1 ءساۋىر 2015, 09:13 4424 0 جاھان اسەل انۋاربەك

يەمەندەگى قاندى قاقتىعىس ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن؟

يەمەن رەسپۋبليكاسىن ازاماتتىق سوعىس ءورتى شارپۋى مۇمكىن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەميسسارى دجامال بەنومار قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا وسىلاي دەپ مالىمدەمە جاسادى. ەميسساردىڭ مۇنداي مالىمدەمە جاساۋىنا نەگىز دە جوق ەمەس. يەمەندەگى ۇكىمەتتىك كۇشتەر مەن شيىتتەردىڭ حۋسيتتىك توپتارى اراسىنداعى قاقتىعىس ەل ىشىندەگى جاعدايدى بەيبىت تۇردە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسىنى ەسكەرگەن بۇۇ-نىڭ وكىلدەرى يەمەندە ازاماتتىق سوعىستىڭ تۇتانۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاعۋدا.
ارابيا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان يەمەن مەملەكەتى اراب رەسپۋبليكاسى مەن يەمەن حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرىكتى تۇردە ءبىرى­گۋى ناتيجەسىندە قۇرىلعان. بۇل ەلدە از­ا­ماتتىق سوعىس بۇعان دەيىن دە بول­عان. تاريحقا جۇگىنسەك، ازاماتتىق سو­عىس يەمەندى 1962 جىلى شارپىدى. سول جىلى پولكوۆنيك ابداللا اس-ساليال باسقارعان وفيتسەرلەر توبى ۇيىمداستىرعان اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن سولتۇستىك يەمەندە رەسپۋبليكاشىلدار مەن حاميداددين ديناستياسىنىڭ مونارحياسىن قولداۋشىلار اراسىنداعى 8 جىلعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىس باس­تالىپ كەتتى. 1963 جىلى وڭتۇستىك يەمەندە دە ازاماتتىق سوعىس ورىن الدى. ۇلتتىق مايدان مەن بريتاندىقتاردىڭ وتارشىلدىق بيلىگىنە قارسى ازاتتىق مايدانى اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس 1967 جىلعا دەيىن سوزىلعان. ءدال وسىنداي قارۋلى قاقتىعىس يەمەندە 1994 جىلى قايتا باستالدى. بۇل جولعى تەكەتىرەس يەمەن ۇكىمەتى مەن يەمەن سوتسيالدى پارتياسىنىڭ اراسىندا ءوربىدى. يەمەن سوتسيالدى پارتياسى وڭتۇستىك يەمەننىڭ 1990 جىلعا دەيىنگى ەگەمەندىگىن قايتا قالپىنا كەل­تىرىپ، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپ­تاستىرۋدى كوزدەگەن بولاتىن. الايدا بۇل قارۋلى قاقتىعىستىڭ سوڭى يەمەن ۇكىمەتىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالدى. 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ازاماتتىق سوعىستان الىس بولعان يەمەن رەسپۋبليكاسىنا 2014 جىلى سوعىس بۇلتى قايتا ءۇيىرىلدى.
بۇگىنگى كۇنى يەمەن رەسپۋبليكاسىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان قاقتىعىس وتكەن جىلدىڭ 8 شىلدەسىنەن باستالدى. ءدال وسى كۇنى حۋسيتتەر وزدەرىنىڭ العاشقى قادامىن جاساپ، امران قالاسىن كۇشپەن باسىپ العان. تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا حۋسيتتەر مۇناي ونىمدەرىنە ارنالعان سۋبسيديانىڭ قىسقارۋىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپ، كوتەرىلىستەر ۇيىمداستىرا باستادى. ويتكەنى مۇناي ونىمدەرىنە قاتىستى سۋبسيديانىڭ قىسقارۋى ەلدەگى جانارماي باعاسىنىڭ ەكى ەسە قىمباتتاۋىنا اكەپ سوقتىردى.
ال قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا تەكەتىرەس تىپتەن شيەلەنىسىپ، يەمەن رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى سانا قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە ۇلكەن قاقتىعىستار ورىن الا باستادى. بىرنەشە كۇن ىشىندە حۋسيتتەر قارۋلى قارسىلىق تانىتقان كۇش قۇرىلىمدارىنا تويتارىس بەرىپ، سانا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى كۇشپەن باسىپ الدى. 2014 جىلدىڭ 15 قازانىندا حۋسيتتەر يبب قالاسىن وپ-وڭاي باعىندىردى. حۋسيتتەرگە بۇل قالانى كۇزەتىپ تۇرعان قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار قارسىلىق تانىتپاعان. ودان كەيىن حۋسيتتەر دامار قالاسىن باقىلاۋعا الدى. وسىلايشا، حۋسيتتەر يەمەننىڭ بارلىق قالالارىن جاۋلاپ الۋعا تىرىستى.
2015 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا تاعى دا ءبىر توسىن جاعداي ورىن الدى. ەل استاناسىندا پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باسشىسى احمەد اۆاد بەن مۋباراكتى بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەن. ارينە، ەلدەگىلەر مۇنىڭ ارتىندا حۋسيتتەر تۇر دەگەن قورىتىندى شىعاردى. ارادا ەكى كۇن وتكەندە سانا قالاسىندا تۇتانعان قاقتىعىستا ءبىر ادام قازا تاۋىپ، ءۇش ادامنىڭ جاراقات العاندىعى تۋرالى حابار تارادى. مۇنىمەن توقتاماعان حۋسيتتەر سانا قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان يەمەن رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حاليد ماحفۋز باحاحتىڭ رەزيدەنتسياسىن قورشاۋعا الدى. شيىتتەردىڭ حۋسيتتەر توبى مەن يەمەن اسكەرى پرەزيدەنت سارايىنىڭ ماڭىندا قاقتىعىسقان. وسى قاقتىعىستىڭ ناتيجەسىندە شيىتتەردەن جاساقتالعان «اڭسار اللا» قوزعالىسىنىڭ قارۋلى توبى پرەزيدەنت سارايىن باعىندىردى. ساراي ءۇشىن بولعان قارۋلى تەكەتىرەستە 9 ادام قازا تاۋىپ، 60-تان استام كىسى جارالانعان. كۇن سايىن جالعاسقان قارۋلى قاقتىعىستىڭ توقتايتىن ءتۇرى بايقالمادى. 20 قاڭتار كۇنى «CNN» تەلەارناسى سانا قالاسىندا بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ امەريكالىق ەلشىلىكتىڭ كولىگىنە وق اتقاندىعى تۋرالى حابار تاراتتى. ءدال وسى كۇنى قارۋلى كۇشتەر قولباسشىسىنا دا قاستاندىق جاسالىپتى. ەلدىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان حادراماۋت پروۆينتسياسىنىڭ ەل-كاتن اۋدانىندا گەنەرال ياحي ابۋ اۆادجا مىنگەن كولىكتىڭ جولىنا جارىلعىش زات قويىلعان. جويقىن جارىلىس پەن اتىلعان وقتاردىڭ اسەرىنەن بۇل كۇنى 5 سارباز اجال قۇشتى. ودان كەيىن پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنان شىعىپ بارا جاتقان قورعانىس ءمينيسترى ماحمۋد اس-سۋبايحقا شابۋىل جاسالادى.
حۋسيتتەردىڭ ءدال وسى كۇنى يەمەننىڭ پرەزيدەنتى ابد راببو مانسۋر حاديگە شابۋىل جاساعانى دا بەلگىلى بولدى. وسى ساتتە «اڭسار اللا» ۇيىمى ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى حامزا ءال-حۋسي كوتەرىلىسشىلەردىڭ پرەزيدەنتتى تاقتان ءتۇسىرۋ تۋرالى ويى جوق ەكەن­دىگىن مالىمدەدى. ولاردىڭ كوزدەگەنى – مەملەكەت باسشىسى سارايىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قويماداعى قارۋ-جاراقتاردى كوتەرىلىسشىلەرگە بەرۋدەن باس تارتقان اسكەري قىزمەتكەرلەردى ارانداتۋ. بۇلىكشىلەر اۋەلى مەملەكەتتىڭ قويماسىنداعى قارۋ-جاراققا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن. پرەزيدەنت سارايىن باسىپ العان بۇلىكشىلەردىڭ كوشباسشىسى ابدەل ماليك ءال-حۋسي بيلىكتەن ەلدىڭ بارلىق ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جەدەل تۇردە شەشۋدى تالاپ ەتتى. اسىرەسە، يەمەن رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ماريب پروۆينتسياسىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋ ۇسىنىلدى. سونداي-اق، بۇلىكشىلەر كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋدە بار­لىق تاراپتاردىڭ سۇرانىسىن قانا­عاتتاندىرۋدى مىندەتتەدى. ءمالىم­دەمە جاساعان حۋسيتتەردىڭ كوشباسشىسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنەن دە، وزگە مەملەكەتتەردەن دە قورىقپايتىندىعىن جانە كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتتى. وزدەرىنىڭ تالاپتارىن بيلىك وكىلدەرىنە ۇسىنعان كوتەرىلىسشىلەر سانا قالاسىنداعى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت سارايىنىڭ كۇزەتىن اۋىستىردى.
بيلىكتەگى باستى تۇلعالاردى قولعا تۇسىرگەن حۋسيتتەر 21 قاڭتار كۇنى يەمەن پرەزيدەنتىمەن قارۋلى قاقتىعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەندەي بولدى. باق-تا جاريالانعان اقپاراتتارعا سۇيەنسەك، ەكى تاراپ تا يەمەندى فەدەرالدى مەملەكەتكە اينالدىراتىن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قايتا جاسالاتىنىنا كەلىستى. سونداي-اق، كەلىسىم بويىنشا بيلىكتە حۋسيتتەر دە بولۋى ءتيىس دەگەن مىندەتتەمە كورسەتىلەتىن بولدى. ال بۇلىكشىلەر تاراپىنا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى قورشاپ تۇرعان قارۋلى كۇشتەرىن الىپ كەتۋ جۇكتەلدى. سونىمەن قاتار، ولار پرەزيدەنت كانتسەليارياسىنىڭ باسشىسى احمەد اۆاد بەن مۋباراكتى بوساتۋلارى ءتيىس.
21 قاڭتار كۇنى حۋسيتتەردىڭ قار­سىلاستارى تايز قالاسىندا نارازى­لىق اكتسيالارىن ۇيىمداستىردى. ال ادەن قالاسىندا بيلىك وكىلدەرى تاراپىنان اۋەجايدى جابۋعا بۇيرىق بەرىلدى. 22 قاڭتار كۇنى پرەزيدەنت حادي وتستاۆكاعا كەتۋ ءۇشىن ءوتىنىش جازدى. «Sputnik» اگەنتتىگى «يەمەن دەپۋتاتتار پالاتاسىنىڭ توراعاسى ەل پرەزيدەنتى ابد راببو مانسۋر ءحاديدىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى وتىنىشىنە بايلانىستى شۇعىل وتىرىس وتكىزبەكشى. وعان داۋىس بەرۋ 24 قاڭتارعا دەيىن سوزىلادى. بىراق وتىرىس اقىرى بولمادى» دەپ جازدى. ال 25 قاڭتاردا يەمەن پرەزيدەنتى ابد راببو مانسۋر ءحاديدىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قايتارىپ العاندىعى تۋرالى حابار تارادى. بۇل تۋرالى اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاراتقان حابارلارى دا ءار ءتۇرلى بولدى. پرەزيدەنتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قايتارىپ العاندىعى جونىندەگى العاشقى اقپاراتتى «ءال-جازيرا» ارناسى حابارلادى. بيلىكپەن كەلىسىمگە كەلۋگە تىرىسقان حۋسيتتەردىڭ ارەكەتىنەن ەش پايدا بولماعاندىقتان، ولار وزدەرىنىڭ قارۋلى ارەكەتتەرىن ءارى قاراي جالعاستىرا باستادى. 26 قاڭتار كۇنى بۇلىكشىلەر سانا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتتى كۇشپەن باسىپ الدى. «ءال-ارابيا» تەلەارناسى 27 قاڭتار كۇنى يەمەندە ۇلتتىق قۇتقارۋ ۇكىمەتى قۇرىلا­تىندىعىن حابارلادى. مۇنداي شەشىم بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ەميسسارى دجامال بەنوماردىڭ قاتىسۋىمەن قابىل­دانعان. وسى كۇنى حۋسيتتەر احمەد اۆاد بەن مۋباراكتى بوساتتى.
قاڭتار ايىندا دا مامىلەگە كەلە الماعان كوتەرىلىسشى حۋسيتتەر توبى اقپان ايىنىڭ العاشقى كۇنىندە ەلدىڭ ساياسي پارتياسىنا مىناداي ۋلتيماتۋم قويدى: ەگەر ءۇش كۇن ىشىندە ۇكىمەت قۇرامى قايتا جاساقتالماسا، بۇلىكشىلەر وزدەرىنىڭ شەشىمدەرىن جاريالايدى. ۋلتيماتۋمنىڭ مەرزىمى 4 اقپان كۇنى اياقتالدى. ال 5 اقپاندا حۋسيتتەردىڭ جاڭا «كونستيتۋتسيالىق دەكلاراتسيا» قابىلداعانى بەلگىلى بولدى. يەمەندەگى ساياسي كۇشتەردىڭ كوپشىلىگى ەلدى ءبىر جىل بويى باسقاراتىن پرەزيدەنت كەڭەسىن قۇرۋعا كەلىستى. پرەزيدەنت كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا بەس ادام كىرەدى، ونى وڭتۇستىك يەمەننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى الي ناسەر مۋحاممەد باسقارادى دەپ شەشىلدى.
كوكتەمنىڭ العاشقى ايىندا يەمەن­دەگى تەكەتىرەسكە يسلامشىلدار ۇيىمى دا كيلىكتى. «ءال-كايدا» يسلامشىلار ۇيىمى حۋسيتتەرگە قارسى شابۋىل جاسادى. وسى شابۋىلدا 27 ادام قازا تاۋىپ، 10 ادام جارالاندى. يسلامشىلداردىڭ العاشقى نىساناسى – ءال-بەيدا قالاسىنداعى ستاديون بولدى. ويتكەنى بۇل ستاديوندى حۋسيتتەر جاتتىعۋ الاڭى رەتىندە پايدالاناتىن ەدى. قاقتىعىس كەزىندە بۇلىكشىلەردىڭ 10 ادامى قازا تاپتى. قاق­تىعىستان كەيىن الزاحير اۋدانىن­داعى مەكتەپتىڭ جانىندا تەرروريست ءوز-ءوزىن جارىپ جىبەرەدى. بۇل مەكتەپتە ناق سول ۋاقىتتا شيىتتەردىڭ «حۋتي» قوعامىنىڭ جينالىسى ءوتىپ جاتقان. تەررورلىق ارەكەتتەن 8 ادام قۇربان بولسا، 12 ادام جاراقاتتاندى. 8 ناۋرىز كۇنى وسىنداي قاقتىعىستىڭ اسەرىنەن تاعى دا 17 ادام قازا بولدى. ءال-بەيدا پروۆينتسياسىندا «ءال-كايدا» ۇيىمىنىڭ حۋسيتتەرگە قارسى شابۋىلىنان 12 ادام جەر جاستاندى. ماريب پروۆينتسياسىندا دا تاعى دا وسىنداي بەيبەرەكەتسىزدىكتەن 5 ادام قايتىس بولدى. 2015 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىندا حۋسيتتەر ساۋد ارابياسىمەن شەكارادا ورنالاسقان سااد پروۆينتسياسىندا اسكەري جاتتىعۋلارىن باستادى. وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارىنا يەمەن اسكەرىنە تيەسىلى قارۋ-جاراقتار پايدالانىلعان. اسكەري جاتتىعۋ جۇمىستارىن باستاعان حۋسيتتەر اراعا 4 كۇن سالىپ، ياعني 16 ناۋرىز كۇنى يەمەننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حالەد ماحفۋز باحاحقا بوستاندىق بەردى. سونىمەن قاتار، ءبىر ايدان استام ۋاقىت ءۇي قاماعىندا بولعان وزگە دە ۇكىمەت مۇشەلەرىن بوساتتى. ناۋرىز ايىنىڭ جيىرماسىندا سانا قالاسىنداعى بادر جانە ءال-حاشۋش مەشىتىندە تەرروريستەر جارىلىس جاسادى. ەكى مەشىتتەگى جارىلىستىڭ اسەرىنەن قازا بولعاندار سانى 150-گە جەتتى. بۇل تەررورلىق ارەكەتتى «يسلام مەملەكەتى» ۇيىمى موينىنا الدى. 21 ناۋرىزدا «ءال-كايدا» ۇيىمى ءال-حۋتا قالاسىن باقىلاۋعا الدى. يسلامشىلدار وسىنداي قاتال ۇرىستار ارقىلى 29 ادامدى ءولتىردى، ونىڭ 27-ءسى اسكەري قىزمەتشىلەر.
يەمەن استاناسى سانا قالاسىنان باس­تاۋ العان قاقتىعىس تايز قالاسىنا دا جەتتى. ەلدەگى ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى – تايزدى بۇلىكشىلەر باسىپ الدى. كوتەرىلىسشىلەر قازىر اۋەجاي، سوت عيماراتى مەن اۋە جانە اسكەري بازانى باقىلاۋعا العان. تايز قالاسىن بۇلىكشىلەر ەشبىر سوعىسسىز جاۋلاپ الدى. بۇلىكشىلەر ەشكىمدى ايامادى. كوزدەن جاس اعىزاتىن گاز شاشىپ، وق جاۋدىرعان. قالاداعى قارۋلى قاقتىعىستان ءبىر ەرەۋىلشى قازا تاۋىپ، بەسەۋى جاراقات الدى. تايز ەل استاناسى سانادان يەمەننىڭ وڭتۇستىگىندەگى پورتتى قالا ادەنگە بارار جولدا ورنالاسقان. بۇلىكشىلەر سانانى وسى جىلدىڭ باسىندا جاۋلاپ العان بولاتىن. سودان ەل پرەزيدەنتى بۇلىكشىلەردەن قاشىپ، ادەنگە بارىپ باس ساۋعالاپ، اقىرى ول قالانى ۋاقىتشا استانا ەتىپ جاريالادى. ال بۇلىكشىلەردىڭ كوشباسشىسى ەلدەگى قاقتىعىسقا لاڭكەستىك ۇيىمدار كىنالى دەيدى. ەلدەگى زاڭدى ۇكىمەت پەن بۇلىكشىلەر اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ سوڭى ازاماتتىق سوعىسقا اكەلۋى مۇمكىن. «بەيبىت كەلىسىم – العا جىلجۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر جول. ەكى تاراپتىڭ قايسىسى بولماسىن، ەلدەگى قاقتىعىستى ۋشىقتىرىپ، يەمەن ەلى ەندى يراكتىڭ، ليۆيا مەن سيريانىڭ كەبىن كيۋى ابدەن مۇمكىن»، – دەدى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بۇۇ ەميسسارى دجامال بەنومار. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى يەمەندەگى بۇلىكشىلەردىڭ ارەكەتىن قاتتى ايىپتادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قۇزىرلى ورگان قازىرگى پرەزيدەنت ابد راببو مانسۋر ءحاديدىڭ بيلىگىن زاڭدى دەپ تانيتىنىن ايتىپ وتىر.
ال يەمەن رەسپۋبليكاسىنداعى قارۋ­لى قاقتىعىستار ءالى دە توقتاعان جوق. سوندىقتان الەم ەلدەرى يەمەندە «ازاماتتىق سوعىس ورىن الۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامنىڭ راستالاتىنىنا سەنىپ وتىر. يەمەندەگى جاعدايدىڭ قاشان تۇراقتالاتىنى ازىرگە بەيمالىم.

سوڭعى جاڭالىقتار