1 قازان, 19:16 466 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

دىنشە جانە ونىڭ تۇرعىلاستارى

1921 جىلعى قاڭتاردىڭ ايازدى كۇندەرىنىڭ بىرىندە ىشكى ىستەر حالكوماتىنا بايىرعى بولشەۆيك يۆان الەكسەەۆيچ اكۋلوۆ كەلدى. وندا كوميسساردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دىنشە (دىنمۇحامەد) ءادىلۇلى ءادىلوۆ وتىرعان.

...دىنشە ورىنبورعا سوۆەتتەردىڭ قۇرىل­تايشى سەزىنەن ءبىر ايداي كەيىنىرەك، 1920 جىل­عى قاراشادا ات باسىن تىرەدى. ول قىز­مەتىنە كىرىسكەن شاقتا، قازاق وكىمەتىنىڭ ءتۇر­لى مەكەمەلەرىندە ىستەيتىن جاۋاپتى قىز­مەتكەرلەردىڭ كوبىسى قالاداعى اۋىزەكى تىلدە «كيرتسيك جاتاقحاناسى» دەپ اتالىپ كەتكەن ۇلكەن قوناقۇيدە تۇراتىن. سولاردىڭ ءبىر­قا­تارىمەن دىنشە قىزمەتتەن بوس ۋاقىتتارىن­دا جاقىنىراق تانىستى. كەيبىرىمەن ارادىك باس قوسىپ، پىكىرلەسىپ ءجۇردى. ءتىپتى، ايگىلى الاشوردانىڭ باسشىسى بولعان ءاليحان بوكەيحانوۆپەن دە سىر شەرتىسەتىن. ونىمەن ناركومزەمنىڭ، ياعني جەر حالكوماتىنىڭ كەڭسەسىندە كەزدەسىپ قالعان-دى. الەكەڭ بوكەيحانوۆ سول كوميسسارياتتا تەحنيكالىق قىزمەت اتقاراتىن. بۇل دىنشەنىڭ ونى 1917 جىلى ومبىدا بايانداماسىن تىڭداعاننان سوڭ، الاش پارتياسى قۇرىلعان جانە پار­تيانىڭ اقمولا وبلىستىق كوميتەتى ساي­لانعان جينالىستان كەيىن العاش كورۋى ەدى. جىلى سويلەسىپ، اعالى-ءىنىلى راۋىشتە، دوستىق پەيىلدە ايرىلىستى. سودان ول ارادىك ءدىن­شەنىڭ بولمەسىنە كەلىپ، اڭگىمەلەسىپ كەتىپ جۇرەتىن. بىردە نومىرىندە ءوزىنىڭ قۇرداسى سماعۇل سادۋاقاسوۆپەن جانە ءاشىم وماروۆپەن سۇحباتتاسىپ وتىرعاندارىندا، ءبىر سە­رىگىمەن بوكەيحانوۆ تا كەلىپ قالعان. الەكەڭ جاس قايراتكەرلەردىڭ كوڭىل كۇيىن سۇراس­تىرىپ، قيلى قىزىق اڭگىمە ايتقان. ءسويتىپ، ءسوي­لەسىپ وتىرعاندارىندا ۇستەرىنە سەيىت­قالي مەڭدەشەۆ پەن  مۇحامەدقافي مىر­زاعاليەۆ كەلدى. رەسپۋبليكا وكىمەتىنىڭ باسشىسى مەن ىشكى ىستەر كوميسسارى. ءبارى جىلى سالەمدەسىپ، شاعىن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىستى. دىنشە تۇركىستاندا ءوز كوڭىلىنە تۇيگەندەرىن، دميتري فۋرمانوۆتىڭ سوڭىن الا ىسساپارمەن  جەتىسۋدا بولعانىندا ونىمەن جانە جەر­گىلىكتى تاماشا كۇرەسكەر وراز جاندوسوۆپەن  قازاق مۇددەسى ءۇشىن ىستەگەن ىستەرىن، فۋر­مانوۆ كۋبانعا كەتكەننەن كەيىن ۇزاماي ءوزىنىڭ دە سەمەيگە اتتانۋعا ءماجبۇر بول­عانىن ءسوز ەتتى. كيرتسيك جاتاقحاناسىندا وسىن­داي جاقسى پىكىرلەسۋلەر بولىپ تۇرا­تىن. مۇندا ول ءوزىن سەمەيدەن جەدەلحاتپەن شا­قىرتقان قازاتكوم حاتشىسى ابدوللا ءبو­كەيحانوۆپەن دە كەزدەسىپ، كوپ سىرلاستى. ادىلەت حالكوماتىندا ىستەيتىن احمەت ءبىرىمجانوۆ، اعارتۋ حالكوماتىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى بياحمەت سارسەنوۆ، ەلدەس وماروۆپەن ۇشىراسىپ ءجۇردى، جەكە پاتەردە تۇراتىن­دىقتان مۇندا سيرەك سوعاتىن اعارتۋ كوميسسارى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن دە جۇزدەستى. وسىنداي، ءارتۇرلى قۇرامداعى كەزدەسۋلەر ءجيى وتەتىن، اڭگىمە-دۇكەندەردىڭ قۇپيا ەشتەڭەسى جوق، تەك جاڭادان قاز تۇرىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكا جايى ءسوز بولاتىن. ال كۇندە­لىكتى جۇمىستا دىنشە جانە ونىڭ ومبىلىق  دوسى سماعۇل مەن ورىنبورداعى قۇرىلتاي­شى سەزگە ساكەن سەيفۋللينمەن بىرگە اقمولادان كەلىپ قاتىسىپ جاس رەس­پۋبليكاعا قىزمەت ەتۋگە قالعان ءاشىم ۇشەۋى كوبىرەك بىرگە ءجۇرۋشى ەدى. سماعۇلمەن جاستى عانا ەمەس، وجەت كوزقاراستارى دا ۇقساس ەدى. البىرت دوستار كۇنى كەشە جالپى جينالىستا اكۋلوۆ پەن رادۋس-زەنكوۆيچتى القىمنان با­تىل الىپ، تىعىرىققا تىرەگەن. «ءسىز دە، ءسىز­دىڭ دوسىڭىز سادۋاقاسوۆ جولداس تا ءبىزدى كى­نالايمىز دەپ ءسوز جوق ارتىق كەتتىڭىزدەر»، – دەدى الدىندا وتىرعان بايىرعى بولشەۆيك اكۋلوۆ اقىرىن ۇنمەن.

...دىنمۇحامەد ءادىلوۆ وقۋشى جاستاردىڭ وم­بىداعى «بىرلىك» ۇيىمىندا سماعۇل ءسادۋا­قاسوۆپەن تانىسىپ، جاقسى جولداس بول­عان-دى. سوڭعى رەت 1918 جىلدىڭ جەلتوق­سان ايىندا كورگەن ەدى. ول كەزدە دىنشە تۋىس دوسى جانايدار سادۋاقاسوۆ ەكەۋى قاتىسقان بولشەۆيكتەردىڭ كوتەرىلىسى ءساتسىز اياقتال­عاننان كەيىن، جۇمىسشى مۇقان ايتپەنوۆتىڭ ۇيىندە كولچاك جاندارالدارىنان تىعىلىپ جاتقان. وعان سماعۇل «بىرلىك» باۋىرلاس­تىر­عان جانايدار جانە ابدىراحمەن بايدىلدينمەن بىرگە كەلدى. ولار قالىپتاسقان جاعداي­دى تالقىلاسىپ، دىنشەنىڭ قالادان كەتكەنى دۇرىس دەپ شەشتى. سول شەشىمگە سايكەس دىنشە جانايداردىڭ اكەپ بەرگەن قۇجاتىمەن ابدىراحمانعا ىلەسىپ، ومبىدان استىرتىن شىعىپ كەتتى. سودان بەرى دىنشە ءابدىراحمان­نىڭ اۋىلى ارقىلى تۇركىستان ولكەسىنە ءوتىپ، سول جاقتا ءتۇرلى قىزمەتتە جۇرگەن كەزەڭدە، سماعۇل ومبىدا قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن جالعاستىرىپ، جاس ساياسي قايراتكەر رەتىندە تانىلعان.

قازاقستان كەڭەستەرiنiڭ 1920 جىلعى 4 قا­زاندا اشىلعان بiرiنشi سەزiندە سماعۇل سادۋاقاسوۆ جاستار ۇيىمى اتىنان ءسوز سويلەدi. ول سوندا بايسالدى وي-پiكiرiمەن، جاس مەملەكەت iرگەسiن نىعايتۋعا سەپتەسەرلiك ساليقالى ۇسىنىسىمەن دەلەگاتتار ريزا­شىلىعىنا بولەندi. شاكiرت شاعىنان جۋرناليستيكامەن باۋىرلاسىپ، وزىق ويلارىمەن ەلگە تانىلىپ قالعان سماعۇل قۇرىلتاي كۇندەرi «ۇشقىن» گازەتiنiڭ عىلىم مەن شارۋاشىلىق جونiندەگi ماتەريالدارىن رەداكتسيالاۋعا اتسالىستى. العاشقى سەزد جۇمىسىن 10 قازاندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتiن (قازواك، قازاتكوم، كيرتسيك) ساي­لاۋمەن اياقتادى. دەلەگاتتار جاستاردىڭ جا­لىنداعان جەتەكشiسi سماعۇل سادۋاقاسوۆقا زور سەنiم بiلدiردi, ونى كيرتسيك قۇرامىنا ەن­گىزدى. ءيا، كەشەگى جيىندا اكۋلوۆقا ازۋى با­تىپ كەتتى...

...كىرگەن بەتتە ازداپ بازىنا ايتقانداي بول­عان اكۋلوۆ قىسقاشا ءوز ءومىر جولىن ايتىپ بەردى: «مەن بولشەۆيكتەر قاتارىنا العاشقى رەۆوليۋتسيا جىلدارى وتكەنمىن. ءسىزدىڭ جاسىڭىزدا، جولداس ءادىلوۆ، مەن ءبىرىنشى رەت تۇتقىندالىپ، پيتەردە قاماۋدا وتىرعانمىن. باستان نە وتپەدى؟ پارتيانىڭ پيتەرلىك كوميتەتىنە مۇشە كەزىمدە تاعى ەكى رەت قاماۋعا الىندىم. سامارا گۋبەرنياسىنا جەر اۋدارىلدىم. ودان قاشىپ شىقتىم.  اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ءتۇرلى پارتيا ۇيىمدارىندا ىستەدىم. ۆىبورگتا پارتيانىڭ اسكەري ۇيىمىن قۇردىم. سوندا التىنشى سەزگە دەلەگات بولىپ سايلاندىم. مەن، جولداس ءادىلوۆ، قازان قارۋلى كوتەرىلىسىنە تىكەلەي قاتىسقان اداممىن. سودان بەرى پار­تيا مەنى ءتۇرلى جاۋاپتى جەرلەرگە جۇمسادى. بۇرناعى جىلدىڭ باسىندا وسى ورىنبوردى قورعاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ورىنبور گۋبەرنيالىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدىم. بىلتىرعى تامىزدا كيربيۋرو حاتشىسى بوپ تاعايىن­دال­عانعا دەيىن سول لاۋازىمدا ىستەدىم. ورىنبورعا كەلگەلى، اسىرەسە ورتالىق كومي­تەتتىڭ كيرگيز بيۋروسىنىڭ حاتشىسى بولعاننان باستاپ،  مەن كيركراي سوۆەتتەرى­نىڭ قۇرىلتايشى سەزىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىن كوز الدىمدا وتكەردىم. سەزدە كيرتسيك پرەزيديۋمى مۇشەلىگىنە ساي­لاندىم». جولداس ءادىلوۆ ونى سىپايى جۇزبەن، مۇقيات تىڭداپ وتىر. وسى رەتتە اكۋلوۆ: «ءسىز ول كەزدە ءسىبىر جاقتا بولاتىنسىز، – دەدى. – ءسىزدى ىشكى ىستەر حالكوماتى القاسىندا ىستەۋ ءۇشىن ورىنبوردا قالدىرۋعا قول كوتەرگەندەردىڭ ءبىرى مەن ەدىم». شىنىندا دا، ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقا­سىنىڭ سەزدەن كەيىن بولعان العاشقى ماجىلىستەرىنىڭ بىرىندە دىنشەنى ورتالىقتا قالدىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعان-دى. سول حاتتاماعا كوز جۇگىرتەيىك: «16 قازان 1920 ج. قازاق واك تورالقاسى ءماجىلىسىنىڭ №2 حاتتا­ماسى. قاتىسقاندار: مەڭدەشەۆ، رادۋس-زەن­كوۆيچ، اكۋلوۆ، بوكەيحانوۆ، كۋلاكوۆ، سەيفۋللين، سادۋاقاسوۆ جانە المانوۆ. توراعا رادۋس-زەنكوۆيچ. حاتشى بوكەيحانوۆ. تىڭ­دالدى: قواك مۇشەلەرى ىشىندە مىندەت ءبولىسۋ. قاۋلى ەتتى: ءى. تومەندە اتالاتىن جول­داس­تار حالىق كوميسسارياتتارى القالا­رىن­دا جۇمىس ىستەپ، ولاردىڭ بولىمدەرىن باسقارۋ ءۇشىن ورتالىقتا قالدىرىلسىن: 1) د.ادىلەۆ; 2) ايماۋىتوۆ; 3) اقاەۆ; 4) بولشاكوۆ;
5) كيسەلەۆ (ورىنبور يۋستيتسياسىنان);
6) وماروۆ. ءىى. ج.ج. سەرگەەۆ، ساماتوۆ، اش­مارين، ايتيەۆ، ب.ادىلەۆ، ءشارىپوۆ، نۇرماقوۆ سىبرەۆكومداعى ق.و.ا.ك. وكىلى جولداس كۋلا­كوۆقا سەمەي جانە اقمولا وبلىستارىنداعى ۇيىمدىق-پارتيالىق جانە اكىمشىلىك جۇ­مىس­تارىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن  ىسساپارعا جىبە­رىل­سىن. توراعا زەنكوۆيچ. حاتشى بوكەي­حانوۆ».

قازاق اۆتونومياسىنىڭ بەلگىلى جاس قاي­راتكەرلەرىنىڭ ءبىرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ رەس­پۋبليكانىڭ باس گازەتى «ەڭبەك تۋى» ارقىلى 1920 جىلعى 15 جەلتوقساندا: «جۋىردا ورىنبورعا دىنمۇحامەد ءادىلوۆ جولداس كەلدى»، – دەپ حابارلادى. «دىنمۇحامەد ءادىلوۆ جاس بولسا دا، قازاق رەۆوليۋتسيونەرلەرىنىڭ كاريەلەرىنەن سانالادى» دەگەن سوزدەرمەن دىنشەنىڭ سول تۇستاعى ساياسات تولقىندارىن­داعى ورنى مەن قوعامي تىرشىلىكتە يە بولعان بەدەلىن كورسەتىپ بەردى. سوسىن ونىڭ ورىن­بورعا كەلگەن بەتتە تاعايىندالعان لاۋازىمىنان حاباردار ەتتى: «دىنمۇحامەد ءادىلوۆ ىشكى ىستەر كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلدى». «جاڭا ادامشىلىق قاتارىنا كىرىپ، جاس بالاشا اياعى دىرىلدەپ، قالتىلداعان جاس اۆتونوميامىز قاي ازاماتتى كوپسىنگەن­دەي بولىپ وتىر! – دەپ ساباقتادى ول قۇردا­سى جايىنداعى جاقسى حابارىن. – ايتسە دە، دىنمۇحامەد جولداس سەكىلدى جىگەرلى، اقجۇرەك، شىنشىل، ءبىلىمدى جولداستارىمىزدىڭ ارامىزدا بولعانىنا وتە قۋانىشتىمىز! جالپى ەڭبەكشىلەردىڭ ۇرانى شاقىرىلىپ، بوستاندىقتىڭ قىزىل تۋى كوتەرىلگەندە، ەڭ­بەگىن اياماي كوپ ءۇشىن قىزمەت ەتكەن ازا­ماتتارعا شىن كوڭىلدەن تىلەكتەسپىز». ءسوتىپ، جيىرما جاسقا عانا جەتكەن ەكى ءتۇبىت مۇرت بالا جىگىت قازاقتىڭ تۇڭعىش اتقارۋشى وكىمەتى قۇرامىندا، ءبىرى – تورالقا مۇشەسى جانە گازەت رەداكتورى، ەكىنشىسى – ىشكى ىستەرمەن شۇعىلداناتىن حالكوماتتا باس­شى­لاردىڭ ءبىرى رەتىندە اۆتونوميا مۇددەسىن قورعايتىن جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. سول جۇمىستارىنىڭ العاشقى دا سوڭعى ءىرى جەڭىستى بەلەسى – پارتيالىق حاتشىنى ورنىنان تايدىرعان جيىن بولاتىن... «ەندى، مىنە، پارادوكس، – دەدى وبكوم حاتشىسى بولعان بايىرعى بولشەۆيك اكۋلوۆ، – مەنى قازبيۋرو حاتشىلىعىنان ءتۇسىرۋ ماسەلەسىن بەلسەنە كوتەرگەندەر قاتارىندا، ءادىلوۆ جولداس، ءسىز تۇردىڭىز». ءادىلوۆ جولداس الدىندا وتىرعان، وزىنەن ءبىر مۇشەل ۇلكەن، شىنداپ كەلگەندە اعاسى بايسەيىتپەن جاستى، پارتيالىق ءوتىلى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسيا­سىنان باستالاتىن بولشەۆيك اكۋلوۆتىڭ جۇزىنە ويلانا قارادى. جالپاق مۇرتىن كوڭىل­سىز كەيىپتە سيپاي وتىرىپ ەلەۋسىز ايتقان وكپەسىنە بايىپپەن بىلاي دەپ جاۋاپ قاتتى: «ءبىز، جولداس اكۋلوۆ، ارەڭ دەگەندە قول جەتكىزگەن رەسپۋبليكامىزدىڭ ۇكىمەتى شىن مانىندە حالقىمىزعا قىزمەت ەتۋگە قويىلۋىن قالادىق».

ءبىز دەگەندە ويىندا اكۋلوۆ مەڭزەپ وتىر­عان  باستاماشىلار – ءوزى جانە وزىمەن بىرگە سماعۇل مەن ءاشىم تۇرعان. بۇلار وزدەرىنشە ءبىر توپ ەدى، جەكە كەزدەسۋلەرىندە ۇلت مۇددەسىن قىزۋ تالقىلاۋلارى ءوز الدىنا، كۇللى قىز­مەتتەرىندە دە نەگىزىنەن سول ماقساتتى كۇيتتەيتىن. كەيىن، 1928 جىلى، دىنشەنىڭ وگپۋ تەرگەۋشىسى الدىندا مويىنداعا­نىن­داي، بۇل ۇشەۋى ءىس جۇزىندە «كوممۋنيستەردەن گورى ۇلتشىلدارعا جاقىن» بولاتىن. سون­دىق­تان دا «تاپ وسى توپ قازاقستاندا ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان ساياساتقا قارسى بەلسەندى تۇردە كۇرەسۋ» قاجەت دەگەن كوزقاراستى ۇستا­ناتىن. «ءبىز ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن وتار­شىل­دىق باعىتتا جاسالۋدا دەپ سانادىق»، – دەدى ءادىلوۆ تەرگەۋشىگە. اكۋلوۆتاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتە ۇستاناتىن ساياساتىنىڭ ۇلت مۇددەسىن كوزدەيتىن وي بىتكەندى شەتتەتەتىنىن، جالپى قىسىم جاسايتىنىن، سول سەبەپتى بۇلاردىڭ جاڭا وتارشىلدىقپەن اياۋسىز كۇرەسۋگە بەل بۋعاندارىن مالىمدەدى. وزدەرىنىڭ بىرلەسىپ، ءبىرىن-ءبىرى قولداپ، باس­قالاردىڭ دا ءوز جاقتارىنا، وزدەرىن قول­داۋشىلار جاعىنا شىعۋىنا ۇيتقى بولىپ سويلەگەندەرىن سونداي كوزقاراسپەن ءتۇسىن­دىرۋگە بولاتىنىن ايتتى. ءسوز بوپ تۇرعان جينالىستا قازوبكوم حاتشىسى يۆان اكۋلوۆ پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىنان تۇسىرىلگەن. جينالىس جايىن اڭگىمەلە­گە­نىندە، دىنشە «سول شاقتا سوۆناركوم ءتورا­عاسى رادۋس-زەنكوۆيچ ەدى، – دەپ ەسكە الدى. – مەن جانە ءبىز ءبارىمىز جينالىسقا شاقىرىلدىق، ەسىمدە. بۇل جاۋاپتى قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءجاي عانا جالپى جينالىسى بولاتىن».  جينالىستى شاقىرۋعا يۆان الەكسەەۆيچ اكۋلوۆ پەن ۆيكتور الەكسەەۆيچ رادۋس-زەنكوۆيچ باستاماشىلىق ەتكەن. وتكىزۋ تىزگىنىن دە ەكەۋى قولدا ۇستادى. رادۋس-زەنكوۆيچ جيىندى اشتى، اكۋلوۆ بايانداما جاسادى. ۇزاق سويلەدى. «سول جينالىس ءالى مەنىڭ ەسىمدە تۇر، – دەدى ءادىلوۆ تەر­گەۋ­شىگە، – ول ءوز سوزىندە تالايدى سوكتى.

«سىزدەر مەنى جينالىس بارىسىندا قاتتى تاڭىرقاتتىڭىزدار، جولداس ءادىلوۆ، – دەدى الدىندا وتىرعان اكۋلوۆ ءجاي عانا، – ءسىزدىڭ مىنا قازىر ايتىپ وتىرعان ويىڭىز دا تاڭ­داندىرادى. رەسپۋبليكا بولۋعا ارەڭ دەگەندە قول جەتكىزدىك دەيسىز، شىنىمەن سولاي ما؟ سىزدەرگە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانى جولداس لەنين سوۆەت وكىمەتى اتىنان سىيلاعان جوق پا ەدى؟ رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋىن قالادىق دەيسىز، باسقاشا بولۋى مۇمكىن بە ەدى؟ سوۆەت وكىمەتىنىڭ باستى ماق­ساتىنىڭ ءوزى حالىق بيلىگىن ورناتۋ ەكەنى ءبىزدىڭ بارشا جۇمىسىمىزدان بايقالىپ تۇرعان جوق پا ەدى؟..» البىرت، قىزبا دىنشە عا­لا­مات سابىر تانىتتى، جينالىستا لاپىلداپ جانعان داۋدى قايتا تۇتاتپاۋعا شا­قىردى. «اكۋلوۆ جولداس، ءبىز جاقسى نيەتتى ىشكى پيعىلى ءتۇزۋ ەمەس پراكتيكتەردىڭ بۇزىپ جۇرگەنىن دالەلدى تۇردە ايان ەتىپ ەدىك قوي»، – دەدى سالقىنقاندىلىقپەن. حاتشى­نىڭ كىرىسپە-بايانداماسىنان كەيىن ءبىرىنشى بولىپ سماعۇل سادۋاقاسوۆ سويلەگەن. پارتيانىڭ قازاق وبكومىن باسقاراتىن يۆان اكۋلوۆتى قاتتى مىنەگەن. كوپشىلىككە قاراپ، بار داۋىسپەن: «ءىس-ارەكەتى قازاقتىڭ ماقسات-مۇددەسىنە مۇلدەم كەرەعار بوپ تۇرعان بۇل جولداس، ءبال­كىم، كەشەگى پەرەسەلەن باسقارماسىنىڭ چينوۆنيگى شىعار؟» دەگەن كۇدىگىن ەستىرتكەن. «ەسكى رەجيمنەن لىپ ەتىپ سوۆەت وكىمەتىنىڭ اتىنا اۋىسىپ ءمىنىپ، ءبىزدىڭ جەلكەمىزگە وتىرىپ العان امىرشىلىك قىلىقتارىن باسقاشا قالاي باعالاۋعا بولادى؟» دەگەن. ونىڭ ءسوزىن دىنشە دامىتتى. پارتحاتشى اكۋلوۆپەن بىرگە امىرشىلىك تاسىلمەن جۇمىس ىستەۋگە قۇمار پرەدسوۆناركوم رادۋس-زەنكوۆيچتى قوسا سىنادى. ولاردىڭ  قازاق مۇقتاج­دىعىمەن ىستەرى جوق، جۇمىستىڭ تەك ءوز بۇيرىقتارى بويىنشا ءجۇرۋىن تالاپ ەتەتىنىن اشكەرەلەدى. جەر كوميتەتىنە بايلانىستى بۇلاردىڭ كوزقاراستارىن سىنعا العان ءاشىم وماروۆ تا وتقا ماي قۇيا ءتۇستى. جينالىستا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشى ورگاندارىندا ىستەيتىن ورتالىق وكىلدەرىن قاتتى سىناۋ ارقىلى ۇدەي تۇسكەن ايتىس-تارتىس ءورتى دۇرىلدەي جانىپ-لاۋلادى.  بۇلاردى سويلەۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدادى. دىنشەنىڭ ەسىندە، سول ۋاقىتقا دەيىن دوستىق قارىم-قاتىناستا، كادىمگىدەي پىكىرلەس بولىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىنەن تەك ساۋدا حالكومى اسفەنديار كەنجين عانا  ءوزىن ءبىرشاما وقشاۋ ۇستادى. «سادۋاقاسوۆ قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىن ءوز جاعىنا بۇردى، جينالىستا ونى قولداي­تىندار انىق باسىم ءتۇستى، ول ءابسوليۋتتى كوپ داۋىس جينادى»، – دەدى ءادىلوۆ تەرگەۋشىگە 1928 جىلى.

ماسەلە ەرتەڭىنە ءتيىستى ورىنداردا تالقىلانىپ، جينالىستىڭ شەشىمى قولداۋ تاپقان  بولسا كەرەك. ەندى، مىنە، يۆان اكۋلوۆ ىشكى ىستەر حالكوماتىنا باس سۇعىپ، كوميسساردىڭ مىندەتىن  اتقارىپ كەلە جاتقان، كەشەگى داۋىلدى جينالىستا ءوزىنىڭ باستى سىناۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان دىنشە ءادىلوۆتىڭ الدىنا كەلىپ وتىر. العاشقى جانە سوڭعى رەت... «سىزدەر دەگەندەرىڭىزگە جەتتىڭىزدەر، – اكۋلوۆ اۋىر كۇرسىندى. – مەن ورىنبوردان كەتكەلى تۇرمىن، پويىزبەن ورالعا اتتانباقپىن. ماعان رۇقسات قاعاز بەرۋىڭىزدى سۇراپ كەلدىم، ءادىلوۆ جولداس». ءادىلوۆ جولداس قىزمەتكەرىن شاقىرىپ، جول جۇرۋگە پۇرسات بەرەتىن پاراقتى تولتىرتقىز­دى دا، قول قويىپ، وزدەرىنەن، رەۆوليۋتسيانىڭ قازاق ەلىندەگى جاس قىراندارىنان جەڭىلىس تاپقان بايىرعى بولشەۆيككە ۇسىندى. جول بولسىن ايتتى. بايىرعى بولشەۆيك قول الىسىپ قوشتاسىپ تۇرىپ: «بولشەۆيزم – جەڭىمپاز كۇش، جولداس ءادىلوۆ، – دەدى، – بۇعان ءالى تالاي مارتە كوزىڭىز جەتەدى». ول ءوزى ايتقان جەڭىمپاز كۇشتىڭ بەكەم بۇرانداسى­نىڭ ءبىرى ەكەنىن كەيىنگى ىستەرىمەن ايقىن دالەلدەپ ءجۇردى. قىرىمدا پارتيا ۇيىمى مەن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتى باسقارۋشى­لار قاتارىندا بولىپ، ءوز ءىزاشارلارىنىڭ قىزىل تەررور جۇرگىزۋ ساياساتىن جالعاس­تىردى. ودان پارتيانىڭ ورتالىق باقىلاۋ كوميسسياسى قۇرامىندا، ۋكراينادا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەردە ىستەدى. اقىرى بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما باسشىلارى قاتارىنا جەتىپ، سوۆەت وداعى اۋماعىنداعى جاپپاي رەپرەسسيالاردى ۇيىمداستىرۋ­شىلاردىڭ بىرىنە اينالدى...

دىنشە ءادىلوۆ ونىڭ سوڭىنان ءبىر ءسات جاستىقتىڭ جالىنى شارپىعان كوڭىلمەن، ماساتتانعانداي سەزىممەن قارادى. ونى قازاقتىڭ ەلدىگىن جاڭعىرتقان رەۆوليۋتسياعا قۇلاي سەنگەن قايراتكەرلەردىڭ  ساياسي كۇرەس­تەگى العاشقى جەڭىسى ماساتتاندىرعان-دى. سول شاقتا ول اكۋلوۆ ايتقان «جەڭىمپاز كۇش» سىرىن پارىقتاي قويمادى، تيىسىنشە وسى العاشقى جەڭىستىڭ سوڭعى دا بولۋى ىق­تيمالدىعىن ويىنا دا المادى. مۇنداي وي ساناسىندا بىرنەشە كۇننەن كەيىن ۇشقىن­دادى: وتكەن جەلتوقسان ايىندا قازاق رەس­پۋب­ليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارى­لاتىلعان مۇحامەدقافي مىرزاعا­ليەۆ قايتادان ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى مىندەتىن اتقارۋعا جىبەرىلدى. دىنشە بۇرىن­عىسىنشا القا مۇشەسى جانە كوميسساردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ىستەۋگە قايتارىلدى.  ءبى­راز ۋاقىت سول لاۋازىمىندا ءجۇردى دە، اعار­تۋ حالكوماتىنا اۋىستى، ودان ىسساپارمەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا كەتتى. سوسىن ءبىر­­جولا سول جاقتا قالدى...

بەيبىت قويشىباەۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار