5 قاڭتار 2017, 12:39 18707 0 قوعام اقنيەت وسپانباي

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى: كەرەي مەن جانىبەك حان. بۇرىندىق پەن قاسىم حان .

قازاق حاندىعىنىڭ پايدا بولۋى قازاقستان جەرىندە 14-15 عع. بولعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەتنيكالىق-ساياسي پروتسەستەردەن تۋعان زاڭدى قۇبىلىس. وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋى، كوشپەلى اقسۇيەكتەردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ارتۋى، فەودالدىق توپتاردىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋى، وسى نەگىزدە ءابىلحايىر حاندىعى مەن موعولستان اراسىنداعى تارتىستىڭ ءورشۋى، الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردىڭ ۇدەۋى 15 ع. 2 جارتىسىندا بۇل مەملەكەتتەردىڭ قۇلدىراپ ىدىراۋىنا اپارىپ سوقتىردى.

pogudx4k1pu9taj31-2c8a14b0اسىرەسە ءابىلحايىر(1428-1468) جوشى-شايبان- داۋلەت-شايح وعلاننىڭ ۇلى حاندىعى وتە ناشار ەدى. تەرريتورياسى باتىسىندا جايىقتان باستاپ، شىعىسىندا بالقاش كولىنە دەيىن، وڭتۇستىگىندە سىردىڭ تومەنگى جاعى مەن ارال وڭىرىنەن، سولتۇستىگىندە توبىلدىڭ ورتا اعىسى مەن ەرتىسكە دەيىنگى جەردى الىپ جاتتى. ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەت بولمادى. كوپتەگەن ۇلىستارعا ءبولىندى. ولاردىڭ باسىندا شىڭعىس اۋلەتىنىڭ ءار تارماقتاعى ۇرپاقتارى، كوشپەلى تايپالاردىڭ بيلەۋشىلەرى تۇردى. ءابىلحايىر بيلىك ەتكەن كەزدە حالىق ءوزارا قىرقىس پەن سوعىستان شارشادى. 30 جج. ول توبىل بويىندا شايباني ۇرپاعى ماحمۇت قوجاحاندى تالقاندادى. سىر بويىنداعى دالادا جوشى اۋلەتىنىڭ ماحمۇتحانى مەن احمەتحانىن(توقا تەمىر تۇقىمى) جەڭدى.

1446 جىلى ءابىلحايىر تەمىر ۇرپاقتارى مەن اق وردا حاندارى ۇرپاقتارىنان سىر بويى مەن قاراتاۋ باۋرايىنداعى — سىعاناق, سوزاق, اققورعان، وزگەنت، اركۇك سياقتى قالالاردى باسىپ الادى.

1457 ج. ءۇز-تەمىر تايشى باستاعان ويراتتاردان (جايىلىم جەر ىزدەگەن) تۇركىستان وڭىرىندە جەڭىلىپ قالدى. ماسقارا اۋىر شارت جاساسىپ، ويراتتار شۋ ارقىلى ءوز جەرلەرىنە كەتتى. ال ءابىلحايىر ءوز ۇلىسىندا ، قاتال ءتارتىپ شارالارىن ورناتۋعا كىرىسەدى. بۇل حالىق بۇقاراسىنىڭ وعان دەگە وشپەندىلىگىن كۇشەيتتى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ جارتىسى شىعىس دەشتى قىپشاقتان تۇركىستان القاپتارىنا جانە قاراتاۋ بوكتەرلەرىنەن جەتىسۋدىڭ باتىس وڭىرىنە كوشىپ بارۋلارى ەدى. ونى جانىبەك پەن كەرەي باسقاردى.

دەشتى قىپشاق پەن جەتىسۋداعى كوشپەلى بۇقارا فەودالدىق قاناۋدىڭ كۇشەيۋىنە، سوعىستارعا نارازىلىق رەتىندە، حاندار مەن فەودالداردىڭ قول استىنان كوشىپ كەتىپ، قونىس اۋداردى. ءسويتىپ، 15 ع. 50-70 جج، ياعني 1459ج. ءابىلحايىر حاندىعىنان جەتىسۋدىڭ باتىسىنا ەسەنبۇعا حان يەلىگىنە شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ جازىقتىعىنا كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ قونىس اۋدارۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، ولاردى شىڭعىس اۋلەتىنەن شىققان كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ، ونىڭ تاۋەلسىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى قادامى مەن قىزمەتى ءوز ىقپالىن تيگىزدى. جەتىسۋ رۋلار مەن تايپالار مەملەكەت بىرلەستىگىنىڭ ورتالىپىنا اينالدى. ولاردىڭ سانى 200 مىڭ ادامعا جەتتى. موگولستان حانى ەسەنبۇعا ءوزىنىڭ سولتۇستىك شەكاراسىن قورعاتۋ ءۇشىن، سونداي-اق ءوزىنىڭ باۋىرى تيمۋريد ابۋ سايد قولداپ وتىرعان ءجۇنىستىڭ شابۋىنان باتىس شەكاراسىن قورعاتۋ ءۇشىن پايدالانعىسى كەلدى. جانىبەك قازاق حاندىعىنىڭ تۇڭعىش شاڭىراعىن كوتەرگەن باراق حاننىڭ ۇلى، ال كەرەي ونىڭ اعاسى بولات حاننىڭ بالاسى. باراقتان باستالاتىن قازاقتىڭ دەربەس مەملەكەتتىگى جولىنداعى كۇرەستى ونىڭ تۋعان ۇلى مەن نەمەرەسىنىڭ جالعاستىرۋى تابيعي قۇبىلىس. مىرزا مۇحامەد حايدار دۋلاتي قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىن حيجرانىڭ 870 جىلىنا (1465-1466 جج.) جاتقىزادى.

كەرەي حان

kerey-han-1كەرەي حان كيراي, گيرەي (تۋعان، ولگەن جىلى بەلگىسىز – 1473) – قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇلى ەكى تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى، العاشقى قازاق حانى. اق وردانىڭ حانى ۇرىستىڭ ۇرپاعى. ۇرىس حاننان توقتاقيا، ودان بولات، ودان كەرەي حان تاراعان.

«تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسراتنامە» دەرەگى بويىنشا، كەرەي حان – بولاتتىڭ جالعىز بالاسى. 15 عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى تاريحي وقيعالاردا كەرەي حان تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسپەيدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە كەرەي حان تۋىسى جانىبەك حانمەن بىرگە 15 عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ اياعىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى وقيعالاردا العاش رەت اتالا باستايدى. وندا كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ ءابىلحايىر حاندىعىنان ءبولىنىپ، موعولستاننىڭ باتىسىنداعى شۋ بويى مەن قوزىباسى ءوڭىرى ارالىعىنا كەلىپ قونىستانعانى تۋرالى باياندالادى. بۇل ايماق – سول جىلدارداعى موعولستان بيلەۋشىسى ەسەنبۇعا حان مەن ونىڭ تۋعان اعاسى ءجۇنىس حان يەلىكتەرىنىڭ اراسى بولدى.

سوڭعى جىلدارى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن اڭىز مالىمەتتەرى بويىنشا، كەرەي حان مەن جانىبەك حان قول استىنداعى رۋ-تايپالارمەن 1457 جىلدىڭ كۇزىندە شۋ وڭىرىنە كوشىپ كەلگەن. ال 1458 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەرەيدى حان ەتىپ كوتەردى. از ۋاقىت ىشىندە قازاق حاندىعىنداعى حالىقتىڭ سانى 200 مىڭنان اسىپ كەتەدى. كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ ارقاسىندا ەسەنبۇعا حان اعاسى جۇنىسكە قارسى كۇرەستە سەنىمدى، ءارى مىقتى وداقتاس تابادى. ءجۇنىس 1461-62 جىلى ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعانعا دەيىن موعولستان تاعىنا قارسى ەشقانداي ارەكەت جاساي المايدى. 1461/621469 جىلدارى موعولستان حانى دوسمۇحاممەدتىڭ ءمانسىز، ماعىناسىز جۇرگىزگەن ساياساتى سالدارىنان كەرەي حان جۇنىسكە قولداۋ كورسەتە باستايدى. اقىرى، 1469 جىلى دوسمۇحاممەد حان قايتىس بولعاننان كەيىن، موعولستانداعى بيلىك باسىنا ەش قيىندىقسىز ءجۇنىس حان كەلەدى. كەرەي حان تۇسىندا نەگىزى قالانعان قازاق-موعولستان قاتىناسى 16 عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن دوستىق، بەيبىت سيپاتتا بولادى. ءابىلحايىر حان كەرەي حان مەن جانىبەك حان ىقپالىنىڭ كۇشەيە باستاعانىنان قاۋىپتەنىپ، ولاردى دەر كەزىندە تالقانداۋ ماقساتىمەن 1468/69 جىلى جورىق ۇيىمداستىرادى. جورىق كەزىندە ءابىلحايىر حان اۋىرىپ، قايتىس بولادى دا، اسكەرى كەيىن ورالادى. كوپ ۇزاماي كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىندە بيلىك ءۇشىن تالاس-تارتىس باستالىپ كەتەدى. كەشەگى ءابىلحايىر حاننىڭ قارسىلاستارى – احمەت پەن ماحمۇت حاندار، نوعاي مىرزالارى مۇسا مەن جاڭبىرلى، ءسىبىر حانى يباق، شايبانيلىق بەركە سۇلتان جانە قازاق حاندارى ءابىلحايىر حاننىڭ مۇراگەرى شايح حايدار حانعا قارسى شىعادى. “تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسراتنامە” دەرەگىندە قازاق حاندارى رەتىندە كەرەي حان مەن جانىبەكتىڭ ەسىمدەرى اتالسا، “فاتحناما”، “شايبانينامە” دەرەكتەرىندە تەك قانا جانىبەك حاننىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. دەگەنمەن كەرەي حان ەسىمى تاريحي دەرەكتەردە سوڭعى رەت 147273 جىلدارى، ءجۇنىس حان ورداسىنا بۇرىش وعلان دەگەن سۇلتاننىڭ شابۋىل جاساۋىنا بايلانىستى اتالادى. سوعان قاراعاندا كەرەي حان 1470 جىلدىڭ باس كەزىندە قايتىس بولعان. اڭىز بويىنشا، كەرەي حان قازاق حاندىعىن 10 جىلداي بيلەگەن جانە حان تاۋى ەتەگىندە جەرلەنگەن.

جانىبەك حان

14532011107i3in-725xءاز-جانىبەك حان, جانىبەك ءابۋسايد (تۋعان جىلى بەلگىسىز - 1480) — قازاق حاندىعى مەن قازاق حاندارى اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، باراق حاننىڭ ۇلى، ۇرىس حاننىڭ شوبەرەسى. 15 عاسىردا ءومىر سۇرگەن. 1450 جىلعا دەيىنگى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوق.

ابىلقايىر حان ولىمىنەن كەيىن حان تاعى ءۇشىن بولعان ءوزارا قىرقىسۋلار دەشتى-قىپشاقتا ءورشي ءتۇستى، وعان تۋعان جەرگە ورالۋدى كوزدەپ جۇرگەن جانىبەك حان مەن كەرەي حان دا ارالاسىپ كەتتى. ولار ابىلقايىر مۇراگەرى شەيح-حايدار حانمەن كەسكىلەسكەن شايقاسقا ءتۇستى. ءوز امىرشىلەرى تاراپىنان ەشقانداي كومەك الا الماعان شەيح-حايدار بيلىك ءۇشىن كۇرەستە جەڭىلىسكە ۇشىرادى. بۇدان كەيىن دەشتى-قىپشاقتاعى بيلىك ورىس حاننىڭ تۇقىمدارى — جانىبەك حان مەن كەرەي حاننىڭ قولدارىنا ءوتتى. ولار تاعى دا وتىز جىل بويى شايبانيلىقتارمەن تابان تىرەسە شايقاستى.

بيلىكتىڭ ورىس حان تۇقىمدارىنىڭ قولىنا ءوتۋى دە «كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىندەگى» ساياسي جاعدايدى وزگەرتكەن جوق. دەگەنمەن، بۇل وقيعا «كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتى» اتىنىڭ دەشتى-قىپشاق بولىپ وزگەرۋىنە ىقپال ەتتى. ءبىر كەزدەرى موعولستانعا قونىس اۋدارعان ادامدار وزبەك ۇلىسىندا «قازاقتار» دەپ اتالا باستادى جانە بۇل اتاۋ بۇكىل حاندىققا تاراي باستادى. بيلىك ءۇشىن كۇرەس جانىبەك حان مەن ونىڭ ۇزەڭگىلەستەرى قازاقتاردىڭ بىرىگۋى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇلەس قوستى.

15 عاسىر ورتا شانىندە ەجەلدەن جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن تۇركى تايپالارى ءبىر ەتنيكالىق توپقا بىرىگە كەلە، قازاق حالقىن قۇرادى. جانىبەك حان مەن كەرەي حان جەتىسۋ ءوڭىرى، شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ بويىن مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ باسىن قوسۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل ماقساتپەن ولار ءوزارا قىرقىسۋلاردى باسىپ، ءىرى فەودالداردى ماڭايىنا توپتاستىردى.

جانىبەك حاننىڭ دەشتى-قىپشاققا ورالعاننان كەيىن بيلىگىن كۇشەيتكەنى تۋرالى، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى مەن ءولىمى تۋرالى دەرەكتەر جوق. ونىڭ ەسىمى تاريحي دەرەكتەردە سوڭعى رەت 1473 جىلى كەزدەسەدى. بۇدان كەيىنگى جىلدارى كەرەي حان تۋرالى عانا ايتىلعان. جانىبەك حان ءجيى بولاتىن شايقاستاردىڭ بىرىندە قازا تاپقان دەپ بولجاۋعا بولادى. ساقتالىپ قالعان حالىق اڭىزدارى مەن ولەڭدەرىندە جانىبەك حاندى ءاز جانىبەك دەپ اتاعان.

بۇرىندىق حان

20161215163750بۇرىندىق حان — 1480-1511 ج.ج. ارالىعىندا قازاق حاندىعىندا بيلىك قۇرعان كەرەي حاننىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ءبىرى.

بۇرىندىقتىڭ قاشان دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىسىز. ورتا عاسىرلارداعى جازبا دەرەكتەردىڭ ۇزىك-ۇزىك مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، ونىڭ ءومىرىنىڭ 40-50 جىلدىق كەزەڭىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.

بۇرىندىق حاننىڭ ءومىرى قازاق حاندىعى تاريحىنىڭ العاشقى داۋىرىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان دا حاندىق تاريحىنداعى ءىرى وقيعالار مەن دامۋلار ونىڭ ومىرىندەگى بەلەستەر بولىپ ەسەپتەلەدى. جازبا دەرەكتەردىڭ وتە تاپشىلىعىنا قاراماستان، بۇرىندىق حان ومىرىنەن بىرنەشە بەلەستى ايقىن كورۋگە بولادى.

  • ونىڭ قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭدەگى اتقارعان ءرولى، بۇل شامامەن 1469-1472 جىلداردا بولعان;
  • 1472-1473 جىلداردان XV عاسىردىڭ 90 جىلدارىنىڭ ورتاسىنا دەيىن، قازاق حاندىعىنىڭ باتىستا نوعاي مىرزالارىمەن جانە وڭتۇستىكتە سىر بويى قالالارى مەن وڭىرلەرى ءۇشىن كۇرەستەگى اتقارعان ءرولى;
  • XV عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان XVI عاسىردىڭ العاشقى 10 جىلدىعى ىشىندەگى قاسىم سۇلتانمەن اراداعى قايشىلىقتار، شايباني حانمەن وداقتاسۋ، قازاق قوعامىنداعى بەدەلىن جوعالتىپ، ەلدەن كەتۋى.

بۇرىندىقتىڭ حاندىقتىڭ قۇرىلۋ ۇردىسىنە قاتىناسۋى 1469-73 جىلدارداعى وقيعالاردان كورىنەدى. وسى جىلدارى قازاق حاندىعىنا قاتىستى مىنانداي وقيعالار بولعان ەدى: 1469 جىلى ابىلقايىر حان موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى قازاق حاندىعىنا قارسى جورىق ۇيىمداستىرىپ، سول جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا ورتا جولدا قايتىس بولدى.

كەرەيدەن سوڭ حاندىق بيلىك جانىبەك حانعا ءوتتى. ال بۇرىندىق بولسا ۇلىس باسقارىپ، جانىبەك حاننىڭ جارلىقتارىن ورىنداپ جۇرەدى. ءدال وسى جىلداردا العاش رەت بۇرىندىق ەسىمى «حان» دەگەن لاۋازىممەن جازبا دەرەك مالىمەتىنە ەنەدى. شايح-حايدارعا قارسى قازاق حاندىعى تاراپىنان كۇرەستى باسقارۋشى جانىبەك حان بولسا، ال ونى ىسكە اسىرۋشى بۇرىندىق بولعان. بۇل جونىندە دەرەك مالىمەتى بىلاي دەپ باياندايدى:

جانىبەك حان ادامدارى ىشىنەن بۇرىندىق حان ءوز ۇلىسىن جيىپ، ابىلقايىر حان ۇلدارىنا تارپا باس سالدى. ولاردىڭ قارسىلاسۋعا كۇشتەرى جان-جاققا بىتىراي قاشتى. بۇرىندىق كەيىن قايتقان سوڭ، ولار قايتا جينالىپ باس قوستى.

دەرەك مالىمەتى بويىنشا، بۇرىندىق جانىبەك حان تاپسىرماسىن ورىنداۋشى، جورىقتىڭ ماقساتى — دەشتى قىپشاقتاعى شايبانيلىق سۇلتانداردى جويۋ بولعان. جورىق ءبىرشاما ءساتتى اياقتالعانىمەن، نەگىزگى تۇپكى ماقسات ورىندالماعان سەكىلدى. بۇرىندىقتىڭ كەرى ورالۋىمەن، باس ساۋعالاپ قاشقان ابىلقايىر ۇلدارى قايتا جينالادى. سوعان قاراماستان بۇرىندىقتىڭ بۇل جورىعى ونى تاريحتا قالدىرادى. ءسويتىپ ول قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىنە، اسىرەسە ونىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ءوز ۇلەسىن قوسادى.

بۇرىندىق حاننىڭ قازاق تاريحىندا اتى جارقىراپ كورىنگەن تۇسى — XV عاسىردىڭ 70-90 جىلدارى بولدى. بۇل جىلدار قازاق حاندىعى ءۇشىن كۇشەيۋ، نىعايۋ جانە قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تەرريتورياسىن بىرىكتىرۋ جولىنداعى كۇرەس ءداۋىرى ەدى. داۋىردەگى ەڭ باستى وقيعاعا كورسەتىلگەن جىلدار ىشىندەگى قازاق حاندىعىنىڭ سىر ءوڭىرى ءۇشىن ماۋرەنناحرلىق بيلەۋشىلەرىمەن، شايبانيلىق سۇلتاندارمەن جانە موعولستان حاندارىمەن جۇرگىزگەن ۇرىستارى جاتتى. وسى ۇرىستاردا تاريح ساحناسىنا قازاق حاندارىنىڭ ەكىنشى بۋىنى: بۇرىندىق، قاسىم حاندار شىعىپ، قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ودان ءارى كۇشەيىپ، نىعايۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسادى.

سىر ءوڭىرى ءۇشىن بولعان كۇرەس جىلدارى قازاق حاندىعىن بۇرىندىق حان بيلەپ تۇردى. جانىبەك حاننىڭ قاشان قايتىس بولىپ، بۇرىندىقتىڭ قاي جىلداردان باستاپ بيلىك قۇرا باستاعانى بەلگىسىز. ول تۋرالى ەشبىر دەرەك جازباعان.

سىر بويى دەپ وتىرعانىمىز — سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسى بويىنداعى جەرلەر. XIV-XVI ع.ع. جازبا دەرەكتەر ءوڭىردى تۇركىستان ايماعى دەپ اتايدى. ايماق — ءحى عاسىردان بەرى دەشتى قىپشاقتىڭ اجىراماس، قۇرامداس بولىگى جانە ونىمەن بىرگە ءبىرتۇتاس شارۋاشىلىق، مادەني، ەتنيكالىق، ءدىني، تىلدىك كەڭىستىكتى قۇراعان. تەك كەي تاريحي كەزەڭدەردە سىر ءوڭىرى ساياسي جاعىنان ماۋرەنناحرعا ۋاقىتشا قارادى. دەشتى قىپشاق پەن ماۋرەنناحر بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى XI-XV ع.ع. قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى نىسانى تۇركىستان ايماعى بولىپ سانالادى. دالەلدى بولۋى ءۇشىن ءحى-ءحىى عاسىرلارداعى قىپشاق حاندىعى مەن حورەزم مەملەكەتى، ءحىىى عاسىرداعى وردا ەجەن ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىسى، ورىس حان مەن اقساق تەمىر، توقتامىس حان مەن اقساق تەمىر، باراق حان مەن ۇلىعبەك، ابىلقايىر حان مەن اقساق تەمىر ۇرپاقتارى اراسىنداعى ساياسي قاتىناستاردى ايتساق تا جەتىپ جاتىر. ساياسي قاتىناستار قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن دە جالعاسىن تاپتى. ايماق ءۇشىن كۇرەستىڭ باستالۋى بۇرىندىق حاننىڭ بيلىگى تۇسىنا ساي كەلەدى. ونىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ءرولى دە وسى سىر بويى ءۇشىن كۇرەستە كورىنەدى.

سىر بويى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كۇرەستىڭ سەبەبىن ايتتىق، ال باستالۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعاعا ابىلقايىر حاننىڭ نەمەرەسى مۇحامەد شايباني حاننىڭ ماۋرەنناحردىڭ قول استىنداعى تۇركىستان ايماعىنا كەلىپ بەكىنۋى بولدى. وسى جىلدارى ءوزارا فەودالدىق سوعىستاردى باستان وتكەرىپ جاتقان ماۋرەنناحر بيلەۋشىلەرىندە تۇركىستان ايماعىن قورعايتىنداي كۇش جوق بولاتىن. سوندىقتان ولارعا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزگى جاۋى — شايبانيلىق سۇلتانداردى قازاقتارعا قارسى قويۋ وتە ءتيىمدى ەدى.

قازاق حاندىعى ماۋرەنناحر بيلەۋشىلەرىنىڭ بۇل ارەكەتىنە بىردەن قارسى شىعادى. قىس مەزگىلىنە قاراماستان بۇرىندىق حان باستاعان قازاق اسكەرلەرى مۇحاممەد شايباني حان بەكىنگەن سىعاناق، ساۋران جانە سوزاق وڭىرلەرىندە ۇرىسقا تۇسەدى. بىرنەشە رەت بولعان ۇرىستاردا جەڭىگەن شايباني حان قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. ايماقتىڭ باسقا دا وڭىرلەرىنەن ايىرىلۋ قاۋپىن سەزگەن ايماقتىڭ اكىمى مۇحاممەد مازيد-تارحان شايباني حاندى سامارقانعا كەتۋگە كوندىرەدى. وسىلايشا كۇرەستىڭ العاشقى كەزەڭى قازاق حاندىعى ءۇشىن ءساتتى باستالىپ، ايماقتىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرى قازاق حاندىعىنا وتەدى. ورنى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك، بۇكىل حاندىقتى بۇرىندىق باسقارىپ، العاشقى جەڭىستەرگە قول جەتكىزىلسە دە، دەرەكتەردە اتاپ وتىلگەنىندەي، جانىبەك حان ۇلدارى قاسىم، جيرەنشە، ماحمۇد سۇلتاندار ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بۇل ۇرىستار شامامەن العاندا، 1470- جىلداردىڭ ورتاسىندا وتەدى.

ال XV عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا شايباني مەن ماۋرەنناحر، بيلەۋشىلەرىنە ارقا سۇيەپ، ايماققا تاعى دا ەنىپ، سولتۇستىك ءوڭىردى باسىپ الادى. بۇرىندىق حان جانە جانىبەك حان ۇلدارىنىڭ قارسى قولدانعان ارەكەتتەرى ناتيجەسىندە ابىلقايىر حاننىڭ نەمەرەسى تۇركىستان ايماعىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ال قازاق حاندىعى بولسا ايماقتىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن قورعاپ قانا قويماي، ايماقتىڭ ورتالىق جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ءوز ىقپالىن كۇشەيتە باستايدى. نەگىزىنەن ايماقتا جانىبەك حاننىڭ 9 ۇلىنىڭ ىقپال-اسەرى وسەدى. ولاردىڭ ۇلىستارى كەڭەيىپ، قالالار مەن جاقسى قىسقى جايىلىمدار سولاردىڭ يەلىگىنە كوشەدى.

XV عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا بۇرىندىق حان مەن جانىبەك حان ۇلدارى اراسىندا قايشىلىقتار تۋا باستايدى. قايشىلىقتىڭ نەگىزىنە سىر وڭىرىندە جانىبەك حان ۇلدارىنىڭ ىقپالىنىڭ ءوسۋى مەن نىعايۋى جاتىر. ىشكى ساياسي ومىردەگى وسى قايشىلىق سىرتقى ساياساتقا دا ءوز سالقىندىعىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى دە 1493-96 جىلدارى تۇركىستان ايماعى ءۇشىن بولعان ۇرىستار قيىن دا اۋىر، ۇزاق بولادى. شايباني حان بىردە موعول حانى جاعىنا، بىردە ماۋرەنناحرلىق بيلەۋشىلەر جاعىنا شىعىپ، ءوز باعىتىن وزگەرتىپ وتىرادى. ءتىپتى ول نەگىزگى قارسىلاسى — بۇرىندىق حانمەن دە جاقىنداسۋعا ۇمتىلادى. جانىبەك حان ۇلدارىمەن اراداعى قايشىلىقتىڭ ودان ءارى شيەلەنىسۋى بۇرىندىقتى شايباني حانمەن وداقتاس ەتكىزەدى. ءسويتىپ، 1496 جىلى ءۇش جىلعا سوزىلعان ۇزاق ۇرىستاردان سوڭ سوعىسۋشى جاقتار كەلىسىمگە كەلەدى. كەلىسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركىستان ايماعى ۇشكە ءبولىنىپ، ونىڭ سولتۇستىگىندە قازاق حاندىعى، وڭتۇستىگىندە موعولستان، ورتالىعىندا شايباني حان بيلىك جۇرگىزۋگە ءتيىس بولادى.

سونىمەن بىرگە بۇرىندىق حان مەن جانىبەك حان ەكەۋى اراسىنداعى وداقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ەكى قىزىن شايبانيلىق ەكى سۇلتانعا ۇزاتادى. مۇنداي وداقتاستىققا قارسى جانىبەك حان ۇلدارى موعولستان حانىمەن جاقىنداسىپ، قارسى وداق قۇرادى. قاسىم سۇلتاننىڭ اعاسى ادىك سۇلتان موعول حانىنىڭ قارىنداسىنا ۇيلەنەدى. وسىلايشا، قازاق قوعامىنداعى حاندىق اۋلەت ىشىندە ءبىر بىرىنە قاراما-قارسى كۇشتەر قالىپتاسادى. بۇرىندىق حان تۇسىندا XV عاسىر سوڭىندا قازاق حاندىعىنداعى ساياسي كۇشتەر ەكىگە ءبولىنىپ، ول حاندىقتىڭ سىرتقى ساياسي جاعدايىنا اسەرىن تيگىزەدى. بىراق قالىپتاسقان جاعداي بۇرىندىققا ابىروي اكەلمەيدى. حان رەتىندە مەملەكەتتەگى بارلىق ساياسي كۇشتەردىڭ باسىن قوسۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى تۇرۋىنا، ول كۇشتەردىڭ بىرىندە ءوزى بولۋى — ونىڭ بەدەلىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ باسى بولدى. بۇرىندىق حان ءومىرىنىڭ قايعىلى جاعى دا وسىندا ەدى.

XVI عاسىردىڭ العاشقى 10 جىلدىعىندا بۇرىندىق حان ومىرىنە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اكەلگەن كۇردەلى ءىرى وقيعالار بولىپ ءوتتى. ول وقيعا تاعى دا مۇحاممەد شايباني حان ەسىمىمەن بايلانىستى ەدى. 1500- جىلدىڭ جازىندا سامارقان تاعىنا كەلگەن شايبانيلىق سۇلتان اينالاسى 3-4 جىل ىشىندە بۇكىل ماۋرەنناحردى بىرىكتىرىپ، موعولستاننىڭ قول استىنداعى تاشكەنتتى موعول حانىنان تارتىپ الدى. موعول حاندارى سۇلتان ماحمۇت پەن سۇلتان احمەت حاندار قولعا تۇسىرىلەدى، بىراق شايباني حان ولاردى بوساتىپ جىبەرەدى. ابدەن كۇشەيگەن مۇحاممەد شايباني حان 1505-جىلدان 1510-جىلعا دەيىن قازاق حاندىعىنا قارسى 4 رەت جورىق ۇيىمداستىرادى. جورىقتاردىڭ الدىنا قويعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماقساتتارىنا قازاق حاندىعىن باعىندىرۋ نە السىرەتۋ جانە تۇركىستان ايماعىن ماۋرەنناحرعا قوسۋ جاتتى. بۇرىندىق حان ءدال وسى جورىقتار كەزىندە ۇلكەن قاتەلىكتەر جىبەردى دەپ ەسەپتەيمىز. وعان دالەلىمىز مىناداي: العاشقى ءۇش جورىق كەزىندە بۇرىندىق حان جاۋعا قارسى ەشقانداي شارا قولدانبايدى. شايباني حان ەمىن-ەركىن جانىبەك حان ۇلدارى: جانىشتىڭ، تىنىشتىڭ ۇلىستارىىن ويرانداپ، مىڭداعان مال-جاندى ولجالايدى. ءتىپتى 1509-جىلدىڭ قىسىندا بولعان ءۇشىنشى جورىق كەزىندە، ءوز ۇلىسىنا قاراي جاۋ اسكەرىنىڭ كەلە جاتقانىنان حاباردار بولىپ، ەشقانداي قارسىلىق كورسەتپەي، قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇرىندىق حاننىڭ شاراسىزدىق ءىسىن، ونىڭ ادەيى جاساعان جوسپارلى ويى دەپ تۇسىنەمىز. جانىبەك حان ۇلدارى نەعۇرلىم السىرەسە، سوعۇرلىم ونىڭ كۇشى ءوسۋى ءتيىس ەدى. بىراق ءبارى كەرىسىنشە شىقتى. 1510-جىلدىڭ قىسىندا جاۋ تاعى دا قازاقتارعا جورىق جاسايدى. بۇل جولعى جورىق باعىتى قاسىم سۇلتان ۇلىسىنا قارسى باعىتتالادى. قاسىم رەسمي حان بولماسا دا، وسى جىلدارى ونىڭ بەدەلى بۇرىندىق حاننان دا كۇشتى ەدى.

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى كەزىندە بەلسەنە ارالاسىپ، ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە حاندىقتىڭ كۇشەيۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسقان بۇرىندىق حان XVI عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلكەن، مەملەكەتتىك دارەجەدە كورەگەندىك كورسەتە المايدى. ەلدىك مۇددەدەن جەكە، تار مۇددەگە كوشۋ ونىڭ بەدەلىن ءتۇسىرتتى، اتاق-ابىرويىن جوعالتتى. بۇرىندىق حاننىڭ تاعدىرى اركىمگە دە تاريحي ساباق بولا الادى.

قاسىم حان

13059681_1001821016575085_1086884266_n-e1461230520343-520x245

قاسىم حان (14451521) — قازاقتىڭ ۇلى حاندارىنىڭ ءبىرى، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى — ءاز-جانىبەك حاننىڭ ورتانشى بالاسى. شەشەسى جاعان-بەگىم شايباني اۋلەتىنىڭ اتاقتى حانى مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ ءىنىسى ماحمۇد سۇلتاننىڭ شەشەسىنىڭ تۋعان ءسىڭىلىسى

بۇرىندىق حان سامارقانعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ، جات ەلدە قازا بولعان سوڭ، قاسىم حان بيلىكتى ءوز قولىنا الدى. 1511 جىلى قاسىم حان بيلىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن، قازاق حاندىعى قاسىم حاندىعى دەپ اتالا باستادى. قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتىپ، ءىرى جانە قۋاتتى حاندىققا اينالدى. قاسىم حاندىعىنىڭ اۋماعى باتىستا سىرداريانىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋلارىنا دەيىن، وڭتۇستىك-باتىسىندا تۇركىستان قالالارىنا دەيىن، وڭتۇستىك-شىعىسىندا جەتىسۋدىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ تاۋلارى مەن تاۋلى بوكتەرلەرىنە دەيىن سوزىلىپ جاتتى. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا، قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى سولتۇستىك-شىعىستا ۇلىتاۋ قىراتتارى مەن بالقاش وزەنىنىڭ جاعالاۋىن قايتىپ، ال سولتۇستىك-باتىستا جايىق وزەنىنە دەيىن جەتەتىن. قاسىم تۇسىندا قازاق حاندىعى حالقىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان اساتىن.

قاسىم حان (1445 – 1521 جىلدارى) – قازاق حاندىعىنىڭ حانى (15111521), ءاز-جانىبەك حاننىڭ ۇلى. تاريحتا قاسىم حاننىڭ ەسىمى قازاق حاندىعىنىڭ كۇشەيۋى جانە نىعايۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جازبا دەرەكتەردە قاسىم حان 15 عاسىردىڭ 70 – 90 جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ سىر بويىنداعى قالالار مەن وڭىرلەر ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەستەرگە بەلسەنە قاتىسادى، باسشىلىق ەتەدى. بۇل كەزدە قازاق حانى كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىق, قازاق اسكەرىنىڭ قولباسشىسى قاسىم حان بولدى. وسى كەزەڭدەگى وقيعالاردى باياندايتىن دەرەكتەر قاسىم حاندى «بەلگىلى سۇلتان جانە اتاقتى ءباھادۇر» دەپ اتايدى. شيرەك عاسىرعا سوزىلعان سىر بويى ءۇشىن كۇرەستە قاسىم حان جانە ءاز-جانىبەك حاننىڭ باسقا دا ۇلدارى سىعاناق, ساۋران, وتىرار,سايرام تۇبىندە بىرنەشە رەت شايباني حان اسكەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭەدى. 15 عاسىردىڭ 90 جىلدارى جاسالعان بەيبىت كەلىسىم بويىنشا قازاق حاندىعىنا سىعاناق پەن ساۋران وتەدى. بۇل قالالاردا جانىبەك حان ۇلدارى بيلىك جۇرگىزەدى. 15 عاسىر باسىندا ماۋەرانناحردى باعىندىرىپ، ۇلكەن كۇشكە يە بولعان مۇحاممەد شايباني حان 1506 – 10 جىلدارى ۇزدىكسىز ءتورت رەت قازاقتارعا جورىق ۇيىمداستىرادى. بۇرىندىق حان شايباني حاننىڭ العاشقى ءۇش جورىعىنا تويتارىس ۇيىمداستىرا المايدى. ونىڭ بەدەلى تومەندەيدى. ال جازبا دەرەكتەردە «بۇل كەزدە قاسىم حاندىق بيلىكتە بولماسا دا، ونىڭ بەدەلى حاننان كۇشتى بولدى» جانە «ءوزىن دەربەس ۇستاۋ ءۇشىن بۇرىندىق حاننان الىستا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى» دەلىنەدى. 1510 جىلى شايباني حاننىڭ سوڭعى، ءتورتىنشى جورىعى ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى قاسىم حاننىڭ ۇلىسىنا باعىتتالادى. قاسىم حان اسكەرى شايباني حان اسكەرىن تاس-تالقان ەتەدى دە، جاۋدى سىر بويىنان قۋىپ شىعادى. وسى جەڭىستەن سوڭ، ەشكىم دە بۇرىندىق حان تۋرالى ويلاماي، قاسىم حان بيلىگىن مويىندايدى. بۇرىندىق بولسا سامارقان جاققا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. 1511 – 13 جىلدارى قاسىم حان شايبانيلار ىسىمەن اينالىسادى. 1512 – 13 جىلى ەرتە كوكتەمدە قاراتالداعى قاسىم حانعا سايرام قالاسىنىڭ اكىمى قاتتابەكتەن ادام كەلىپ، قاسىم حان بيلىگىن الۋىن سۇرايدى. قاسىم حان قاتتابەكتىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ، ول جاققا ءبىر ءامىرىن جىبەرەدى دە، ءوزى تاراز جاققا باعىت ۇستايدى. قاتتابەكتىڭ ۇسىنىسىمەن قاسىم حان تاشكەنتكە جورىق جاسايدى. بىراق جورىق ءساتسىز بولىپ، قاسىم حان سايرام ماڭىنا قايتا ورالادى. 1513 جىلى جازىندا شۋ بويىنداعى قاسىم حان ورداسىنا ءاندىجاننان موعول حانى سۇلتان سايد حان ەلشىلىكپەن كەلەدى. ونىڭ ماقساتى – تاشكەنتتەگى ءسۇيىنىش حانعا، جالپى ماۋەرانناحرداعى شايبانيلار اۋلەتىنە قارسى بىرىگىپ كۇرەس ۇيىمداستىرۋ ەدى. قاسىم حان بۇل ۇسىنىسقا ديپلومات. جولمەن جاۋاپ بەرەدى. سۇلتان سايد حان ماقساتىنا جەتپەسە دە، قاسىم حاننىڭ كورسەتكەن قۇرمەتىنە وتە ريزا بوپ قايتادى. 1517 – 21 جىلدارى قاسىم حان قازاق حاندىعىنىڭ باتىسىندا بەلسەندى ساياسات جۇرگىزەدى. نوعايلاردىڭ ءبىر بولىگى قازاقتارعا قوسىلىپ، شەكارا ەدىلگە دەيىن جەتەدى. ورىس دەرەكتەرى بويىنشا قاسىم حان 1521 جىلى قىستا قايتىس بولادى. دەنەسى سارايشىقتا جەرلەنەدى. قاسىم حان تۇسىندا قازاق اتتى اسكەرىنىڭ سانى 300 مىڭ، حالقىنىڭ سانى 3 ملن-عا جەتەدى. شەكارا باتىستا – ەدىلگە، وڭتۇستىكتە تاشكەنتكە دەيىنگى جەرلەردى قامتىدى. قاسىم حان ءوز تۇسىندا بەرىك جانە ادال حانداردىڭ ءبىرى بولدى.

قاسىم حاننىڭ تاريحتا ءۇش ۇلىنىڭ اتى قالعان. ولار: ماماش, حاقنازار حاندار جانە ابىلقايىر سۇلتان. ماماش حان قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى الاساپىران كەزەڭدە بيلىك ەتىپ، قاقتىعىس كەزىندە قازا تاپقان. ال حاقنازار حان قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ۇلى بيلەۋشى رەتىندە قالعانى بەلگىلى. ابىلقايىر سۇلتان يران شاحىمەن بولعان شايقاستا 1511 جىلى قازا بولعان.

«قاسقا جول» — دەپ اتالاتىن زاڭ، قازاق اراسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ ەرەجەلەرى نەگىزىندە قاسىم حان تۇسىندا جاسالعان. ونىڭ جاسالۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلار مىنالار:

  • قاسىم حاننىڭ بيلىگى تۇسىندا كەرەي, جانىبەك جانە بۇرىندىق حاندار كەزىندەگى قازاق قوعامى اناعۇرلىم جوعارى ساتىعا كوتەرىلدى;
  • قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق تەرريتورياسى تولىعىمەن بىرىكتىرىلدى;
  • حاندىق بيلىك ەتنيكالىق تەرريتورياعا تولىق تاراپ، ءرولى ارتتى;
  • قازاق حاندىعىنىڭ جاڭا قالىپتاسقان جاعدايىنا بۇرىنعى ادەت-عۇرىپ زاڭى ساي كەلمەيدى.

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن نىعايۋى ىشكى فەودالدىق قىرقىستار مەن الاساپىرانقىلىقتى اياقتاتتى، ۇنەمى ەر ءولىپ، ءورىس بۇزىلىپ وتىراتىن تايپالىق تالاس-تارتىستارعا تىيىم سالدى. ەل ىشىندە بەيبىت بەرەكە ورنادى. مۇنىڭ ءوزى كوشپەلى شارۋالاردىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان داعدىلى داستۇرگە باي مال جايىلىستارىنان مەرزىم بويىنشا ءتيىمدى پايدالانۋىن، كەزىندە ءورىس-قونىس، جايلاۋ-قىستاۋلارىنا كوشىپ-قونۋىن، بەيبىت ءومىر وتكىزىپ، وندىرىسپەن شۇعىلدانۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءسويتىپ، الەۋمەتتىك وندىرگىش كۇشتەردى ءوسىردى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار