2 ءساۋىر 2015, 10:35 4068 0 جاڭالىقتار اسەل انۋاربەك

قازاق فۋتبولى ساتسىزدىككە ابدەن ۇيرەنىپ العان سياقتى

وتكەن سەنبىدە فۋتبولدان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇراماسى ەلورداداعى «استانا-ارەنا» ستاديونىندا 2016 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ ىرىكتەۋ ءتۋرنيرى اياسىندا يسلانديا قۇراماسىمەن كەزدەستى. ويىندى الاڭنان تاماشالاماساق تا، توقسان مينۋتىمىزدى تەلەديدار الدىندا وتكىزدىك. فۋتبول جانكۇيەرلەرى اسىعا كۇتكەن ويىن قازاقستاندىقتاردى قۋانتا قويعان جوق. ءوز الاڭىندا ونەر كورسەتكەن ۇلتتىق قۇراما 0:3 ەسەبىمەن جەڭىلىس تاپتى.

قازاقستاندىق فۋتبولشىلاردىڭ قاقپاعا دوپ ەنگىزۋگە بىرنەشە مۇمكىندىگى بولعانىمەن، شابۋىلدارى ءساتسىز اياقتالدى. سپورت كوممەنتاتورلارى «ساتتىلىك جەتىسپەدى» دەپ فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جانكۇيەرلەردى جۇباتقانىمەن، فۋتبولشىلاردىڭ تاجىريبەسى جەتىسپەگەندىگى دە بارشاعا بەلگىلى. بۇل وتاندىق فۋتبول قۇراماسىنىڭ العاشقى جەڭىلىسى ەمەس. سوندا قازاق فۋتبولشىلارىنا جەڭىسكە جەتۋگە كەدەرگى بولاتىن نە؟ قازاق فۋتبولى قاشان داميدى؟ كەزەكتى ويىننان كەيىن وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورۋگە تىرىستىق.

كوسەگەسى كوگەرمەگەن قازاق فۋتبولى

قازاق دالاسىندا فۋتبول ويىنى بۇگىن عانا پايدا بولعان جوق. العاشقى قازاقستاندىق فۋتبول كوماندالارى 1913-1914 جىلدارى سەمەي قالاسىندا قۇرىلعان. فۋتبول ويىنىن سەمەي قالاسىنا العاش اعىلشىن ساۋداگەرلەرى الىپ كەلگەن كورىنەدى. «وليمپ»، «سسك»، «لاس­توچكا»، «ورلياتا»، «يارىش» فۋتبول كوماندالارىنان باستالعان بۇل ويىن بۇگىندە قازاق جەرىندە كەڭ تىنىس الا باستادى. سول كەزدە «يارىش» فۋتبول كلۋبىنىڭ قۇرامىندا «اباي جولى» رومانى ارقىلى قازاقتىڭ اتىن الەمگە تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ ونەر كورسەتكەنى دە ءمالىم. ەلىمىزدە فۋتبولدىڭ جاندانا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن العاشقى ويىنشىلار ساپىندا قاسىمحان مۇحاممەدوۆ، سالاح حيسماتۋللين، زياتدين رىسپاەۆ، مۇحاممەد سايداشەۆ، احمەتسالىم كارىموۆ، ءامىرجان سىزدىقوۆ، عابدۋلحان عابباسوۆ، سابىرجان احمەدشين بولدى. وسىنداي اۋەسقويلاردىڭ ويىنىنان باستالعان قازاق فۋتبولى بۇگىنگە دەيىن ايتارلىقتاي بيىككە كوتەرىلە العان جوق. 2014 جىلدىڭ شىلدەسىندە فيفا جاساعان رەيتينگ بويىنشا، قازاقستان قۇراماسى 127-ورىندا تۇر. ال ۇلتتىق قۇرامانىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى 2001 جىلى ورىن العان. ونىڭ ءوزى دە – 98-ورىن. قازاق فۋتبولشىلارىنىڭ ۇنەمى كوش سوڭىندا جۇرەتىنىنە جانكۇيەرلەردىڭ دە ابدەن ەتى ءولىپ العان سىڭايلى.
بۇگىندە قازاقستاندىق فۋتبول­دىڭ باسقارۋشى ورگانى – قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى. فەدەراتسيا 1992 جىلى قۇرىلعان. ال قازاقستان 1994 جىلى FIFA-نىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتاندى. 2001 جىلعا دەيىن ازيالىق كونفەدەراتسيا قۇرامىندا بولعان قازاقستان 2002 جىلدىڭ 25 ساۋىرىندە UEFA قۇرامىنا ەندى. سودان بەرى 25 ءساۋىر – قازاقستان فۋتبولى كۇنى رەتىندە ەلەۋسىز تۇردە عانا اتالىپ وتىلەدى.
«يارىش» كومانداسىنان باستاۋ العان وتاندىق فۋتبول تاريحىندا اتى قالاتىن كوماندالار بۇگىندە از ەمەس. الماتىنىڭ «قايراتى»، ەلوردانىڭ «استاناسى»، قاراعاندىنىڭ «شاح­تەرى»، «اقتوبە»، «ەرتىس»، «ورداباسى»، «توبىل»، «تاراز» فۋتبول كلۋبتارى قازىرگى وتاندىق الا دوپ ويىنىندا اتى ءجيى اتالاتىن كوماندالار. بىراق وسى كوماندالاردىڭ ويىنشىلارىنان جاساقتالعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇراماسى الاڭعا شىققاندا ءوز ونەرلەرىن تولىق كورسەتە المايدى، وكىنىشكە قاراي. ونەر كورسەتە الماي، جاي عانا جەڭىلىس تاپسا جاقسى عوي. حالىقارالىق دودالاردا كوبىنە ءىرى ەسەپ ايىرماسىمەن جەڭىلىپ، ءالى كۇنگە ءۇمىتىن ۇزبەي جۇرگەن جانكۇيەرلەرىن جەرگە قاراتۋدان اسار ەمەس. كەشەگى وتكەن يسلانديا قۇراماسىمەن بولعان ويىن بۇل سوزىمىزگە دالەل. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءۇمىتى سونبەيتىن جانكۇيەرلەر ۇلتتىق قۇرامانىڭ جەڭىستى كۇندەرى ءالى دە الدا دەپ تارقاستى. الايدا ءبىزدىڭ قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاعىنا سەنىپ كەلە جاتقانىمىزعا دا ۇزاق ۋاقىت بولدى ەمەس پە؟ بۇرىنعىداي «قازاق فۋتبولىنا ەش جاعداي جاسالمايدى» دەپ قۇر شوپپەن اۋىز ءسۇرتۋ دە ۇيات قازىر. سوندىقتان، قازاق فۋتبولىنىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان كەدەرگىلەردى سانامالاپ كورەلىك.
قازاقستاندىق فۋتبولشىلاردىڭ بۇگىنگە دەيىن ءساتسىز ويىن كورسەتۋى ەڭ الدىمەن ولاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ تومەندىگىنەن ەكەندىگى ۇنەمى ايتىلادى. ويىنشىلاردىڭ فيزيكالىق، مورالدىق دايىندىعى ەۋروپالىق دەڭگەيدە ونەر كورسەتەتىن فۋتبولشىلاردان الدەقايدا تومەن ەكەنى تالاي جەردە ايتىلىپ ءجۇر. اياقدوپ شەبەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە زاماناۋي بازانى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ال بازانىڭ قالىپتاسپاۋى ويىنعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «بىزدەگى قازىرگى باستى ماسەلە – ويىنشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دۇرىس ىرىكتەلمەۋى. ويىنعا قويىلاتىن تاكتيكا بار، ونىڭ ءبارىن باپكەر ويلاس­تىرادى. ويىنشىلار سونى ورىنداۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ ويىنشىلاردىڭ دەڭگەيى ءالى ءبىر-بىرىنە ساي ەمەس. قازاق فۋتبولىنىڭ دامۋى ءۇشىن ويىنشىلارىمىز شەتەلدىك قۇرامادا ويناۋى كەرەك. سودان كەيىن ەلىمىزدەگى ستاديونداردى تۇزەتۋ كەرەك. قازىر ەلىمىزدە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەكى-اق ستاديون بار. وڭىرلەردەگى فۋتبولدىڭ دامۋى اكىمدىككە بايلانىستى. ەگەر اكىمدىك جاقسى قارجىلاندىرسا، سول ءوڭىردىڭ فۋتبولى داميدى. جالپى ايتقاندا، بيۋدجەتكە قاراپ وتىرعان كوماندالاردان ۇلكەن ناتيجە كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ولاردىڭ بيۋدجەتى 5-6 جىلعا ەمەس، ءبىر جىلعا عانا جوسپارلانادى. ال الەم ەلدەرىندە ول 10 جىلعا ازىرلەنەدى. سوندىقتان ولاردا ناتيجە بار. ءبىزدىڭ قۇراماعا الەمدەگى ەڭ مىقتى باپكەردى الىپ كەلىپ قويساڭ دا، بىردەن جەڭىسكە جەتە المايدى. سەبەبى، جاتتىقتىرۋشى قانشا بىلىكتى مامان بولسا دا، ءبارى ويىنشىعا بايلانىستى. ال ويىنشىلاردىڭ دەڭگەيى ءالى كوتەرىلەر ەمەس. ولاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەرەك»، – دەيدى «Alaman.kz» ۇلتتىق سپورت پورتالىنىڭ شەف-رەداكتورى، سپورت ءجۋرناليسى رۋسلان مەدەلبەك.
سونداي-اق، فۋتبولشىلار الاڭدا ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە المايتىنىن دا جانكۇيەرلەر ۇنەمى بايقاپ قالادى. وسىنىڭ اسەرىنەن جاسىل الاڭدا پاس الماسۋ كەزىندە جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەر ءجيى قىلاڭ بەرەدى. كەيبىر ويىنداردا فۋتبولشىنىڭ پاس بەرگەنىن يا بولماسا قاقپاعا دوپ تەپكەنىن ۇعىنۋ قيىن. ونىمەن قويماي، ويىنشىلاردىڭ الاڭدا تىم سىلبىر قيمىلدايتىنى تاعى بار. كەيبىر فۋتبولشىلاردىڭ الدىنا كەلگەن دوپتى ىرقىنا باعىندىرا الماي ابىگەرگە ءتۇسىپ جۇرەتىندىگى دە تالاي ءسوز بولدى. ويىنشىلاردىڭ باياۋ قيمىلى مەن جۇيەسىز ارەكەتتەرىنە جانكۇيەرلەر جۇيكە جۇقارتادى. ءدال قازىر قازاق فۋتبولىندا تەز قيمىلدايتىن، كەرەك جەردەن تابىلا بىلەتىن فۋتبولشىلار اۋاداي قاجەت. ال مۇنداي قاسيەتتەردى ازىرگە ۇلتتىق قۇراما ويىنشىلارىنىڭ بارلىعىنان بىردەي بايقاۋ مۇمكىن بولماي تۇر. فۋتبول سۇيەر قاۋىم قازاق فۋتبولىنا ءتان تاعى ءبىر كەمشىلىكتى اتايدى. ول – ويىنشىلاردىڭ ءساتتى شابۋىل ۇيىمداستىرا الماۋى. قازاق­ستاندىق فۋتبولشىلاردىڭ جاسىل الاڭدا ۇيىمداستىراتىن جۇيەسىز شابۋىلىنىڭ ناتيجەسىندە الا دوپ­تى تاپپاي قالىپ جاتاتىن كەزدەرى دە بولادى. تاعى دا ءبىر اتاپ ايتاتىن وسالدىق – قورعانىستىڭ السىزدىگى. ويىن سوڭىنا دەيىن شارشاپ قالاتىن ويىنشىلاردىڭ ءوز قاقپالارىن قور­عاي الماۋى جانكۇيەرلەردى تالاي جابىرقاتتى. قازاق فۋتبولىنىڭ ارداگەرى، «قايرات» قۇراماسىنىڭ داڭقتى قاقپاشىسى بولعان قۇرالبەك ورداباەۆ مىرزا بىزگە فۋتبولدىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر جايتتى ايتىپ بەردى:
– قازاقستاندا ويىنشىلاردىڭ جالاقىسى بۇگىنگى فۋتبولدىڭ دەڭگەيىنە ساي كەلمەيدى. ەلىمىزدىڭ فۋتبولشىلارى العان جالاقىنى قاناعات تۇتىپ جۇرە بەرەدى. ولار ارى قاراي فۋتبول دەڭگەيىن كوتەرۋگە تالپىنبايدى. ءبىزدىڭ ويىنشىلاردىڭ شەتەلدىك قۇرامالاردا ونەر كورسەتپەۋى دە سوندىقتان. قازىر سىرتتا ءبىر دە ءبىر قازاق فۋتبولشىسى جوق. ويتكەنى وندا ويىنشىلار تەر توگىپ ەڭبەكتەنۋى قاجەت. ال ءبىزدىڭ فۋتبولشىلار ولاي جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. سونىمەن قاتار، جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ دا جالاقىسى تومەن. تابىسى از بولعاندىقتان، ولار جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. قازىر «قايراتتا» باپكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتىپ، جاقسى جاعداي جاساي باستادى. سوندىقتان، قازىر بۇل كوماندادا ازدى-كوپتى جەتىستىكتەر بار. بىزدە ءالى دە قازاق فۋتبولشىلارىنىڭ فۋتبولعا دەگەن كوزقاراسى دۇرىس قالىپتاسپاعان. تاعى ءبىر كەمشىلىك – كوماندالاردىڭ چەمپيوناتتاعى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى. سونداي-اق، فۋتبول كلۋبتارىنا شەتەلدەن باپكەر شاقىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. شەتەلدىك باپكەرلەر تەك ءوزىنىڭ پايداسى ءۇشىن، قالتاسىنىڭ قامى ءۇشىن عانا كەلەدى. ولار شەت مەملەكەتتە جۇمىسسىز جۇرگەن ادامدار. سونداي جانداردى بىزدە اۋليە تۇتىپ، قازاقستانعا الدىرىپ، جاعدايىن جاساپ قويادى. ولار ءبىزدىڭ قازاقستاندىق باپكەرلەردەن ارتىق ەشنارسە ۇيرەتە دە المايدى. ونىمەن قويماي، ولار وزدەرىنىڭ شتابىمەن كەلەدى. جانىنا ءوزىنىڭ جاقىندارىن جيناپ الىپ، قازاقستان فۋتبولىن كوتەرۋدىڭ ورنىنا، تومەن تۇسىرەدى. ولار بىزگە سول ەكى جىلدىڭ ىشىندە ناتيجە كورسەتۋى كەرەك. ال ءبىز ول ناتيجەنى ءالى دە كورە قويعان جوقپىز.

باپكەرلەر باپتاي الماي ءجۇر مە؟

فۋتبولشىلاردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە، قۇرالبەك ورداباەۆ مىرزا ايتقانداي اۋەلى ولاردى باۋليتىن باپكەر مىقتى بولۋى كەرەك. ال بۇگىنگى قازاق فۋتبولشىلارىن كىمدەر دايىنداپ ءجۇر؟ ولاردىڭ الاڭداعى ويىنىنا جاۋاپتى باپكەرلەر قالاي ىرىكتەلەدى؟
قازىر وتاندىق فۋتبول كلۋب­تارىنىڭ باس باپكەرلەرىن شەتەلدەن شاقىرۋ ادەتكە اينالعانداي. بارلىعىن بىردەي سانامالاماساق تا، قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇراماسىن عانا الىپ قارايىقشى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باس­تاپ ۇلتتىق قۇرامانىڭ ويىنشىلارىن كىمدەر جاتتىقتىرعانىنا نازار سالىپ كورەلىك. 1992 جىلى ۇلتتىق قۇراما ويىنشىلارىن باقتيار بايسەيىتوۆ جاتتىقتىردى. ودان كەيىن قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعايتىن اياقدوپشىلاردى ءار جىلداردا باۋىرجان بايمۇحامەدوۆ، سەرىك بەردالين، سەرگەي گوروحوۆاداتسكي، ۆايت تالعاەۆ، ۆلاديمير فوميچەۆ، ۆاحيد ماسۋدوۆ سىندى كەڭەس وداعىندا قۇراما ساپىندا ونەر كورسەتكەن بۇرىنعى فۋتبولشىلار، كەيىنگى تالىمگەرلەر تاربيەلەدى.
2000 جىلعا دەيىن وتاندىق باپكەرلەردىڭ تاربيەسىندە بولعان فۋتبولشىلار كەيىننەن شەتەلدىك جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ قاناتىنىڭ استىنا وتە باستادى. قازاقستاندىق سپورت سالاسىندا 2000 جىلداردان كەيىن شەت مەملەكەتتەردەن باپكەرلەر شاقىرۋ سانگە اينالدى. قازاقستاننىڭ فۋتبول فەدەراتسياسى دا وسى ۇردىستەن جاڭىلماي، 2003 جىلى ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى ەتىپ رەسەيلىك مامان لەونيد پاحوموۆتى تاعايىندادى. شەتەلدىك باپكەرلەر اراسىندا ۇلتتىق قۇرامانىڭ تىزگىنىن ءبىرىنشى بولىپ ۇستاعان لەونيد پاحوموۆ قازاقستان قۇراماسىندا ويناۋعا لايىقتى فۋتبولشىلاردى جيناقتاۋعا تىرىستى. الايدا ۇلتتىق قۇراما ويىنشىلارىن پاحوموۆ جاتتىقتىرعان تۇستا قازاقستاندىق كوماندا 9 ويىن وتكىزدى. سول 9 ماتچتىڭ تەك ەكى ويىنىندا عانا ەسەپتى تەڭەستىرىپ، قالعان جەتەۋىندە جەڭىلگەن. وسىنداي ولقىلىقتى ەسكەرگەن لەونيد پاحوموۆ 2004 جىلى وتستاۆكاعا كەتتى.
شەتتەن كەلگەن باپكەرلەردىڭ يگىلىگىن كورە الماسا دا، 2006 جىلى قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى تاعى دا جاتتىقتىرۋشىنى سىرتتان شاقىردى. قازاقستان قۇراماسىن كەزەكتى رەت گوللانديالىق باپكەر ارنو پايپەرس جاتتىقتىردى. ارقا سۇيەرىمىز دەلىنگەن ارنو پايپەرس ۇلتتىق قۇراماعا اناۋ ايتقانداي وزگەرىس ەنگىزە قويمادى. پايپەرستىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز بولعان شىعار، بالكىم. ول جاعى بىزگە بەيمالىم. دەگەنمەن، پايپەرس تە پاحوموۆ سەكىلدى قۇراما كومانداعا فۋتبولداعى ۇزدىكتەردى جينادى. 2008 جىلعى ەۋروپا بىرىنشىلىگىنىڭ ىرىكتەۋ ويىندارىندا قازاقستان قۇراماسىنىڭ ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەندىگى سونىڭ ارقاسىندا بولار. وسى ىرىكتەۋدە ۇلتتىق قۇراما الماتى قالاسىندا سەربيانى ۇتىپ، كوڭىلىمىزدى اسپانداتتى. ەۋروپانىڭ «قىزىل سايتاندارى» دەپ باعالاناتىن بەلگيالىقتارمەن تەڭ ويىن كورسەتتى. سىرت الاڭدا ارمەنيا قۇراماسىن تىزە بۇكتىردى. مىنە، وسىنداي ءساتتى ويىنداردىڭ بارلىعى ارنو پايپەرستىڭ كەزىندە ورىن الدى. جالپى ەسەپتە پايپەرس تۇسىندا ۇلتتىق قۇراما 7 ويىندا جەڭىس تۇعىرىنان كورىنىپ، 11 ويىندا تەڭ ءتۇستى. ال جەڭىلىس تاپقان ويىندار قاتارى 18-گە جەتتى. وسىنداي ناتيجە كورسەتكەن ارنو پايپەرس 2008 جىلى «كوماندانىڭ ناتيجەسىن جاقسارتا المادى» دەگەن سەبەپپەن قىزمەتىنەن بوساتىلدى.
2008 جىلى ارنو پايپەرستى گەرمانيادان شاقىرتىلعان بەرند شتورك الماستىردى. ەلىمىزگە جاستار قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى رەتىندە شاقىرىلعان شتورك مىرزا ءاپ-ساتتە ۇلتتىق قۇرامانىڭ ويىنشىلارىنا جاتتىقتىرۋشى بولىپ شىعا كەلدى. بىراق مۇنىڭ قاتەلىك ەكەنىن ول كەزدە قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلىعى مويىنداي قويعان جوق. سونىمەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى بەرند شتوركتىڭ كومەگىمەن قازاقستان كومانداسى قانداي جەتىستىككە قول جەتكىزدى؟ «شتورك قازاق فۋتبولىنا نە بەردى؟» دەگەن ساۋالعا وڭاي جاۋاپ تابا المايتىنىمىز انىق. ۇلتتىق قۇرامانىڭ تىزگىنىنە يە بولعان بەرند شتورك كوماندا ساپىنان سامات سماقوۆ، نۇربول جۇماسقاليەۆ، قايرات نۇرداۋلەتوۆ، مۇرات تىلەشوۆ سىندى تاجىريبەلى فۋتبولشىلاردى سىرت قالدىرىپ، قۇراماعا جاستاردى جيناقتاي باستادى. بۇل قىلىعىن شتورك مىرزا «قازاقستان فۋتبولىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ، جاستاردى ويىنعا دايىنداپ جاتىرمىن» دەپ ءتۇسىندىردى. جاستاردى جيناقتاعان شتوركتىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكسىز بولعان بولار، كوماندا وڭدى-سولدى ۇتىلا باستادى. اندوررانى جەڭگەنى بولماسا، ۇلتتىق قۇراما انگليادان سىرت الاڭدا 1:5 ەسەبىمەن ويسىراي جەڭىلدى. قازاقستان كومانداسى بەلارۋس قۇراماسىنان دا ءدال وسىنداي ەسەپپەن ءوز الاڭىندا ۇتىلعان بولاتىن. ۋكراينا قۇراماسىنان دا بەرند شتورك كەزىندە 1:2 ەسەبىمەن جەڭىلدى. ءدال وسىنداي ەسەپپەن حورۆاتيا فۋتبولشىلارىنان دا ۇتىلدى. ۇلتتىق قۇرامانى تىزگىندەگەن بەرند شتورك قازاقستان كومانداسىن ەكى جىل جاتتىقتىردى. سول ارالىقتا 9 ويىن وتكىزگەن شتورك ۇلتتىق قۇراماعا ۇلكەن جەڭىس سىيلاي العان ەمەس. بەرند شتوركتىڭ قىزمەتىنە جانكۇيەرلەردىڭ كوڭىلى تولماي، ونىڭ كەتۋىن تالاپ ەتكەن. ءتىپتى، بۇل تۋرالى پرەزيدەنتكە اشىق حات تا جولدانعان. وسىنىڭ ءبارى اسەر ەتتى مە، ايتەۋىر، 2010 جىلى شتورك مىرزا ءوز ورنىن بوساتتى. 2011 جىلدان باستاپ ۇلتتىق فۋتبول قۇراماسىن چەحيادان كەلگەن ميروسلاۆ بەرانەك جاتتىقتىرا باستادى. ودان كەيىن قازاقستان قۇراماسىنا رەسەيلىك يۋري كراسنوجان كەلىپ، بۇگىنگە دەيىن ءوز قىزمەتىن جالعاستىرۋدا.
بايقاعانىمىزداي تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستان فۋتبول قۇ­راماسىن جاتتىقتىرعان قازاق باپكەرلەرى وتە از بولىپتى. سوندا قازاقستاندا ءوز فۋتبولشىلارىمىزدى جاتتىقتىراتىن باپكەرلەردىڭ بولماعانى ما؟ بۇل ساۋالدىڭ ءتوڭى­رەگىندە قانشا ويلانساق تا، جا­ۋاپ تابا المايتىنىمىز انىق. ويتكەنى قازاق فۋتبولىندا قازاقستاندىق باپكەرلەردىڭ كوزگە تۇسپەگەنىنە كوپ جىل بولدى. قازاق فۋتبولىنىڭ جاي-كۇيىمەن جاقسى تانىس ارداگەر فۋتبولشى قۇرالبەك ورداباەۆ مىرزا ۇلتتىق قۇراماعا شەتەلدەن باپكەر شاقىرعاننىڭ ەش ايىبى جوق دەپ ەسەپتەيدى. «ۇلتتىق قۇراماعا شەتەلدەن باپكەر الدىرعاندارى دۇرىس. ولاردىڭ تاكتيكاسى، فۋتبولعا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە بولادى. وسى جەردە ايتىپ وتەتىن ءبىر نارسە بار. ۇلتتىق قۇرامانىڭ جاتتىقتىرۋشىسى قاي كەزدە دە ەلىمىزدەگى بارلىق فۋتبول كلۋبتارىنىڭ باپكەرلەرىمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋى قاجەت. قازىر قازاقستاندا 12 فۋتبول كلۋبى بار. بىراق سول 12 كلۋبتىڭ جاتتىقتىرۋشىلارى مەن ۇلتتىق قۇراما باسپكەرلەرىنىڭ ەتەنە ارالاسىپ، تىعىز بايلانىس ورناتقانىنا كۋا بولا المادىق. باپكەرلەر بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەندە عانا ۇلتتىق قۇراما ناتيجەگە قول جەتكىزەدى»، – دەدى ارداگەر قاقپاشى. دەسەك تە، قازاق باپكەرلەرىنىڭ ورنىن باسقان شەتەلدىك باپكەرلەردىڭ كەلگەنىنەن كەتكەنى تەز سەكىلدى. قالاي دەسەك تە، ۇلتتىق قۇراماعا باپكەر تۇراقتاماي تۇر. شەتەلدەن اتتاي قالاپ شاقىرتقان باپكەرلەردىڭ كوپشىلىگىنەن ەشبىر ناتيجە شىعا قويمادى. يۋري كراسنوجانعا دەيىنگى باپكەرلەردىڭ بارلىعى فۋتبولشىلارعا الاڭدا قورعانۋدى عانا ۇيرەتكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. تەك سوڭعى كەلگەن باپكەر عانا ويىنشىلاردى الاڭدا قارسىلاستاردىڭ قاقپاسىنا شابۋىل جاساۋعا ۇيرەتكەندەي. الايدا قازاق فۋتبولىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ءبىر عانا باپكەرلەرگە قاراپ تۇرعان جوق. ول ءۇشىن ويىنشىلار مىقتى بولۋى كەرەك.

«قازاق» اتانعان فۋتبولشى قازاق ءۇشىن ويناي ما؟

يسلانديا قۇراماسىمەن وتكەن ويىندا جاسىل الاڭدا قازاق فۋتبولشىلارىنىڭ سانى ارتقانىن بايقاپ، ءىشىمىز ءبىر جىلىپ قالدى. فۋتبول جانكۇيەرلەرى دە سوڭعى ۋاقىتتا يۋري كراسنوجاننىڭ ۇلتتىق قۇراما ساپىنداعى قازاقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە باسا نازار اۋدارىپ جۇرگەندىگىن ايتادى. بۇگىندە ۇلتتىق قۇراما ساپىندا ەلدوس احمەتوۆ، ابزال بەيسەبەكوۆ، باۋىرجان يسلامحان، ۇلان قونىسباەۆ، باۋىرجان جولشيەۆ، ەرمەك قۋانتاەۆ سىندى الاڭدا جاقسى ويىن ورنەگىن كورسەتىپ جۇرگەن قازاق فۋتبول مەكتەبىنىڭ ناعىز تۇلەكتەرى بار. قازاق ازاماتتارىنىڭ قازاقستان قۇراماسىندا كوپتەپ جۇرگەنى كوڭىل قۋانتادى. دەسەك تە، ۇلتتىق قۇرامانىڭ قاقپاسىن كۇزەتەتىن قاقپاشىلار قاتارىندا بىردە ءبىر قازاق ازاماتى جوق.
مىنە، قازاق فۋتبولىنىڭ وركەندەۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان دا وسى ماسەلە، ياعني، وتاندىق فۋتبول كوماندالارىندا قازاق فۋتبولشىلارىنىڭ ازدىعى. ءيا، سىرتتان لەگيونەرلەر شاقىرۋ الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە كەزدەسەتىن ءۇردىس. ەۋروپاداعى مىقتى فۋتبول كلۋبتارىنىڭ بارلىعىندا دا لەگيونەرلەر بار. الايدا ولار ۇلتتىق قۇراماعا ەڭ الدىمەن ءوز ۇلتىنىڭ، ءوز ەلىنىڭ ازاماتىن قابىلدايدى. ەۋروپالىق كلۋبتار قۇرامدارىنا شەتەلدىك ويىنشىلاردى شاقىرعانىمەن، ولار ءوز ەلىنىڭ جاستارىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرمايدى. ۇلتتىق قۇرامانىڭ ساپىنا شەتەلدىكتەردى الۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگىدەي ازاماتتىق اپەرمەيدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شەتەلدەن كەلگەن لەگيونەر ءاپ-ساتتە «قازاق» اتانىپ شىعا كەلەدى. قۇرالبەك ورداباەۆ مىرزا ولارعا «كوكەلەردىڭ» كومەگى ءتيىپ جاتقاندىعىن ايتادى.
قازاق فۋتبولىن قازىرگى قالپىنان ارىلتۋ ءۇشىن فۋتبول كلۋبتارىنداعى قازاقتاردىڭ شوعىرىن كوبەيتۋ كەرەك. ويتكەنى كەز كەلگەن سپورت تۇرىنەن جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ويىنشىنىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح بولۋى ءتيىس. ۇلتتىق قۇراماداعى لەگيونەرلەر قاتارىن گەرمانيادان كەلگەن باپكەر بەرند شتورك كوبەيتە باستادى. اۋەلى قاقپاشى رەتىندە اندرەي سيدەلنيكوۆ جانە ميحايل روجكوۆ كوماندا قۇرامىنا كەلدى. ودان كەيىن ۇلتتىق قۇراما ساپىن مارك گۋرمان مەن سەرگەي كاريموۆ تولىقتىردى. شەتەلدىڭ ۇزدىك دەگەن فۋتبولشىلارىنا قوماقتى اقى تولەۋ ارقىلى ۇلتتىق قۇراما قاتارىنا قوستىق دەلىك. ال ولاردىڭ ۇلتتىق قۇراما ءۇشىن، قازاق فۋتبولى ءۇشىن ايانباي تەر توگەتىنىنە نىق سەنىمدىمىز بە؟ سىرتتان كەلگەن فۋتبولشىلار تەك اقشا ءۇشىن عانا ويىن كورسەتپەسىنە كىم كەپىل؟ اقشا ءۇشىن عانا جاسىل الاڭدا ونەر كورسەتەتىن ويىنشىلار ازايمايىنشا، قازاق فۋتبولىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. شەتتەن كەلگەندەردى ەمەس، ءوز ەلىنىڭ ماقتاۋلى فۋتبولشىسىنا اينالار ويىنشىلاردى عانا ۇلتتىق قۇراما ساپىنا ەنگىزگەن ءجون. قازىر شەت مەملەكەتتەن كەلگەن سپورتشىلار قازاقستان ازاماتتىعىنا دا وڭاي قول جەتكىزەدى. بۇل كوپتەگەن جانكۇيەردىڭ تالاي جەردە ايتىپ جۇرگەن ءۋاجى.
ءبىر جىلدارى شەتتەن كەلگەن لەگيونەرلەردىڭ ۇلتتىق قۇراما ساپىندا ونەر كورسەتۋىنە دەپۋتاتتار دا اشىق قارسىلىق بىلدىرگەن. دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ: «شەتتەن لەگيونەر تاسىعاندى دوعارۋ كەرەك. ونىڭ ەسەسىنە، اۋىل سپورتىن دامىتۋدى قولعا العان ءجون. سولارعا جۇمسالاتىن قارجىنى سپورت مەكتەپتەرىندە جۇرگەن قازاق بالالارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ، اياقدوپقا مەيلىنشە باۋلۋعا جۇمساۋ قاجەت. اۋىل-اۋىلداعى بالالاردى اكەلگەندە عانا ناعىز قازاق فۋتبولىن كورە الامىز. سوندا عانا ناتيجە بولادى. ءوز ۇلدارىمىز وينامايىنشا، ەشكىم دە ءبىز ءۇشىن جانتالاسىپ، ارامتەر بولمايدى. ەشكىم دە قازاقتىڭ نامىسىن قورعاپ جارىتپايدى. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى فۋتبولشىلارعا كوپ كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. ۇلتتىق قۇراما ساپىندا شەتەلدەن كەلگەن ويىنشىلار كوبەيىپ بارادى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – اقشا الۋ، ءوزىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ، حالىقارالىق دەڭگەيدە كوزگە ءتۇسىپ، باسقا كومانداعا تەز اۋىسىپ كەتۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقستاندى جاعداي جاسايتىن جولعا اينالدىرۋ. سوندىقتان دا مەنىڭ ويىمشا، قۇراما ساپىنداعى ويىنشىلاردىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى قازاق ازاماتتارى بولۋى كەرەك. بۇل باس باپكەرگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ بولۋى ءتيىس»، – دەگەن بولاتىن.
دەپۋتاتتىڭ بۇل ءسوزىنىڭ جانى بار. قازاق فۋتبولىن ورگە سۇيرەيتىن تەك قازاق فۋتبولشىلارى عانا. ۇلتتىق قۇرامادا تەك ءوز ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، پاتريوتتىق سەزىمى قالىپتاسقان ءوز ەلىمىزدىڭ ۇلاندارى ويناعاندا عانا قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋعا بولادى.

ناتيجە قاشان بولادى؟

قازاق فۋتبولىنىڭ ءورىسىنىڭ كەڭەيۋى ءۇشىن ءالى دە جاسالۋى ءتيىس جۇمىستار شاش-ەتەكتەن. دەگەنمەن قازىر دە قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. «Alaman.kz» ۇلتتىق سپورت پورتالىنىڭ شەف-رەداكتورى رۋسلان مەدەلبەك بۇل سالادا قازىر 2-3 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءبىراز جۇمىستاردىڭ اتقا­رىلعاندىعىن العا تارتادى:
– جۇمىس جاسالۋدا. ناتيجە جوق بولعانىمەن، جۇمىس بار. ال جۇمىس بولعان جەردە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ناتيجەنىڭ بولاتىنى انىق. ۇلتتىق قۇراماعا قازىر قازاقستاندا تۋعان، بىراق گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان فۋتبولشىلاردى اكەلۋگە تىرىسىپ جاتىر. ولاردى ۇلتتىق قۇراما ساپىنا قوسۋدىڭ حالىقارالىق زاڭدىلىقتارعا ەش قايشىلىعى جوق. سوندىقتان دا، ناتيجە بيىل بولماسا دا، الداعى ۋاقىتتا بولاتىنىنا سەنۋىمىز كەرەك. قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى جاس بالالاردى برازيلياعا جىبەرىپ، تاجىريبەلەرىن ارتتىرۋدى قولعا الدى. ودان دا ناتيجە بولادى.
ال قۇرالبەك دوسجانۇلى رۋسلاننىڭ بۇل پىكىرىمەن ونشا كەلىسپەيدى: «برازيليادا 3 جىل قاتارىنان وقىپ كەلگەن 78 بالانىڭ ءبىر دە ءبىرى ۇلتتىق قۇرامادا دا، فۋتبول كلۋبتارىندا دا كورىنبەيدى. نەگە؟ سەبەبى، تاجىريبە جيناقتاپ، ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كەتكەن بالالار فۋتبولعا باسا ءمان بەرمەيدى. ويىنعا دەگەن نيەتتەرى دە جوق». ال قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاعى جاس فۋتبولشىلاردىڭ قولىندا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان، ەلىمىزدە ەڭ الدىمەن جاس بالالارعا ارنالعان فۋتبول الاڭدارىن كوبەيتۋى كەرەك. كەشە فۋتبول ەرتەڭ داميدى دەگەن ەدىك. بۇگىن اتقارىلار شارۋانى تاعى دا ەرتەڭگە قالدىرىپ وتىرمىز. ءۇمىتسىز شايتان. جاقىن جىلداردا قازاق فۋتبولىنىڭ جاقىن جىلدارى كوسەگەسى كوگەرەتىنىنە سەنەيىك.

سوڭعى جاڭالىقتار