جىلعى ورىس تىلىندەگى باسىلىمدا بىلايشا ءتارجىمالانىپتى: «... تو نەكوتورىە سۋلتانى يز رودا دجۋچي، كوتورىە ۋچۋيالي نوسوم پرونيتساتەلنوستي زاپاحي بەد وت نەگو، رەشيلي ەگو ۋبرات» دەپ اۋدارىپتى (1996گ.، ستر. 342). وسى تەكستىڭ قازاقشا اۋدارماسى: «جوشى اۋلەتىنەن شىققان كەيبىر تىمىسكىشىل سۇلتاندار ودان كەلەر ءبىر پالەنىڭ ءيسىن سەزىپ قالىپ، ونى ورنىنان تايدىرماق بولدى» (2003ج.، 305-بەت). شىنىندا بۇل جەردە ءسال دۇرىس اۋدارىلماعانىن بايقاۋعا بولادى. ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ مۇمكىندىگىنشە پارسىلىق نۇسقاداعى مازمۇنىن قاراپايىم ەتىپ دالىرەك بەرە بىلگەن. ءبىز 1996 جىلعى تاشكەنت، 2003 جىلعى قازاقشا باسىلىمىنداعى «تىمىسكىشىل» دەگەن ءسوزدىڭ ءدال بەرىلمەگەنىن ەسكەرىپ، «جوشى اۋلەتىنەن شىققان كەيبىر سۇلتاندار وزدەرىنىڭ كورەگەندىگىمەن ءبىر بۇلىكتىڭ بولار ءيسىن سەزەتىن، ال [جۇرت] ودان كەلەر بالەنىڭ اۋىرتپالىعىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ جولىن ويلاپ قامىعىپ جۇرەتىن»، – دەپ اۋدارعان ەدىك. («تاريح-ي راشيدي»، ا.، 2015. 382-بەت).

شىعىستانۋشى عالىم ءماتىندى اۋدارۋ ۇستىندە ءسوزدىڭ ماعىناسىن، سەمانتيكالىق ءمانىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ سەزىنگەنىن بايقايسىز، سونىڭ ناتيجەسىندە سويلەمدەردىڭ اۋدارىلۋ ساپاسى دا جاقسى ءارى جاتىق. ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ءوزى ءسوز ەتىپ قوزعاپ وتىرعان ماسەلەگە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىك تانىتادى، وقىرمانداردىڭ، شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ الدىندا ەڭبەگىنىڭ ابىرويلى بولۋىنا بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمسايدى. ونىڭ اۋدارماسى ەركىن وقىلادى، سەبەبى ول كوپ ءتىلدى جەتىك ءبىلدى، اسىرەسە، شىعىس تىلدەرىنە وتە جۇيرىك ءارى سۇڭعىلا، ءارى ستيليست، سويلەمدەرى جاتىق بولىپ كەلۋى دە زاڭدىلىق ەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قازاقتارعا قاتىستى ماتەريالدى ودان ءارى اۋدارۋدى ماقسات ەتىپ، «و سوبىتياح، سلۋچيۆششيحسيا پوسلە بيتۆى سۋيۋنچيك حانوم، ي و پوەزدكە سۋلتان سايد حانا ك كاسيم حانۋ» دەگەن تاراۋىن اۋدارادى. بۇل 2-كىتاپتىڭ 34-تاراۋى بولاتىن. 1996 جىلعى تاشكەنتتەن شىققان ورىس تىلىندەگى باسىلىمدا بۇل تاراۋدى «گلاۆا 34. ۋپومينانيە و سوبىتياح، كوتورىە پرويزوشلي پوسلە بيتۆى سۋيندجيك حانا، وب وتەزدە سۋلتان سايد حانا ك كاسيم حانۋ ك كازاحام» دەپ اۋدارىپتى. ال ءبىزدىڭ جاڭا اۋدارمامىزدا بۇل تاراۋ پارسى تىلىنەن: «سۇيىنشىك (سۇيىندىك) حاننىڭ شايقاسىنان كەيىنگى بولعان وقيعالار تۋرالى. سۇلتان سايد حاننىڭ قازاقتارعا، قاسىم حاننىڭ الدىنا بارۋى جايىندا اڭگىمە»، – دەپ اۋدارىلدى.

م.ح. دۋلاتي 1513 (14) جىلى سايد حاننىڭ قاسىم حانمەن شۋ بويىندا كەزدەسكەنىن وسى تاراۋدا باياندايدى. مۇحاممەد حايدار سىرقاتتانىپ، بۇل كەزدەسۋگە قاتىسا الماي قالادى. بىراق سايد حاننىڭ اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قازاق حانىمەن كەزدەسۋدى «تاريح-ي راشيديدە» تاماشا ەتىپ سۋرەتتەپ جازادى. شىن مانىندە بۇل شاعىن تاراۋدى قىسقا نوۆەللا دەسە دە بولادى. مۇحاممەد حايدار جازۋشىلىق شەبەرلىكپەن وسى كەزدەسۋ ۇستىندەگى قاسىم حاننىڭ كەلبەت-كەسكىنىن، ونىڭ ىشكى دۇنيەسىن، ىرىلىگىن، تاۋ تۇلعاسىن ادەمى ەتىپ سيپاتتايدى. قاسىم حاننىڭ سايد حانعا اڭگىمە ۇستىندە ايتقان ءسوزىن ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ: «كاسىم، كوگدا پريۆەلي لوشادەي، وبراتيلسيا ك حانۋ ي سكازال: «ستەپنياكام بەز كونيا جيزن نە ۆ جيزن; ەتي دۆا كونيا دليا مەنيا – سامىە نادەجنىە يزو ۆسەح; وبويح پوداريت نە موگۋ; نو ۆى – دوروگوي گوست، ۆىبەريتە سەبە ليۋبوگو، تولكو درۋگوگو وستاۆتە منە». پري ەتوم كاسيم وپيسال دوستوينستۆا وبويح لوشادەي»، – دەپ جاتىق اۋدارعان (ستر.166). قازاق حالقىنىڭ قوناق كۇتۋ سالت-ءداستۇرىن، جومارتتىعىن قاسىم حان بەينەسى ارقىلى دۋلاتي شەبەر سۋرەتتەگەن. وسى سويلەمدى وزبەكستاندىق اۋدارماشىلار: «كاسيم حان سكازال: «ليۋدي موگۋت جيت بلاگوداريا سيلە لوشادي. ۋ مەنيا كرومە ەتيح دۆۋح لوشادەي، نەت درۋگيح، كوتورىە ۋسترايۆالي بى مەنيا، پوەتومۋ يا نە موگۋ پوداريت وبەيح. پوسكولكۋ ۆى ياۆلياەتەس مويم دوروگيم گوستەم، ۆىبەريتە تۋ [لوشاد]، كوتورايا پونراۆيتسيا ۆام، ا درۋگۋيۋ وستاۆتە منە»، ي ون وپيسال كاجدۋيۋ يز نيح» (1966 گ.، ستر. 352). ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ جىلقىعا قاتىستى «دوستوينستۆا وبەيح» دەگەن ءماتىندى كۇشەيتە تۇسەتىن ءسوز قولدانادى، ال وزبەكستاندىق اۋدارماشىلار: «وپيسال كاجدۋيۋ يز نيح» دەپ تارجىمالاعان. وسى تەكستى ءبىز شىعىستانۋشى عالىمنىڭ اۋدارماسىنىڭ ماعىنالىق دالدىگىن سالىستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن كەلتىردىك. ويتكەنى پارسى تىلىندەگى ءبىر تەكستى ەكى اۋدارماشى دا ءوز بەتىنشە اۋدارعان، اۋدارماشىلار ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى قايتالامايدى.

ءبىز «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» جاڭا اۋدارماسىندا وسى كورىنىستى بىلايشا تارجىمالادىق: «قاسىم حان ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرىپ: «ءتۇز (ساحارا) حالقى – جىلقىنىڭ كۇش-قۋاتىنا قاراي تىرشىلىك ەتەدى. مەندە وسى ەكى ارعىماقتان باسقا وزىمە لايىق سەنىمدى ات جوق، سوندىقتان ادەت-عۇرپىمىزعا وراي ەكەۋىن بىردەي سىزگە تارتۋ ەتە المايمىن. ال ەندى ءسىز قادىرلى قوناعىم بولعاندىقتان، وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداپ، قابىل الىڭىز»، – دەدى. ول اتتاردىڭ ارقايسىسىن جەكە-جەكە سيپاتتاپ شىقتى. [سايد] حان ونىڭ بىرەۋىن الدى» (2015, 387-ب.).

سايد حاننىڭ قاسىم حانمەن كەزدەسۋى جونىندەگى تاراۋدى شىعىستانۋشى عالىم ادەمى اۋدارعان، م.ح. ءدۋلاتيدىڭ ويىن شەبەر جەتكىزگەن، وقيعانىڭ بارىسىن ساتىلاپ، اڭگىمەنىڭ ىشكى ىرعاعىن، قاسىم حاننىڭ قيمىل-قوزعالىسىن ورىس تىلىنە جاقسى اۋدارعان، اۋدارمانى تۇشىنىپ وقيسىز. سايد حان مەن قاسىم حاننىڭ اراسىنداعى جاس ايىرماشىلىق ەداۋىر، سايد حان وتىزدارداعى جىگىت بولسا، قازاق حانى جەتپىستەردى القىمداپ قالعان، بىراق ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى سۇحبات سىيلاستىق، قۇرمەت كورسەتۋ، قازاقى سالت-داستۇرىندە قوناق كۇتۋ، دوستىق جاعدايىندا وتەدى.

دۋلاتي قاسىم حاننىڭ «ءتۇز حالقى جىلقىنىڭ كۇش-قۋاتىنا قاراي تىرشىلىك ەتەدى» دەگەن وتە تەرەڭ ماعىنالى ءسوزىن كەلتىرەدى، وسى ءسوز قازاق حالقىنىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىنىڭ، ءومىر سالتىنىڭ تەرەڭ تۇجىرىمى سىندى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قاسىم حاننىڭ سايد حاندى قىمىزبەن سىيلايتىن ءساتىن دە ورىس تىلىنە وتە ورامدى ەتىپ جەتكىزگەن: «ۆمەستە س تەم پودنەس ون ەمۋ چاشۋ پرەۆوسحودنوگو كرەپكوگو كۋمىزا، ي سكازال: «پوزۆولتە منە ۋگوستيت ۆاس، ەسلي ۆى وتۆەداەتە، تو سدەلاەتە منە بولشوە ودولجەنيە» (ستر. 166). قىمىزعا قاتىستى اۋدارماشى قولدانعان «پرەۆوسحودنوگو كرەپكوگو» دەگەن تىركەس ۇلتتىق سۋسىنىمىزدىڭ ەرەكشە ساپاسىن كوتەرە تۇسكەن. ادەمى، ءسۇيسىنىپ وقيتىن جولدار عوي بۇل. قىمىز دەسە قازاقتىڭ قانى قىزباي ما؟ اۋدارماشى «شاراپ» دەگەن ءسوزدى دە قولدانباعان، بابىنا كەلتىرىلگەن قىمىزدى ورىس تىلىنە ادەمى بەينەلەپ، تاماشا-اق جەتكىزگەن.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ءوزى جۇمىسىنا پايدالانىپ وتىرعان پارسى، تۇركى، قاشقار تىلدەرىندەگى قولجازبالاردى مۇقيات سالىستىرىپ، پارسى تىلىندەگى ءماتىندى مەيلىنشە ماعىنالىق تۇرعىدان اۋدارعان. ونىڭ اۋدارماسى جولما-جول اۋدارما ەمەس، تەكستولوگيالىق ىزدەنىسكە نەگىزدەلگەن تۆورچەستۆولىق ءتارجىما. اۋدارماسىندا ورىس ءتىلىنىڭ باي مۇمكىندىكتەرى پايدالانىلعان، بايانداۋى، سويلەمدى ەركىن جەتكىزىپ وتىرۋى جاعىنان قالامى دا ۇشقىر، اۋدارما ماتىندەردىڭ ورتاسىندا كىشى شريفتپەن، پەتيتپەن تۇسىندىرمە جاساپ وتىرادى، وقىرمانعا، عىلىمي قاۋىمعا تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن. ونىڭ بۇل ءادىسى دە ورىندى، سەبەبى بەتتىڭ تومەنگى جاعىنا بۇل تۇسىندىرمەلەر سىيماس تا ەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ عالىم، زەرتتەۋشى عانا ەمەس، كوپ ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن، زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دا، اۋدارماسىنا دا بويىنداعى عالىمدىق قاسيەتى مەن شىعارماشىلىق قابىلەتىن شەبەر ۇشتاستىرا بىلگەن تالانتتى تۇلعا. ول ەڭبەكقور، ءوز كاسىبىن، قولعا العان شارۋاسىن ادال اتقاراتىن وبەكتيۆتى عالىم. ول ءتىل ارقىلى شىعىس مادەنيەتىن بويىنا تەرەڭ سىڭىرگەن ىزدەنىمپاز، ءوز ىسىنە جان-دۇنيەسىمەن بارىنشا بەرىلگەن ناعىز پاتريوت، ونەگە تۇتاتىن عۇلاما.

«تاريح-ي ءراشيديدى» ءوز زەرتتەۋلەرىنە اۋدارىپ پايدالانا وتىرىپ، عالىم شىعىس مادەنيەتىنە، ونىڭ تاريحىنا تەرەڭدەپ دەن قويدى. ونىڭ اۋدارماسى مەن زەرتتەۋىنەن قازاق تاريحىنا دەگەن ەرەكشە ءبىر سۇيىسپەنشىلىكتى دە سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ش.ءۋاليحانوۆتاي دارىندى ۇلى دالانىڭ پەرزەنتىنە دوستىق، عالىمدىق، ازاماتتىق سۇيىسپەنشىلىگى قانداي بيىك بولسا، ءوزى قۇلاي ۇناتقان «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى مۇحاممەد حايدار مىرزاعا دەگەن ۇلى قۇرمەتى دە ايرىقشا بولعانىن ونىڭ تاماشا زەرتتەۋىنەن انىق تا ايقىن بايقايمىز، سەزىنەمىز دە.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ءوزىنىڭ ءتورت تومنان تۇراتىن بەلگىلى زەرتتەۋ ەڭبەگى ارقىلى قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتى مۇحاممەد حايداردى وتانىنا، تۋعان ەلىنە قايتا ورالتتى. ول م.ح. دۋلاتي مۇراسىن زەرتتەۋ، اۋدارۋ ارقىلى رەسەيدىڭ عىلىمي، زيالى قاۋىمىنا قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ارەناعا قاي جىلى شىققانىن ايتتى، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن جازىپ، كوزى قاراقتى قاۋىمنىڭ نازارىن اۋداردى. قازاق حاندىعىنىڭ دا ءوسۋ، وركەندەۋ ءداۋىرىن، سودان كەيىن قۇلدىراۋ، السىرەۋ كەزەڭدەرىن حرونولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭ پايىمدادى. ول قازاققا وتار، مادەني دامۋ جاعىنان ارتتا قالعان حالىق دەپ قارامادى، ءبىر كەزدەگى وركەنيەتتىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءداستۇرى بەرىك حالىق دەپ تانىپ ءبىلدى. شىن مانىندە، مۇحاممەد حايدار مىرزانىڭ ۇلى ەڭبەگى اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمنىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ونىڭ شىعىس ەلىنە دەگەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەرگەنىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. «تاريح-ي ءراشيديدى» اۋدارۋ ۇستىندە ونىڭ ىشتەي تۇلەگەنى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ مازمۇنىنان بايقالادى.

شىعىس مادەنيەتىن زەرتتەۋ ونىڭ بويىندا شىعىس حالىقتارىنا، ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ەسەلەي ءتۇستى.

ونىڭ وراز مۇحاممەد سياقتى قاسىم حاندىعىنىڭ تالانتتى حانىنىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ جولىنداعى عىلىمي سوقپاعى قادىرعالي جالايىردى تەرەڭ زەرتتەۋگە الىپ كەلسە، ال وراز مۇحاممەدتىڭ اتا تەگىن زەرتتەۋ جۇمىسى «تاريح-ي راشيدي» سىندى ۇلى مۇرامەن كەزىكتىردى.

بۇل كىتاپ ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ ومىرىندەگى، بالكىم، العاشقى ۇشىراسقان كوركەم ءتىل، اقىندىق شابىت، عالىمدىق جۇيەلىلىكپەن تەرەڭ نەگىزدەلىپ جازىلعان تەڭدەسسىز شىعارما دا ەدى دەۋگە بولادى. وعان سەبەپ XVI عاسىردا جازىلعان مۇنداي كەڭ تىنىستى، ۇشان-تەڭىز تاريحي قۇندىلىقتار، دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن تاريحي وقيعالار تەرەڭ سۋرەتتەلىپ باياندالعان كوركەم ادەبي-مەمۋارلىق شىعارما ەۋروپا جەرىندە جوق بولاتىن. ەكى-ءۇش عاسىرداي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بارىپ قانا مۇنداي مۇرالار جازىلا باستادى.

مۇحاممەد حايدار مىرزا 1499 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولسا، ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س. پۋشكيننىڭ ءوزى 1799 جىلى – ءۇش عاسىر وتكەن سوڭ تۋىپتى.

ال م.ح. دۋلاتي ودان ءۇش عاسىر بۇرىن ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ پاديشاھى ز.بابىرمەن شىعىس ەلىندە ۇلى رەفورمانى جۇزەگە اسىرىپ، قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ نەگىزىن قالاپ جاتتى. ولار شىعىس وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا بولدى، ادامزات بالاسىنىڭ اقىل-ويى مەن مادەنيەتىن سارقىلماس قازىنامەن بايىتتى. «بابىرنامە» مەن «تاريح-ي ءراشيديدى» بويىنا سىڭىرگەن ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ بۇل ەكى ۇلى پاراسات يەسىندەي قايراتكەر تۇلعالاردىڭ شىعىس پەن باتىستا دا دۇنيەگە ءالى كەلە قويماعانىن جاقسى ءبىلدى، سوندىقتان دا ول «تاريح-ي راشيدي» سىندى مۇرانىڭ بارلىعىنا قاتتى قۋاندى ءارى مۇنداي رۋحاني قازىناعا ءتانتى دە بولدى. بۇل تۋىندىنىڭ ءوز زەرتتەۋىنە قاجەتتى تاراۋلارىن قۇلاي بەرىلىپ، قىزىعا ءسۇيسىنىپ وقىپ، ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن قۇلشىنا اۋدارۋى دا سول سەبەپتەن ەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ەكىنشى اۋدارعان تاراۋدى «و نوۆوي پوەزدكا حانا (سۋلتان سايدا) ۆ موگوليستان، و توم كاك ون وتۆەل نازاد مونگولوۆ يز موگوليستانا ۆ كاشگار، ي و نەكوتورىح سوبىتياح سلۋچيۆشيحسيا ۆ تو ۆرەميا» دەپ اۋدارعان. بۇل تاشكەنتتە شىققان ورىس تىلىندەگى باسىلىمدا 76-تاراۋ دەپ الىنعان. تاشكەنتتىك اۋدارمادا «پوسلەدنيايا پوەزدكا حانا ۆ موگوليستان، پەرەسەلەنيە موگولوۆ يز موگوليستانا ۆ كاشگار ي نەكوتورىە سوبىتيا، يمەۆشيە مەستو ۆ تە دني». ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ اۋدارماسىندا راشيد سۇلتان 1525 جىلى موعولستاندا بولعان ەدى، 1526 جىلى قاشقارعا كەلدى دەپ جىلىن ءدال كورسەتىپ اۋدارسا، وزبەكستاندىق اۋدارمادا جىلى كورسەتىلمەگەن. وسى تاراۋدى ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قازاقتارعا قاتىستى تاراۋ بولعاندىقتان اسا ءمان بەرىپ اۋدارعان، ونىڭ ۇستىنە تۇسىندىرمە بەرىپ، وندا تالداۋ جاسايدى. ونىڭ بۇل تۇسىندىرمەسى، جوعارىدا ايتقانداي، كىتابىنىڭ ىشىندە تەكستەن كەيىن پەتيتپەن تەرىلىپ بەرىلگەن، ونىڭ بۇل ءادىسى ويىن دالەلدەۋ ءۇشىن وتە دۇرىس قولدانىلعان، سونىمەن قاتار ءوزى اۋدارعان تەكستىڭ پارسىشا، قاشقار (ۇيعىر) تىلىندەگى نۇسقاسىن دا بەرگەن، مۇنىسى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قاجەت بولعان جاعدايدا، پايدالانسىن دەگەن ماقساتتان تۋعان.

وسى تاراۋدا تاھير حان جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى موعولستانعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن، سودان ول قاشقارعا كەلگەنىن، بۇل جەردەگى قىرعىزداردىڭ جارتىسى وعان قوسىلىپ، مىنا جاعدايدان راشيد سۇلتان قورقىپ، قىس سوڭىندا اتباسىعا قاراي جىلىستايدى. اتباسىعا جەتپەي سايد حان بالاسى راشيد سۇلتانمەن كەزىگەدى. راشيد سۇلتاننىڭ جانىنداعى قىرعىزدار موعولستاننىڭ شىعىس جاعىنا وزبەكتەرمەن بىرگە كەتكەن قىرعىزدارعا قوسىلماق بولادى.

سايد حان قاشقارعا بارىپ، قىرعىزداردى اتباسىعا الىپ كەلەدى دە، ءوزى قاشقارعا كەتەدى. ال مۇحاممەد حايداردى موعولستانعا قالدىردى. سايد حان بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋگە دانەكەرشى بولسىن دەپ نەمەرە اپكەسى سۇلتان نيگار حانىمدى الىپ كەلگىن دەپ تاپسىرما بەرىپ، مۇحاممەد حايدار مىرزانى قاشقارعا جىبەرەدى. «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى قايتا ورالعانعا دەيىن قىرعىزداردىڭ وزبەكتەردەن ءبولىنىپ شىققانىن ەسىتىپ، ولاردى وزىنە قاراتۋدى ماقسات ەتەدى دە، جورىققا اقسايدان شىعادى. ءبىر بەكەتتەي جەر جۇرگەندە جولدا راشيد سۇلتان اۋىرىپ قالادى. سول جاقتا قوجا نۇرا دا جۇرگەن ەكەن، بۇل بەلگىلى كەمەل عۇلاما بولاتىن. ونىڭ اتى-ءجونىن وزبەكستاندىق اۋدارماشىلار قوجا نۇران دەپ العان، ال ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ونى قوجا نۇرا دەپ پارسىلىق ترانسكريپتسيادان تۇسىرگەن، ءبىز دە «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» دۋشانبەلىك پارسىلىق نۇسقاسى بويىنشا قوجا نۇرا دەپ بەردىك. وسى قوجا نۇرانىڭ شيپالى دەمىنەن راشيد سۇلتان ءۇش كۇندە ايىعىپ كەتتى دەپ جازادى مۇحاممەد حايدار مىرزا.

قوجا نۇراعا كىتاپتىڭ سوڭعى تاراۋلارىندا م.ح. دۋلاتي ارنايى توقتالادى – ول بولەك اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى. قوجا نۇرانىڭ شيپالى دەمىن ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ: «بلاگوداريا پريسۋتستۆيۋ ي موليتۆام سۆياتوگو بولەزن ۆ تري دنيا سوۆەرشەننو پرەكراتيلاس» (II چاست، ستر. 199). ال وزبەكستاندىق اۋدارمادا: «كوگدا ەگو بلاگوسلوۆەننايا نوگا ي وجيۆليايۋششەە دىحانيە دوستيگلي توگو مەستا، تو بولەزن ۆ تري دنيا سمەنيلاس ۆىزدوروۆلەنيەم»، – دەپ تارجىمالانعان (1996 گ.، ستر.476). شىعىستانۋشى عالىمنىڭ اۋدارماسى ءتۇپ نۇسقانى ءدال بەرە العان ءارى ول شىعىستىق ەم-دومنىڭ ەرەكشەلىگى جونىندە جاقسى بىلەتىندىگىن بايقايمىز، «موليتۆام سۆياتوگو» دەگەن سويلەمى قوجا نۇرانىڭ شيپالىق دەمىن ءدال بەرەتىن تىركەس دەپ سانايمىز، وزبەكستاندىق اۋدارما دا جاتىق بەرىلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

وسى تاراۋدا تاھير حاننىڭ جانىندا ء(بىر ميلليونداي ادامنان) ەكى ءجۇز مىڭداي ادام قالعان ەدى دەپ، جازادى كىتاپ اۆتورى، حاننىڭ بيلىگى قۇلدىراي باستاعان بولاتىن. ول وتە قاتىگەز بولعاندىقتان قاسىنداعى ادامدار كەتە باستاعان ەدى. جۇرت ونىڭ قاتىگەزدىگىنە سەبەپشى ءىنىسى ابىلقاسىم سۇلتان دەپ ساناپ، ونى ءولتىردى دە، سودان بىردەن تاھير حاندى تاستاپ، بىتىراپ كەتتى. ول بالاسى ەكەۋى جالعىز قالىپ، سودان قىرعىزدارعا بارىپ قوسىلدى. بۇل حاباردى سايد حان قاشقاردا ەستيدى. موعولدار حانعا ەندى موعولستاندا قالۋ قاۋىپتى، سەبەبى قىرعىزدار وزبەكتەرگە (قازاقتارعا) بارىپ قوسىلدى، ولاردىڭ سانى وتە كوپ، قارسى شىعۋ قيىن دەپ ۇگىتتەي باستايدى. ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ موعولدار دەگەندى مونعولدار دەپ شاتاستىرىپ اۋدارادى (ستر.202). حان سودان كەيىن موعولداردىڭ ءبارىن راشيد سۇلتانمەن بىرگە قاشقارعا كوشىرتەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قىرعىز-قايساق دەپ ءبىزدىڭ جازىپ جۇرگەنىمىز مۇحاممەد حايداردىڭ قازاقتارى بولاتىن دەپ كورسەتەدى ءوزىنىڭ تۇسىندىرمەسىندە. ال قازاقتار ناعىز قىرعىزدارمەن ەشقانداي قاتىسى جوق دەپ جازادى، قازاقتاردى قىرعىزدارمەن شاتاستىرماۋ كەرەكتىگىن ايتادى. شىعىستانۋشى عالىم «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» ەكى بىردەي قولجازبا نۇسقاسىن تەرەڭ زەرتتەگەنى سونداي، اسا ماڭىزدى دەگەن ماسەلەگە باسا ءمان بەرىپ، ءتىپتى، «تاريح-ي راشيديدە» ناقتىلاپ، اشىعىراق باياندالماعان ماتىندەرگە دەيىن نازار اۋدارادى. ول تۇسىندىرمەسىندە: «ەسلي اۆتور «تاريح-ي راشيدي» پيشەت، چتو ەگو كازاكي وكولو 940 (1533,4) گودۋ يسچەزلي سوۆەرشەننو، تو ون ۆىرازيلسيا سليشكوم رەزكو. ەگو كازاكي نە يسچەزلي، ا تولكو نا ۆرەميا سوشلي سو ستسەنى. يمەننو وني، ا نە كاكيە-ليبو درۋگيە كازاكي-پرەدكي نىنەشنىح كازاكوۆ، يلي، چتو توجە، كيرگيز-كايساكوۆ» (ستر.228).

مىنە، «تاريح-ي ءراشيديدى» اۋدارۋشىنىڭ جاساعان شىنايى قورىتىندىسى اينا-قاتەسىز دۇرىس بولاتىن. ويتكەنى ونىڭ قىرعىز-قايساقتاردىڭ بۇگىنگى قازاقتار ەكەنىنە ەشقانداي كۇمانى بولمادى. ول: «1456 جىلدان 1537-38 جىلداردىڭ ارالىعىندا، وسى سەكسەن جىلداعى مۇحاممەد حايداردىڭ باستى كەيىپكەرلەرى: جوشىلىق كەرەي مەن جانىبەك، ءسىرا، باۋىرلاس، بىراق كىمنىڭ بالاسى ەكەنى بەلگىسىز. 1456 جىلدار شاماسىندا ءومىر سۇرگەن، كەرەيدىڭ بالاسى بۇرىندىق، جانىبەكتىڭ بالالارى ادىك پەن قاسىم، ادىكتىڭ بالاسى تاھير»، – دەپ جازادى شىعىستانۋشى عالىم.

«مۇحاممەد حايدار جازعان جانىبەك پەن ادىك، قاسىم حاندىعىنىڭ بۇرىنعى قىرعىز-قايساق حانزاداسى وراز مۇحاممەدتىڭ اتا تەك شەجىرەسىندە ايتىلاتىن سول باراقتىڭ بالاسى جادىكتىڭ ءوزى»، – دەپ جازدى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ. ءسويتىپ ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ وراز مۇحاممەدتىڭ اتا-بابالارىنىڭ م.ح. دۋلاتي جازىپ وتىرعان جانىبەك پەن ادىك ەكەنىن انىقتايدى دا، بۇعان ەشقانداي كۇدىك كەلتىرمەيدى. بۇل شىعىستانۋشى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولدى، «تاريح-ي راشيدي» اۆتورىنىڭ شىعارماسىنا قالتقىسىز سەنۋىنىڭ دە نەگىزىندە ءوزى انىقتاعان وسىناۋ تاريحي دەرەكتەر جاتقان ەدى.

سونىمەن تالانتتى عالىم، كورنەكتى شىعىستانۋشى عۇلاما ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ ءبىز توقتالىپ وتىرعان ەڭبەگىنىڭ تاريحي ماڭىزى نەدە دەگەن سۇراققا توقتالىپ وتەيىك.

بىرىنشىدەن، ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ەڭ العاش رەسەي عالىمدارىنىڭ ىشىندە «تاريح-ي راشيديگە» نازار اۋدارىپ، ءوزىنىڭ ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسىنا ەڭ سەنىمدى دەرەك كوزى رەتىندە پايدالاندى.

ەكىنشىدەن، شىعىستانۋشى عالىم «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» قازاقتار، قازاق حاندارى تۋرالى باياندالاتىن تاراۋلارىن العاش رەت پارسى تىلىنەن – تۇپنۇسقاسىنان ورىس تىلىنە اۋداردى. ءسويتىپ، ول «تاريح-ي ءراشيديدى» العاش زەرتتەۋشى ءارى ونىڭ تاراۋلارىن اۋدارعان عالىم رەتىندە عىلىمي ورتاعا تانىلدى.

ۇشىنشىدەن، ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ م.ح. ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى كىتابىنا قاتىستى، بۇل ەڭبەكتى ءوز زەرتتەۋ ەڭ­بەكتەرىندە پايدالانعان، سوعان سۇيەنگەن شىعىس عالىم-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنا ىزدەنىسىنىڭ ارنالارىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن ارنايى توقتالادى، كوپتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتەدى، مۇنىڭ «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» تاريحي ماڭىزىن كورسەتۋدە زور ماڭىزى بار ەدى.

تورتىنشىدەن، ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ «تاريح-ي ءراشيديدى» اۋدارا وتىرىپ، م.ح. ءدۋلاتيدىڭ اتا تەگىن، ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەدى، سونىمەن قاتار رەسەي مەملەكەتىندەگى قاسىم حاندىعىنىڭ، ونىڭ حانى قازاق وراز مۇحاممەدتىڭ اتا تەگىن، شەجىرەسىن زەرتتەپ، قازاقتىڭ حانزاداسى حان تۇقىمىنان تارالعانىن دالەلدەي ءتۇستى. «تاريح-ي ءراشيديدى» ول ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تاريحي شىعارما، قۇندى تاريحي دەرەك كوزى بولدى، شىن مانىندە شىعىستانۋشى عالىم ءۇشىن بۇل تەڭدەسسىز، باعا جەتكىسىز ەڭبەك ەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ قاسىم حاندىعىن، ونىڭ حانى وراز مۇحاممەد ءومىرىن زەرتتەۋ ارقىلى قازاق حاندارىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەك كوزدەرىن سارالاپ، وتە قۇندى مالىمەتتەردى ءوز زەرتتەۋىندە كەلتىردى، ونىڭ ەڭبەگىندە بىزگە بەيمالىم، تىڭ دۇنيەلەر مول بولاتىن. سوندىقتان، ول «تاريح-ي ءراشيديدى» اۋدارۋشى عانا ەمەس، ونىڭ اۆتورىنىڭ ساياسي، شىعارماشىلىق، تاريحي ءومىرىن زەرتتەۋشى عالىم دا بولدى. ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ ەڭبەگى ارقىلى ورىس ءتىلدى عالىمدار، زەرتتەۋشىلەر قازاق جازۋشىسى م.ح. ءدۋلاتيدىڭ تاريحي ەڭبەگىن تانىپ ءبىلدى. قازاقتىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى م.تىنىشباەۆ، س.اسفەندياروۆ، ت.رىسقۇلوۆ وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ اۋدارعان «تاريح-ي راشيديدە» ايتىلاتىن تاريحي مالىمەتتەردى پايدالاندى. ال جازۋشى-تاريحشى م.ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» اتتى تاريحي رومانىنا وسى ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ ەڭبەگى نەگىزگى تاريحي دەرەك كوزى، وقيعالاردىڭ ارقاۋى بولدى. وكىنىشكە قاراي، وسىنداي اسا قۇندى ەڭبەك وسى ۋاقىتقا دەيىن قايتا باسىلعان ەمەس، قوزعاۋسىز قالىپ كەلەدى.

ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ ەڭبەگى شەتەلدىك شىعىستانۋشىلار، وريەنتاليستەر ءۇشىن وتە باعالى كىتاپ بولدى. ول العاشقى دۋلاتيتانۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانىپ، زەرتتەلۋگە ءتيىس دەپ سانايمىز. ونىڭ م.ح. دۋلاتي تۋرالى زەرتتەۋلەرى مەن «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» قازاقتارعا قاتىستى بىرنەشە تاراۋلارىن پارسى تىلىنەن تىكەلەي ورىس تىلىنە جاتىق ەتىپ اۋدارىپ، زەرتتەپ، ناسيحاتتاۋى بۇل ەڭبەكتى عىلىمي اينالىمعا قوسىپ، جوعارى باعالاۋى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ونەگەلى، تاعىلىمدى ءىس بولىپ قالا بەرمەك.

 

مۇحتار قازىبەك،

جازۋشى، دۋلاتيتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار