7 ءساۋىر 2015, 09:31 8167 0 تايقازان اسەل انۋاربەك

«بولونسىز» ءبىلىم بولماي ما؟

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ورتاقتاستىرۋ ەۋروپا ەلدەرىندە جەتپىسىنشى جىلداردان-اق باستاۋ العان. ال الەمدەگى وزىق ۇلگىدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتيالارىنىڭ ءبىرى – «سوربون» دەكلاراتسياسى 1998 جىلى 25 مامىردا قابىلداندى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە ەۋروپانىڭ 29 مەملەكەتى قول قويعان «بولون» دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ، جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بولون پروتسەسى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. قازاقستاننىڭ بولون ۇدەرىسىنە قوسىلعانىنا دا بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. ەۋروپا ەلدەرى اراسىندا كەڭ تاراعان بولون ۇدەرىسى دەگەنىمىز نە؟ وسى ۋاقىت ارالىعىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى بۇل ۇدەرىس وتاندىق ءبىلىم سالاسىنا قانداي جاڭالىق اكەلدى؟ قاراپايىم حالىق اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن بۇل ساۋالدارعا تولىققاندى جاۋاپ تابىلمادى. سول سەبەپتى، ءبىز قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن بولون پروتسەسىنىڭ قىر-سىرىن زەردەلەپ كورۋدى ۇيعاردىق.

بولونيادا قابىلدانعان «بولون»

بولون ۇدەرىسى العاشقى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وتانى يتالياداعى بولونيا قالاسىنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. 1999 جىلى 19 ماۋسىمدا بولونيا قالاسىندا بىلىمگە جاۋاپتى جيىرما توعىز ەۋروپالىق ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وسى كونفەرەنتسيادا «بولون» («ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم ايماعى») دەك­لاراتسياسى قابىلداندى. «بولون» دەكلاراتسياسى – ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ورتاق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋدى ماقسات ەتىپ، جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا قابىلدانعان دەكلاراتسيا. بولون ۇدەرىسى دە وسى دەكلاراتسيادان باستاۋ العان. بولونيادا العاش باس قوسقان مينيسترلەر «بولون» دەكلاراتسياسىن قابىلداعاننان كەيىن، ەكى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە باس قوسۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى. ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋى 2001 جىلى – پراگادا، 2003 جىلى – بەرليندە، 2005 جىلى – نورۆەگيانىڭ بەرگەن قالاسىندا، 2007 جىلى – لوندوندا، 2009 جىلى – لۋۆەن-لا-نەۆادا، 2010 جىلى – بۋداپەشتە، 2012 جىلى – بۋحارەستە وتكەن بولاتىن. مينيسترلەردىڭ جىل سايىنعى كەزدەسۋىنەن كەيىن بولون پروتسەسىنە قوسىلعان ەلدەردىڭ قاتارى ارتا باستادى. 2003 جىلى بەرليندەگى ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ باس قوسۋىندا بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويعان مەملەكەتتەر سانى قىرىققا جەتتى. اراعا ەكى جىل سالىپ، 2005 جىلى بەرگەندە وتكەن باسقوسۋدا بولون ۇدەرىسىنە كوشۋگە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ التى ەلى كەلىسىم بەرگەن. قازىرگى كەزدە بولون ۇدەرىسىنە الەمنىڭ 47 ەلى قوسىلعان.

جالپى، بولون پروتسەسى دەگەنىمىز – جوعارى ءبىلىمنىڭ ەۋروپالىق جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋ پروتسەسى. بولون ۇدەرىسى ەۋروپالىق ءبىلىمنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتۋ، ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەلەرىن جاقىنداستىرۋ، كوپدارەجەلى جوعارى ءبىلىمدى ەنگىزۋ، اكادەميالىق كرەديتتەر جۇيەسىن قابىلداۋ، ءبىلىم ساپاسىن باقىلاۋ جانە ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ موبيلدىلىگىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. بولون ۇدەرىسى جوعارى ءبىلىم بەرۋدى باكالاۆر، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋراعا نەگىزدەلگەن ءۇش ساتى بويىنشا بەكىتەدى. ەۋروپالىق جاڭا ۇدەرىس بويىنشا وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم ۇلگەرىمىنىڭ قورىتىندىسىن باعالاۋ ەۋروپالىق كرەديتتىك جۇيە ارقىلى جۇزەگە اسادى، جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىقارالىق اتتەستاتتاۋ مەن اكرەديتتەۋدى دامىتادى. بولون ۇدەرىسى بويىنشا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن پروفەسسورلارى ەۋروپا ەلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا ەركىن الماسۋعا يە بولا الاتىندىعى دا پروتسەستىڭ ءبىر يگىلىگى بولىپ سانالادى. 2005 جىلدان باستاپ «بولون» دەكلاراتسيا­سىنا قول قويعان مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرۋشى بارلىق تۇلەكتەرىنە باكالاۆر جانە ماگيستر ديپلومدارىنا بىردەي ۇلگىدەگى تەگىن ەۋروپالىق قوسىمشا بەرىلۋدە. ەۋروپالىق ۇلگىدەگى قوسىمشا بەرۋ – بولون ۇدەرىسىنىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل قوسىمشا ەۋروپالىق كوميسسيا، ەۋروپا كەڭەسى جانە يۋنەسكو بىرلەسىپ دايىنداعان بىرىڭعاي ستاندارتتىق قۇجات. بۇل قۇجات جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرى وقۋىن جالعاستىرۋدى كوزدەگەن جاعدايدا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە، جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە شەتەل كومپانيالارىندا مويىندالادى.

ءبىلىم مازمۇنىن دايىندىق باعىتتارى بويىنشا ۇيلەستىرۋ، ستۋدەنتتەردى وزدەرى تاڭداعان كۋرستارى ارقىلى وقىتۋ، مودۋلدىك جۇيە، قاشىقتىقتان وقىتۋ جانە ەلەكتروندى كۋرستار – بولون پروتسەسىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى. مىنە، وسىنداي ولشەمدەر ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن بولون ۇدەرىسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اۆتونومدىعىن قۋاتتايدى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە اۆتونومدى باسقارۋ مودەلى قالىپتاسقان. اۆتونومدى باسقارۋ مودەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگى مەن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. ول – جەكەشەلەندىرۋ ەمەس، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىنا قۇزىرىنداعى ماسەلەلەردى وزدىگىنەن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋ.

الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ءتۇرلى كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەلەرى بار. بۇل جالپى وقىتۋ جۇيەسىن سيپاتتايدى، ياعني، ستۋدەنت بەلگىلى ءبىر ماماندىق الىپ شىققانعا دەيىنگى وقۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزىن كورسەتەدى. ال بولون ۇدەرىسى بويىنشا جوعارى ءبىلىم بەرۋدە ECTS كرەديتتىك جۇيەسى قولدانىلادى. ECTS كرەديتتىك جۇيەسى – حالىقارالىق قولدانىستاعى ولشەم. دەگەنمەن، ءار مەملەكەت حالىقارالىق ستاندارتتاعى ولشەمدى قولدانسا، ول ءوز ەلىندەگى ۇلتتىق ءبىلىم ولشەمىنەن باس تارتسىن دەپ مىندەتتەلمەيدى. تەك قانا ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ECTS كرەديتتىك جۇيەسى ارقىلى ەسەپتەلەدى. اتالعان كرەديتتىك جۇيەگە كوشۋ ستۋدەنتتەردىڭ وزدىگىنەن ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. ستۋدەنتتەردىڭ ءوز بەتىمەن ءبىلىم الۋى ءۇشىن بوس ۋاقىت بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ وقۋعا دەگەن كوزقاراسىن، ءوز بىلىمىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەيدى. كرەديتتىك وقىتۋ تەحنولوگياسى – وقىتۋدىڭ باعىتسىز جۇيەسى. ياعني، ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ جەكە جوسپارلاۋ مۇمكىندىگى بولادى. وقىتۋ جۇيەسىنىڭ بۇل ءتۇرى ستۋدەنتتەرگە وقىتۋشىلاردى تاڭداۋ ەركىندىگىن دە بەرەدى. وسى ارقىلى وقىتۋشىلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى. بۇل تۇرعىدان قاراستىرعاندا، وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن جانە ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي ۇنەمى جەتىلىپ وتىرۋى ءتيىس. كرەديتتىك جۇيە بويىنشا مىندەتتى پاندەر مەن تاڭداۋ پاندەرىنە ارنايى كرەديت بولىنەدى. ءار كرەديتتىڭ بەلگىلەنگەن قۇنى بار. بولون پروتسەسىنە بايلانىستى كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە قولدانىلۋدا. بۇل جۇيە جالپى پاندەردى وقىتۋدا ءتيىمدى بولعانىمەن، قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماماندىقتىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي كلاسسيكالىق باعالاۋ تۇرلەرى قاتار جۇزەگە اسادى.

بولون پروتسەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ورتاق ءبىلىم كەڭىستىگىن قۇرۋ ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قولدانىلىپ جۇرگەن ۇزدىك تاجىريبەلەر مەن وزىق عىلىمي جاڭالىقتاردى ەنگىزۋ جانە دارىندى ستۋدەنتتەر مەن بىلىكتى مامانداردى تارتۋ.

بولوننان قازاقستان دا قالمادى

قازاقستان بولون پروتسەسىنە 2010 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا بۋداپەشتە وتكەن ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ فورۋمىندا قوسىلىپ، ەۋروپالىق ورتاق جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگەن ورتالىق ازياداعى العاشقى مەملەكەت اتاندى. ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە تولىق قۇقىقتى قاتىسۋشى قازاقستان بولون دەكلاراتسياسىنا قوسىلۋ ارقىلى وتاندىق ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋدى كوزدەگەنى بەلگىلى.

قازاقستاننىڭ بولون ۇدەرىسىنە قوسىلۋى وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن كوپتەگەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى ەكەن. بىرىنشىدەن، وتاندىق بىلىكتىلىكتەر مەن اكادەميالىق دارەجەلەردى مويىنداۋ. ەكىنشىدەن، بىرلەسكەن ءبىلىم بەرەتىن باعدارلامالاردى قۇرۋ. ۇشىنشىدەن، وتاندىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ وقۋ جوسپارىن ەۋروپالىق ستاندارتقا سايكەس كەلتىرۋ. تورتىنشىدەن، ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ اكادەميالىق موبيلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بەسىنشىدەن، شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ نەسيەلەرىن قايتا سىناقتان وتكىزۋ. التىنشىدان، وتاندىق ديپلومنىڭ ەۋروپا دەڭگەيىندە مويىندالۋى. سونداي-اق، ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق ۇلگىدەگى بۇل ۇدەرىسكە قوسىلۋى قازاقستاندىق جاس تۇلەكتەردىڭ الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە قىزمەت ەتۋىنە جول اشقانىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇل – جاستارعا بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك.

قازاقستاننىڭ بولون ۇدەرىسىنە قوسىلۋداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – اكادەميالىق ۇتقىرلىق. اكادەميالىق ۇتقىرلىق – قازاقستانداعى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتىڭ وقۋ ورنىن، وقۋ باعدارلاماسىن، وقىتۋشىنى ەركىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. سونداي-اق، وقۋ كەزەڭىنىڭ ارالىعىندا ءبىلىم الۋشىنىڭ بەلگىلى ءبىر وقۋ باعدارلاماسىن ەلىمىزدەگى نەمەسە شەت مەملەكەتتەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە يگەرۋگە مۇمكىندىك الۋى. «بولون» دەكلاراتسياسىنا قول قويعان ەلدەر اراسىنداعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى، كرەديتتەردى ەسەپتەۋدىڭ ءبىر جۇيەدە بولۋى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىنا جول اشتى.

بولون ۇدەرىسىنە قوسىلۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ تۋرالى پارمەندەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلعان شارا. بۇل شارا – قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم اۋماعىنا كىرۋىنىڭ باستاماسى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا، قازاقستاندا 2020 جىلعا دەيىن ءبىلىم بەرۋ كرەديتتەرىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ەنگىزىلۋى ءتيىس. ۆەنگريا استاناسى بۋداپەشتەگى ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ فورۋمىندا ءسوز العان قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ: «قازاقستاندى بولون ۇدەرىسىنە قوسۋ تۋرالى وڭ شەشىمنىڭ قابىلدانۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا ەۋروپالىق اكادەميالىق توپتار تاراپىنان بەرىلگەن جوعارى باعا بولىپ تابىلادى»، – دەگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ بولون ۇدەرىسىنە قوسىلۋىنا مەملەكەتتىڭ ەۋروپالىق وداقپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى دا ىقپال ەتكەن. سونىمەن قاتار، جاھاندانۋ كەزەڭىندە ەشبىر مەملەكەتتەن وقشاۋلانۋدىڭ تيىمسىزدىگى دە بولون پروتسەسىنىڭ وتاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قولدانىلۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزدى. باستىسى، ەۋروپالىق ەلدەردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق سالاسى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەداۋىر دامىعاندىعى اقيقات. سول سەبەپتى، وزىق تاجىريبەلى ەلدەردەن ۇيرەنۋدىڭ ەش ابەستىگى جوق. قازاقستاننىڭ بولون پروتسەسىنە قوسىلۋداعى كوزدەگەنى دە «جاقسىدان ۇيرەنۋ» بولاتىن دەيدى كەيبىر ساراپشى ماماندار. قازىر ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولون پروتسەسىنىڭ بارلىق مىندەتتەرى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىلىم مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، بولون پروتسەسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تيىمدىلىگى جوعارى. مۇنى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر دە قولداپ وتىر.

دينارا قيالوۆا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ وقىتۋشىسى:

– بۇگىنگى كۇنى قازۇۋ-دا جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلاۋ كوپ ساتىلى وقۋ جۇيەسى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ول دەگەنىمىز، باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، جانە PhD دوكتورانتۋرا. ياعني، ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە بولون رەفورماسىنا سايكەس وقىتۋدىڭ كرەديتتىك جۇيەسى تولىق كۇشىنە ەنگەن. كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى – ءبىلىم بەرۋ تراەكتورياسىنىڭ تاڭدامالىلىعى جانە ءبىلىم اۋقىمىن كرەديتتەر تۇرىندە ەسەپكە الۋ نەگىزىندە ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋ جانە ءبىلىمدى شىعارماشىلىقپەن يگەرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. دەمەك، ءار ستۋدەنت وقۋ جوسپارىنداعى پاندەردى ءوزى تاڭداپ، جەكە وقۋ جوس­پارىن جاساۋعا قاتىسادى. وسىعان وراي، وقىتۋ باعدارلاماسى يكەمدەلىپ، تاڭداۋ كۋرستارى كوبەيگەن. ستۋدەنتكە پانمەن قوسا، وقىتۋشىنى دا تاڭداۋ ەركىندىگى بەرىلگەن. وزدىك جۇمىسىنىڭ ء(سوج) ۇلەسى ارتتى. ول وقىتۋشى قاتىسۋىنسىز جۇرگىزىلەتىن ءسوج جانە وقىتۋشى جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلەتىن ستۋدەنتتىڭ وزدىك جۇمىسى ء(وسوج) بولىپ بولىنەدى. ءبىلىمدى باعالاۋ ءار 7 اپتا سايىن قاداعالانىپ، 1 سەمەستردە، ياعني، 15 اپتا بويى يگەرىلگەن ءبىلىم ەمتيحاندا باعالانادى. دەمەك، بۇرىنعىداي سىناق جوق. ال ءبىلىم بەرۋ كەزىندە ينتەراكتيۆتى، يننوۆاتسيالىق ادىستەردى كەڭىنەن قولدانۋ مۇمكىندىگى ارتتى. مەنىڭ ويىمشا، جۇيەنىڭ باستى ارتىقشىلىعى ءار تالاپكەرگە وزدەرى قالاعان جەردە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنىڭ بەرىلۋى، كەز كەلگەن ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن سايكەستەندىرىلۋى جانە ديپلومداردىڭ جالپىەۋروپالىق ديپلومدارعا تەڭەسۋى. الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ، ياعني، بولون ءۇردىسى، ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى ەنگىزدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل وزگەرىستەر وڭ ناتيجەسىن بەرەدى.

پەريزات قۇلتاسوۆا، س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دىڭ ستۋدەنتى:

– ەلىمىز بولون پروتسەسىنە قوسىلعاننان بەرى، ۇدەرىستىڭ تالاپتارىنا ساي كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسىمەن ءبىلىم الۋدامىز. كرەديتتىك جۇيەمەن وقىتۋ ستۋدەنت ءۇشىن وتە ءتيىمدى. سەبەبى بۇل جۇيە ستۋدەنتتىڭ وزدىگىنەن ىزدەنۋىنە جانە تالاپتانۋىنا، شىڭدالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. از ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى ماتەريالداردى ءوز بەتىمەن يگەرىپ الۋعا تىرىسادى. وقىتۋشىنىڭ تۇسىندىرگەنىنە قاراعاندا، ءوزىمىزدىڭ ىزدەنىپ وقىعاندارىمىز ەسىمىزدە كوبىرەك ساقتالادى. ءبىزدى كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى جەكە جۇمىس جاساۋعا ۇيرەتەدى. سونىمەن قاتار، بولون پروتسەسىنىڭ بىزگە بەرگەن تاعى ءبىر مۇمكىندىگى بار. اتالعان ۇدەرىسكە قوسىلعانىمىزدىڭ ارقاسىندا بىزگە شەتەلدە ءبىلىم الۋعا، تاجىريبە الماسۋعا، جۇمىس ىستەۋگە ەش كەدەرگى بولمايدى. ۋنيۆەرسيتەتتەن العان ديپلومىمىز دا ەۋروپالىق دەڭگەيدە مويىندالادى.

بولون ۇدەرىسى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ەسكەرە مە؟

جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم باعىتىنا جول سىلتەيتىن بولون پروتسەسى ەۋروپاعا جول اشتى. بىراق، ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەۋروپالىق دەڭگەيگە جەتتى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى وتاندىق ءبىلىم سالاسىندا ولقىلىقتاردىڭ كوپ ەكەنى كۇن سايىن ايتىلۋدا. جاڭا باستاماعا قادام باسقان سايىن سۇرىنەتىن ءبىلىم سالاسى بولون پروتسەسىنە وتۋدە دە بارلىق ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى دەي المايمىز. قازىر ءۇش ساتىلى وقىتۋ جۇيەسى بويىنشا، PhD دوكتورانتتارىنا «Thomson Reuters»، «Scopus» رەيتينگتەرىندەگى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ مىندەتتەلگەن. ال وقىتۋشىلاردان رەسپۋبليكالىق عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋ ءۇشىن دە وسى سىندى ماقالانىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. مۇنداي ماقالانى جاريالاۋدىڭ اقىسى دا قوماقتى. ال جالاقىسى ماردىمسىز وقىتۋشىلار ءۇشىن بۇل اۋىرتپاشىلىق تۋعىزاتىنى اقيقات.

ەلىمىزدىڭ بولون ۇدەرىسىنە ەنۋىنە سايكەس، قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2015 جىلعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسى تۇجىرىمدامادا «بولون» دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتىق جىكتەلۋىنە سايكەس بىرقاتار وزگەرىستەر كورىنىس تاپقان. ول وزگەرىستەردىڭ ەڭ باستىلارى مىناداي: 12 جىلدىق ورتا ءبىلىم بەرۋ، ماگيستراتۋرانى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم دەڭگەيىنە كوشىرۋ، PhD دوكتورلىق باعدارلاماسى نەگىزىندە جاڭا ۇلگىدەگى عىلىمي، عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار ازىرلەۋ، جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن كرەديتتىك جۇيەگە كوشىرۋ. اتالعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ءبىلىم سالاسىنداعى تۇيتكىلى شەشىلمەي كەلە جاتقان تاقىرىپتار. ايتا كەتەيىك، وقىتۋشىلاردىڭ قاعازباستىلىعىن دا تۋدىرعان وسى بولون ۇدەرىسى. «بولون ۇدەرىسىن ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولى دەپ دارىپتەپ ءجۇرمىز. بىراق ونىڭ سوراقىلىعى سول، قۇجاتى ءتۇزۋ، قاعازى ستاندارتقا ساي وقىتۋشى عانا بىلىكتى بولىپ سانالادى. ستۋدەنتتەرگە نە بەرىپ جاتقانىڭدا ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. شاكىرتتەرگە ۇيرەتەتىن ءانىڭنىڭ ءماتىنى ساباق جوس­پارىندا ءۇش تىلدە بىردەي كورسەتىلۋى كەرەك. «قارعام-اۋ، سەن قالايسىڭ مەن دەگەندە، قۇريدى ىنتىزارىم سەن دەگەندە. ارشىن ءتوس، الما مويىن، بەۋ قاراعىم، بال تاتىر سىلەكەيىم شولدەگەندە» دەگەن شۋماقتى مىقتى دەگەن بىرنەشە اۋدارماشىعا كورسەتتىم. ەشقايسىسى اۋدارا العان جوق. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ استارى مەن بوياۋىن ءدال بەرۋ وتە قيىن. بۇل ءبىر عانا شۋماق. ال ەكىنشى، ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە قانشاما ءان جاتتاتامىز. ولاردىڭ ءبارىن اۋدارىپ وتىرساق، ۇستاز ەمەس، اۋدارماشىعا اينالىپ كەتپەيمىز بە؟» – دەگەن قر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى رامازان ستامعازيەۆ «تۇركىستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا.

قازاقستاننىڭ بولون ۇدەرىسىنە قوسىلعانىنا 5 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. الايدا بولون پروتسەسى وتاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ءالى دە ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن تولىق تيگىزە قويعان جوق. ەۋروپالىق ورتاق ءبىلىم جۇيەسىنە كوشۋدى كوزدەگەن ءبىلىم سالاسىنىڭ باسشىلارى بولون ۇدەرىسىن حالىققا تولىق ءتۇسىندىرىپ تە بولماعان سىڭايلى. ءتىپتى، بولون ۇدەرىسىن ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنە الماي جۇرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى تىم كوپ. بولون پروتسەسىمەن ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى دە كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى مەن جىل سايىن وزگەرىسكە ۇشىرايتىن باعالاۋ ءتارتىبىن تولىق مەڭگەرىپ كەتپەگندىگى دە جاسىرىن ەمەس.

مىنە، وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورۋدەن جالىقپايتىن وتاندىق ءبىلىم سالاسى بولون ۇدەرىسىن ەنگىزۋ ارقىلى تاعى دا تالاي ماسەلەنى يىعىنا ارتىپ الدى. ەۋروپالىق ەلدەردەگى ءبىلىم جۇيەسى ءالى دە بىرتەكتىلىكتەن الىس. سوندىقتان، ءداستۇرلى ءبىلىم جۇيەسىن ءبىر مەزەتتە باسقا جۇيەگە اۋىستىرۋعا اسىعۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى ەكەنىن ايتۋشىلار ءالى دە جەتىپ ارتىلادى. جاھاندانۋدىڭ ەكپىنىمەن ءبىر ەلدىڭ ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسىن جويىپ تاستاۋعا بولمايدى. كەز كەلگەن جاعدايدا، بولون ۇدەرىسىنىڭ قۇجاتتارى ءبىلىم جۇيەلەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋى قاجەت.

اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار