1 قازان, 17:01 585 0 پوەزيا تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

«ءومىردىڭ دە تاياپ قالدى اياعى...»

وڭتۇستىك باتىستى  بەتكە الىپ، كۇزدىڭ لەبى ەسىپ تۇرعان جانعا جايلى جەلىمەن جارىسا زىرلاپ كەلەمىز. باعىت – جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى،  ۇزىناعاش  اۋىلى.  ەل اۋزىندا «اقىندار مەن باتىرلار ەلى» اتانعان،  الاتاۋدان باستاۋ الىپ  قىرعىز الاتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى جيىرما مىڭ شاقىرىم­دى الىپ جاتقان وسى ءبىر   اۋىل تابيعاتى كەرەمەت كوز تار­تار­لىق. كوركەم، ەرەكشە!

«ءومىرىم ولەڭ، جىر-داستان،

مەندە دە ارمان جوق شىعار، – دەپ ءبۇ­كىل بولمىسى مەن عۇمىرىن ولەڭگە ار­ناپ وتكەن ەسەنقۇل اقىن شاڭىرا­عى­نىڭ كيەسى دە يەسى مەڭسۇلۋ جەڭگەيمەن ءوربي­تىن اڭگىمە-دۇكەن وي-سانامىزدى تەربەپ،  اۋىل­عا قالاي جەتىپ قالعانىمىزدى دا بىلمەي قالىپپىز.  الىپ كۇرە جولدىڭ بويىنان اۋىلعا بۇرىلار تۇستا، اڭىز-داستانداعى «ات سۋارعانداي»، ءبىز دە كو­لى­گىمىزدەن ءتۇسىپ، تاۋعا قاراي كەرىلە تىنىس الدىق. كەشە عانا جاۋىپ وتكەن جازدىڭ سوڭ­عى (بيىلعى جاز، شىن مانىندە جاڭ­بىرلى بولدى) جاڭبىرىنىڭ ءيىسى قارا جەردىڭ قۇنارلى توپىراعىنىڭ جاعىم­دى يىسىمەن قوسىلىپ، كەۋدەڭدى كەرنەگەندەي...

«اجە، بۇگىن دە جاڭبىر جاۋاتىن سە­كىل­دى عوي» دەگەن جولسەرىگىم بولىپ كەلە جاتقان نەمەرەم ديماش تا ۇلكەندەرشە كەۋدەسىن جەلگە توسىپ، كەرىلە دەم الدى. سوڭعى كەزدەرى وسىنداي باسقوسۋلارعا ەرتىپ جۇرەتىن بولدىم، ويتكەنى كور­كەمسوز، ولەڭ وقۋعا ماشىقتانىپ ال­عان. العىر، وزات وقۋشى. بىرنەشە مارتە وقۋشىلار اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ، باس جۇلدەنى، گران-ءپريدى يەمدەنىپ العانى بار. ۇزى­نا­عاش ساپارىن ايتقانىمدا قۋانا كە­لىستى.

جۇرەكسىنبەي، تولقىماي-قورىقپاي قا­لام تەربەيتىن ايەلدەر تاقىرىبى جا­نىمىزعا سونشالىقتى جاقىن، سون­شا­لىقتى الىس. جاقىن بولاتىنى، سول نازىك جاندىلارعا ءتان بار قاسيەت ءوز بويىڭنان دا تابىلاتىنى، ال الىس بو­لاتىنى اركىمنىڭ تاعدىرى، ءتىپتى تىرلىگى، ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى ارقيلى ەمەس پە؟!. ازۋلى ايتىسكەر اقىن ەسەنقۇل اعا­مىز­دىڭ جارى مەڭسۇلۋ جەڭگەيدىڭ دە ماڭ­دايىنا جازىلعان تاعدىر سوقپاعى وڭاي بولماعانىن سىرتتاي بولسا دا، بىلەمىز، قانىقپىز. ەگەر سويلەتە الساق، ارينە!

بۇگىنگىدەي نە قوناق كۇتە الماي، نە قو­ناق­قا بارا المايتىن الاساپىران كەزەڭگە قا­راماي، بىزبەن كەزدەسۋگە ۋادە ەتكەن اقىن جارى اڭقىلداي، اشىلا سويلەپ قارسى الدى. بىرەر مينۋتتىڭ وزىندە نەمەرەلەردىڭ ءبارى قارا شاڭىراقتا ەكەنىن، ولار جۇرگەندە ءاڭ­گىمە دە دۇرىس بولمايتىنىن، ايتپەسە، اقىن ءۇيى­نىڭ ەسىگى ىزدەۋشىلەرگە ءاماندا اشىق ەكە­نىن ايتىپ، ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى قيا الماي كەلىس­كەنىن اقجارىلا ايتىپ شىقتى. نەمەرەلەردى ەستىگەندە، قوسىلا كۇلىپ الدىق تا، تىپ-تىنىش شاعىن كافەنىڭ ءبىر بۇرىشىنا كەلىپ جايعاستىق.

– اڭگىمەنى اعامىزدىڭ ءبىر سۇحبا­تىن­داعى «باتىرعا لايىق ات تۋادى، اقىن­عا لايىق جار تۋادى» دەگەن قال­جىڭى ارالاس ويلى سوزىنەن باستاساق؟..

– ءيا، اعالارىڭنىڭ بۇكىل بولمىسى، وي-سا­ناسى تەك قانا ولەڭنەن قۇرالعان، ءومىرىنىڭ ءمانى مەن سانىنە اينالعان پوەزيا دەسەم، ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. ماعان دەيىنگى ءومىرىنىڭ، بالالىق شاعىنىڭ كوپ قىرلارى­نان حابارىم بولماسا دا، بوزبالا-جىگىتتىك كەزەڭدەرى كوز الدىمدا عوي. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قانىنا سىڭگەن جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى دە بىرە­گەيى قىز بالانىڭ «اناسى تۇرىپ قىزى سويلەگەننەن بەز» دەگەن قاعيداسى بەرتىن كەلە، قىز بوي جەتىپ اق بوساعاسىنان اتتاعان كەزدەن باستاپ، جارىنىڭ، قوساعىنىڭ الدىنا شىقپاي، بەي-بەرەكەت سويلەمەۋگە جال­عاس­قانى انىق. مەن دە اعالارىڭ ومىردەن وتكە­لى وسىنداي سۇحباتتاردان، باسقوسۋلار­دان قاشقاقتاپ جۇرەمىن. ءتىپتى، كوپ رەتتە بارماي قالۋعا تىرىسامىن. بويىمدى ول كىسىگە دەگەن ساعىنىش تەربەپ، كوڭىلىمدى ىڭعايسىزدىق سەزىم باسىپ تاستايتىنداي. وزىڭمەن كەزدەسۋگە كەلىسكەنىم، الدىن الا بەرىپ جىبەرگەن سالەم­دەمەڭ – «ايەلمەن الەم ادەمى» اتتى كىتا­بىڭ بولدى. ونداعى قازاق زيالىلارى­نىڭ جارلارىنان العان ادەمى سۇحباتتاردى ءبىر كۇندە شولىپ شىقتىم...

مەڭسۇلۋ جەڭگەي ءبىر ءسات كوزىنە كەلىپ قال­­عان جاسىن ءالسىز عانا ءسۇرتىپ، ءۇنسىز قالدى.

– اقىن شىعارماشىلىعىن جاقسى بىلەمىز، جاقسى كورەمىز. جوعارىداعى اعانىڭ قالجىڭىنا ورالساق...

– ءبىز ءبىر اۋداننىڭ تۋماسىمىز. مەن اۋ­دان ورتالىعىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ، جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي قالدىم دا، اۋداندىق سوتقا حاتشى بولىپ جۇمىسقا ور­نالاستىم. ول – اۋداندىق گازەتتىڭ قىز­مەت­كەرى. ءبىزدىڭ ءۇي مەن گازەت رەداكتسياسى ءبىر كو­شەنىڭ بويىندا ورنالاسقان، ونىڭ ۇستىنە مە­نىڭ جاقىن جەڭگەم رەداكتسيادا جۇمىس ءىس­تەدى. ماشينيستكا، تەرىمشى بولعان سوڭ، ەسەن­قۇلدىڭ دا جازعان-سىزعاندارىن باسىپ بە­رەدى. اراگىدىك كەزدەسىپ قالىپ جۇردىك. جى­لى امانداسادى. تانىستىق وسىلاي باستالدى. ول كەزدە جەتىنشى قاراشادا جىل سايىن پاراد بولاتىن-دى. سول جيىننان كەيىن، ەسەن­قۇلدىڭ ءبىر دوسىنىڭ تۋعان كۇنى بولاتىن بولدى دا، ءبارىمىز جينالىپ، پارادتان كەيىن سوندا باراتىن بولدىق. سويتسەم، مەنى «الىپ قاشۋ» ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان شارا ەكەن عوي. سونىمەن، كەلىن بولىپ شىعا كەلدىم. كەتىپ قالعىم كەلدى، تانىسقانىمىزعا ءبىر­نەشە اي عانا، تاعدىرىم نە بولادى دەپ، قالعىم كەلمەگەن. جولداستارىنىڭ ءبارى ۇيلەنگەن، قاستارىندا ايەلدەرىمەن ءجۇر، ولار ماعان باسۋ ايتىپ الەك. مەن دە بولمايمىن بۇلقىنىپ، اشۋعا بۋلىعىپ، جىلاي دا المايمىن. سودان ەسەنقۇل: «ەگەر سەن كەتەتىن بولساڭ، مەنىڭ اجالىما سەن كىنالى بولاسىڭ»، – دەدى. شوشىپ كەتتىم. اقىندىعى، تىلشىلىگى بار، بىلدەي گازەتتىڭ قىزمەتكەرى، جانى جومارت، جۇرەگى جۇمساق، قارپايىم عانا ازا­مات­تىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى ورنىما قاققان قا­زىقتاي بايلاپ تاستادى. بىرلىگى جاراسقان، شاعىن عانا «بىرلىك» دەگەن اۋىلعا وسىلاي كەلىن بولىپ قالا بەردىم. «قۇداي قوستى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار، سول جىلى جازدا ايت كۇنى تانىسىپ ەدىك...

بۇل 1977 جىل. كوپبالالى وتباسىنىڭ ەكىن­شى ۇلى بولعاندىقتان، ونىڭ ۇستىنە ەكەۋ­­مىزدىڭ دە اۋدان ورتالىعىندا جۇمى­سى­مىز بار، سوندىقتان اتا-ەنەمەن تۇرمادىم. بىراق ءاربىر سەنبى-جەكسەنبى قارا شاڭىراقتا­مىز. جۇما كۇنى جۇمىستان كەيىن ۇيگە اسى­عا­مىز. اتام مارقۇم وتە ونەرلى كىسى بولاتىن. دومبىرا شەرتىپ، ءان سالعاندا، كۇمبىر­لە­تىپ كۇي تارتقاندا جانىڭ جادىراپ، شاڭى­راقتى ادەمى ءبىر كۇيگە بولەيتىن-ءدى. كوڭىل­دى، اڭگىمەشىل. جاس كەزىندە، سوعىسقا دەيىن ونەرگە اڭسارى اۋىپ، بۇگىندە اتتارى اڭىزعا اينالعان، قازاقتىڭ تالانتتى قىزىنىڭ ءبىرى زامزاگۇل شارىپوۆامەن ءبىر كۋرستا وقىپ، كەيىن وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى جالعاستىرا الماپتى. اعايىن اعاسى اسكەري بولىمدە قىزمەتكەر بولعاندىقتان، سوعىسقا جىبەرمەي، اۋىلدا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تراكتورشى بولعان. ءومىر جولىن، ونەر جولىن ۇزاق حيكايات قىلىپ ايتىپ وتىراتىن-دى. ەنەم ۋكراين قىزى ەكەن. باسقا ۇلتتىڭ قىزى بولسا دا، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن، ءتىلىن-ءدىنىن ۇستان­عان سالماقتى، قاتتى داۋىس كوتەرمەيتىن وتە ادەپتى ادام بولدى. جانى قالماي، ارقايسى­مىز­دى ەرەكشە جاقسى كوردى. بالاجان ەدى. تو­عىز بالانىڭ توقسان توعىز ءتۇرلى قىلىق­تارىن انالىق مەيىرىممەن كوتەرىپ، جاقسى ءتالىم-تاربيە بەرە بىلگەن ۇلاعاتتى انا مەنى دە بىردەن جاتسىنباي، باۋىرىنا تارتتى.

– اعانىڭ ەڭ تانىمال بولا باستاعان تۇسى ايتىسپەن تىعىز بايلانىستى عوي دەيمىن؟

– ءيا، جەتپىس سەگىزىنشى جىلدارى عوي، اي­تىستىڭ العاشقى جىلدارىنان باستالدى. الىمقۇل اتا جامبىلوۆ، نادەجدا لۋشنيكوۆالارمەن بىرگە جامبىل اۋدانىنىڭ اتىنان ەسەنقۇل دا قاتىستى. ۇمىتپاسام، سول جىلى تۇڭعىش رەت باس جۇلدەگە كولىك تىگىلىپ، ەسەنقۇل كوكپەڭبەك ءۇش اياقتى موتوتسيكل جەڭىپ العانى بار. كەيىن ءوزىن سىيلايتىن ءبىر جىگىتتەر: «وي، اڭشى-بالىقشى» سىندى مو­­­توتسيكل ءمىنىپ جۇرەسىڭ بە؟» دەپ ونى «ۆول­گاعا» اۋىستىرىپ بەرىپ ەدى، سوڭىنان تاعى دا ءبىر كولىككە ايىرباستاپ ءجۇردى دە، سوڭىندا بىرەۋگە سىيلاپ جىبەردى عوي. كولىككە قىزىق­پايتىن، كولىك جۇرگىزۋگە ىقىلاسى دا بولمادى. قولىنان كەلمەدى، ومىرباقي قالام ۇستا­­عان ەمەس پە، تەحنيكا اتاۋلى، ءتىپتى ءۇي شارۋا­سىنا دا يكەمى كەلمەي ءوتتى عوي. اۋىل­دىڭ بالاسى بولسا دا، اۋلا، ءۇي تىرلىگىنە ەش­قا­شان يىلگەن ەمەس.

– قىرىق جىلعا تاياۋ، وتىز التى جىل بىرگە ءومىر سۇردىڭىزدەر، ەڭ جاقسى كو­­رە­تىن، جانىنا جاقىن ادەتتەرىن، قۋان­­عان ساتتەرىن ەسكە الايىقشى؟

– جازدىڭ سوڭى، كۇزدىڭ قارا سۋىعى ءتۇس­كەنشە دالادا ساماۋرىننىڭ شايىن جاقسى كورەتىن. ءتىپتى، وتىن دا جارىپ بەرمەيتىن. نە بالعا، نە بالتا ۇستاپ كورمەدى، جولداستارى كەلگەندە، قالجىڭداپ: «شاي ىشكەندى جاقسى كورەسىڭ، ساماۋرىنعا وتىن جارىپ بەرسەڭشى» دەسە، «وندا مەڭسۇلۋ ولەڭ جازسىن، اقىن بول­سىن» دەپ كۇلەتىن. مايىن ازداۋ ەتىپ، تا­باعا قۋىرىلعان، اسىرەسە، قىپ-قىزىل عىپ كۇيدىرىپ قۋىرىلعان كارتوپ سۇيسىنە جەيتىن اسى بولاتىن. سۋىق ءتۇسىپ، ۇيگە وت جاعا باس­تاعان كەزدە، كومىر سالعىزباي، كارتوپتى كوم­بىش كۇيىندە جەگەندە دە بالاشا قۋا­ناتىن. ايتەۋىر، ەرەكشە ءسۇيسىنىپ جەيتىن اسى، وسى كارتوپ بولدى. ونداي ساتتەردە بىلەكتى سىبانىپ، وتقا تاستاعان كارتوبىن بىلاي دا، بىلاي دا اۋدارىپ، ەسى شىعۋشى ەدى. ودان كەيىنگى ءبىر ەسى كەتىپ قۋانعان ساتتەرى، ارينە اكە اتانعان كەزى. تۇڭعىش ۇلىمىز ومىرگە كەلگەندە، اسىرەسە قىزى ومىرگە كەلگەندە ەرەكشە كۇي كەشتى. ول ەندى، ءاربىر اتا-انانىڭ بويىنان تابىلاتىن، پەرزەنتىنە دەگەن ۇلى ماحابباتىنان تۇتاناتىن قۋانىش قوي. كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي ەكى بالاسىنىڭ ءار­بىر قىلىعىنا ءسۇيسىنىپ، سولارمەن بالا بو­لىپ ويناپ كەتەتىن ساتتەرى ءالى كوز الدىم­دا. بىراق...

مەڭسۇلۋ جەڭگەي جانارىنا كەلىپ قالعان ىس­­تىق تامشىلارىن بەت ورامالىمەن ءسۇر­تىپ، تاعى دا ءۇنسىز قالدى.

– سول كەزدەگى قوعامدى جايلاعان قازاق­تىڭ سالت-داستۇرىنە، ءتالىم-تاربيەسىنە كەرى اسە­رىن تيگىزگەن، اسىرەسە قازاقتىلدى مەكەمە­لەر­دىڭ، ءتىپتى قازاقشا بالاباقشالار مەن ءبى­لىم وشاقتارىنىڭ جوقتىعى، بىرەن-ساران عا­نا بارلارىنا قولىمىزدىڭ جەتە بەرمەيتىنى جانىن جەگەن اش قۇرتتاي اقىن جانىن دا كەمىرىپ جاتتى. «ۇيدەگى تاربيە قازاقشا عوي، ءتىلى قازاقشا شىقتى عوي» دەگەننىڭ مۇلدەم ساناعا سىيمايتىنى، بالا ۇيدە دە، تۇزدە دە تازا قازاقشا، ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە كورىپ، ءوسۋى كەرەك ەكەنىن، كەشتەۋ بولسا دا، بارماق تىستەپ قالدىق. قالانىڭ ىرگەسىندەگى، ءتىپتى قازاقتا اقىن كوپ بولسا دا، ورنى بولەك جامبىل بابامىزدىڭ اتىمەن اتالاتىن اۋداننىڭ ورتالىعى ۇزىناعاشتا قازاق مەكتەبىنىڭ جوقتىعى، ۇل مەن قىزدىڭ ورىسشا وقىپ، بىتىرگەنى بەرتىنگە دەيىن، ءتىپتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كوكەيىنەن كەتپەدى. ورتاسىنا ابدەن بەيىمدەلگەن ۇلىنىڭ ورىس قىزىنا ۇيلەنگەنى، كەيىن جالعىزىنىڭ بويىن سىرقات مەڭدەپ، مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلعانىندا، ءاي-شايعا قاراماي كەلىننىڭ كەتىپ قالعانى... ەگەر قازاقشا وقىپ، قازاقى ور­تادا وسسە، باسقا ۇلتتىڭ وكىلىنە، ورىس قى­­زى­نا ۇيلەنبەس ەدى، ۇيلەنسە دە بويىنا دەرت جابىسىپ، اۋىر وتادان ارەڭ امان قال­عان­دا، مۇگەدەكتەر ورىندىعىنا كەپتەل­گەندە جارى، تاڭداعانى جانىندا بولماس پا ەدى؟! – دەپ ۇلىنىڭ تاعدىرىنا قاتتى نالىپ، ءجۇ­رەگى سىزداعانى، جانارىنا جاس تولعانى بار. ومىردەگى وكىنىشى دە وسى بولدى عوي دەيمىن، سول جىلدارى قاتتى كۇيزەلىسكە دە ۇشىراپ، جازۋ-سىزۋدان ءبىراز ۋاقىت الشاقتاپ قال­عانى دا بار.

مازداپ جاتىر، قوزعاپ قويشى پەش ءتۇبىن،

مەنەن باسقا سەنىڭ دە جوق ەشكىمىڭ.

مەن بار كەزدە سەنىڭ دە جوق ەش مۇڭىڭ،

ءبىزدىڭ كۇيەۋ «ايگىلى اقىن» – ەكەن دەپ،

«ايقىم بىتكەن شۋلاپ ءجۇر» –دەپ ەستىدىم.

ءتۇبى مەنىڭ تۇسىنىكسىز بايلىعىم،

تۇقىمىنداي كوبەيەدى ەشكىنىڭ، – دەپ اراگىدىك كوكەيىنە كەلىپ قالعان بىرەر شۋماقتى اقىرىن عانا، كۇبىرلەپ وقىپ وتىراتىن-دى. وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىن جانى قالاپ تۇراتىن شىعارماشىلىعى دا جەڭە الماي، ءوز بولمىسىنان الىستاپ كەتەر مە ەكەن دەگەن كۇدىك مەنىڭ دە جانىمدى اۋىرتقان كۇندەر مەن تۇندەر دە بۇگىندە سارى ساعىنىشقا اي­نالدى...

– تۇلا بويى تۇنعان پوەزيا، ولەڭدەرى دىتتەگەن كوڭىل كۇيدى ءدوپ باساتىن اقىن الماتىعا، شىعارماشىلىق ورتاعا نەگە قونىس اۋدارمادى ەكەن؟

– الماتىعا بارىپ، «جۇلدىز» جۋرنالىنا قىزمەتكە دە ورنالاستى. قالاداعى پاتەر ماسەلەسى، نەبىر تالانتتى، دارىندى ءوزى قا­تار­لاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ پاتەردەن-ءپا­تەر­گە كوشىپ، وزگە ۇلتتاردىڭ ەسىگى الدىنداعى ءۇي دەۋگە كەلمەس، ۇيشىكتەردە تۇرىپ جاتقانى، شىعارماشىلىق ورتانى اڭساپ بارعان اقىن كوڭىلىن سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستايدى. كوپ ۇزاماي قايتىپ كەلدى. ول ەندى جالعىز ءبىزدىڭ وتباسىمىز عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ ەكونومي­كا­سىنىڭ دا السىرەپ، توقىراۋعا ۇشىراعان شا­عى ەدى عوي. تاۋەلسىزدىككە، ەگەمەندىككە ۇم­تىل­عان الاساپىران كەزەڭ قاراپايىم قا­زاق وتباسى تۇگىلى، شىعارماشىلىق توپ­تىڭ وكىلدەرىنە دە وڭاي بولماعانى بۇگىندە تاريح بەتتەرىندە ايشىقتى. سول جىلدارى قازاق ادەبيەتىنىڭ تالاي وكىلى قالامنان الشاق­تاپ، ءتىپتى بىرەن-ساران جاس تالانتتار­دىڭ بازاردا اربا سۇيرەپ، كۇنى بويى ءبىر كەش­تىك اس-اۋقاتىن تاپقانىن دا كوزىمىز كور­دى. ءبىزدىڭ دە بازار جاعالاپ كەتكەن كە­ز­دەرى­مىز بولدى.

– جىگىت ەسەنقۇل مەن كەيىنگى اتاقتى-ازۋلى اقىن ەسەنقۇل وزگەردى مە؟

– جوق، تۋمىسىنان اعالارىڭ اقجارقىن، بول­مىسى جۇمساق، مەيىرىمدى. بىراق ەپتەپ شى­دامسىزداۋ مىنەزى بولعانىمەن، سابىر­لى­لىعى باسىم ەدى. كەۋدەمسوقتىعى جوق. جەتپىسىنشى جىلدىڭ اياعى مەن سەكسەنىنشى جىل­داردىڭ باسى قازاق ايتىس ونەرىنىڭ ءداۋىرى بولدى. ايتىسكەر اقىن بولىپ، تانىلا باس­تادى. تالاي سىيلىقتار الىپ جاتتى. انا ءسۇتى­مەن بويىنا دارىعان قاراپايىمدىلىعى جا­نىمەن جاراسىپ تۇراتىن. سەزىمتالدىعى، كوڭىلشەكتىگى، اقكوڭىلدىلىگىنەن اينىعان ەمەس. تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتىك. ۇرىس-كەرىس دە­گەن­نەن اۋلاق بولدىق. الدەبىرەۋلەر سياق­تى قىزعانىش بولىپ، وسەككە ەرىپ، داۋ-داماي شىعارىپ جاتاتىن ادەت ءبىزدىڭ شاڭىراققا وتە جات بولدى دەسەم، بۇگىنگى كوزى كورگەندەر باس يزەيتىن بولار. سوندىقتان اقىندار الاقۇيىن مىنەزدى، قۇبىلمالى بولادى دەپ، اقىن­عا جار بولۋدىڭ ار جاق، بەر جاعىنان ءمىن ىزدەيتىندەرگە تاڭعالامىن.

– تانىمالدىعىنىڭ ارقاسىندا قىز­مەتكە نەگە ۇمتىلمادى؟

– قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبى­تىرگەن سوڭ، جامبىل اۋدانىنداعى ونەر مەكتەبىندە ايتىس اقىندارىنا ءدارىس وقىدى. قا­زاقستان جازۋشىلار وداعى الماتى وب­لىستىق بولىمشەسى پوەزيا سەكتورىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى، اۋداندىق «اتامەكەن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. باس­شىلىق قىزمەتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق شا­رالارى كوپ بولعاندىقتان، اراگىدىك ولەڭ­مەن اينالىسا الماي قالعان ساتتەرى دە بول­دى. بىراق «باستاۋ»، «اعىمنان جارىلامىن»، «ءبىز ەكەۋمىز»، «جەرىڭە تابىن»، «ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى»، «ەسىل دۇنيە-اي»، «جان قيسسا»، «بۇل جاز دا وتەر»، «تاۋ باسىندا كارى قار»، «سار­عاي­عان سارى تەرەزە» اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى. وتىز جىلداي ايتىس ساحناسىندا تانىلدى.

– جازۋ ۇستەلىنە قاي كەزدە وتىرۋشى ەدى؟

– كۇن-ءتۇن دەمەي، جاعدايعا دا اسا ءمان بەر­مەۋشى ەدى. ءتىپتى، كولىكتە كەلە جاتىپ تا، شاي ۇستىندە دە قالامى مەن قاعازى سەرىك بولدى. كۇي تاڭدامايتىن. ونداي ساتتەردە ساعاتقا، مەزگىلدىڭ قاي كەزى بولسا دا قاراماي، مەنى وياتىپ، اڭگىمەنى شاي ۇستىندە، اسحانادا جالعاستىراتىنبىز. ال جازۋ ۇستەلىنەن سۋىق شاي ۇزىلمەيتىن. جالپى، شايدى وتە جاقسى كوردى. اسىقپاي، ۇزاق وتىرىپ ىشەتىن-ءدى. سوڭ­عى ون جىلدا نامازعا جىعىلىپ، يماني جول­عا ءتۇستى. بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرگەن كەزى دە ەسىمدە جوق. سوندىقتان ول كىسىنىڭ بابىن تاۋىپ، قالاعانىن دەر كەزىندە دايىن­داۋعا، وكىمەتتىڭ جۇمىسى ءبىتىپ، زەينەتكە شىققاننان كەيىنگى كەزدەرى بۇلجىتپاي ورىن­دايتىن مەنىڭ مىندەتىم دە – اعالارىڭ­نىڭ قاس-قاباعى بولدى. ايتقانىن ەكى ەتپەي، دەر كەزىندە دايىنداۋدى قاتالدىعى ەمەس، جوعارىدا ايتقانىمداي، اقىننىڭ ءسال-ءپال شىدامسىز مىنەزى قالىپتاستىردى.

– اقىن كۇندەلىك جازاتىن دەپ ەستى­دىم؟

– ءيا، كۇندەلىك جازدى، بىراق كوڭىلدىڭ كەي­بىر ساتتەرىن، ايتۋلى وقيعالارعا بايلانىستى عانا قالام ءتۇرتىپ قوياتىنى بار-تىن. ەسىنە تۇسكەن ساتتەردە عانا، ولەڭنەن بوساعان، شابىت كۇتكەن سەرگەلدەڭ ساتتەرىندە عانا بولماسا، باسىبايلى اينالىسقان ەمەس.

– اقىننىڭ مۇرالارىن ساقتايتىن مۇراجاي جايلى ويلانىپ كوردىڭىزدەر مە؟

– اعالارىڭ كوزى ءتىرى كەزىنىڭ وزىندە، سوڭىنان ەرگەن اقىن قارىنداسى مەرۋەرتتى تاربيەلەپ، جازعان-سىزعاندارىنا يەلىك جاساۋدى ءوتىنىپ جۇرەتىن-ءدى. ءوزى دە اقىندىعى بار، جازۋدىڭ قادىرىن بىلەتىن مەرۋەرت مۋ­زەيدىڭ قىزمەتكەرى، اقىن اعاسىنىڭ مول مۇراسىنا زەرگەرلىكپەن قاراپ، ۇنەمى جيناستىرىپ، اقىلداسىپ وتىرادى. 2018 جىلى اقىننىڭ 65 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلىپ، «سىنعان كۇننىڭ ساۋلەسى» اتتى ولەڭ­دەر جيناعى «ان-ارىس» باسپاسىنان شى­عارىلدى. ايتىسكەر اقىن جازبا ادەبيەتىمەن قوسا، ءان تەكستەرى مەن ۇلاعاتتى تەرمەلەردىڭ دە اۆتورى، كوبى اقان ابدۋاليەۆتىڭ ورىنداۋىمەن ەلگە تانىس. بىلتىر «جامبىل» باسپاسىنان مەرۋەرت ورىنباي، اقان ءابدۋا­ليەۆ، ءوزىمنىڭ قاتىسۋىممەن «ەساعا» اتتى قالىڭ جيناعى جارىققا شىقتى. ولەڭدەرى مەن پوەمالارىنان قۇرىلعان تولىق شى­عارمالار جيناعىن وقىرماندارى جاقسى قابىلدادى. سونداي-اق «اققاينار» باسپاسىنان «ۇلى ولەڭ قۇيىلىپ تۇر وزەگىمە» اتتى ايتىس ونەرىنىڭ جامپوزدارىمەن اي­تىس­تارى جيناقتالىپ، باسىلىپ شىقتى. «ءتىرى ادام تىرلىگىن جاسايدى» دەگەن وسى بولار، ءسىرا؟! ەڭ باستىسى «كوزدەن كەتسە دە، كوڭىل­دەن كەتپەيتىنىن» ەسكە سالىپ، ىزدەۋشى­لەرى قوڭىراۋ شالىپ جاتادى. وعان دا ءشۇ­كىرشىلىك ەتەمىن.

ايتىس ساحناسىندا بىردە اپكە، ەندى بىردە جەڭگە بولىپ ءسوز سايىستىرعان، وي جارىس­تىرعان ەسەنقۇل اقىننىڭ اسەلحان مەن ءاسيا­داي قازاقتىڭ ايتىس ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قازاق قىزدارىمەن ايتىسى تىڭداۋشىسىنىڭ ويىنان دا، كوكەيىنەن دە كەتە قويعان جوق. اسىرەسە، اقىننىڭ مەزگىلسىز قازا­سىن ەستىگەن اسەلحان اقىننىڭ:

كوكىرەگىڭ دەس بەرمەي كوشكىن، سەلگە،

وزەگىڭدى كەپتىرىپ ءوستىڭ شەرگە.

«العادايلاپ» اتتانعان جامبىل اتاڭ،

«الداي-اۋلاپ» ومىردەن ءوتتىڭ سەن دە، – دەپ جوقتاعانى دا ءالى كۇنگە جانارعا جاس تول­تىرادى.

اقىن جارىمەن بولعان اشىق-جار­قىن اڭگىمە ءبىزدى دە سوناۋ ساعىنىش اتتى سارايعا سۇيرەپ، جانىمىزدى الاي-دۇلەي بوران سوعىپ، توڭازىتقان­داي كۇي كەشتىك. مەنىڭ كىشكەنتاي دانىشپانىم، ديماشىم مەنىڭ وسى ءبىر ساتتەگى كوڭىل كۇيىمدى ءدوپ باسقانداي، قال­ت­ا تەلەفونىنان مەيرامبەك ءانشى ورىن­­داۋىن­داعى « ءبىر قۋانىپ...» ءانىن قوستى.

... «وسەم» دەگەن ۇلدى باعىپ،

«كەتەم» دەگەن قىزدى باعىپ،

بارا جاتىر كوك اسپاننان

ءبىر بەيمالىم جۇلدىز اعىپ.

ىستىق جۇلدىز،

مۇڭلى...

جارىق! – دەگەن شۋماقتار جۇرەكتى اۋىرت­پاي، اق قاعاز بەتىنە تۇسەر مە؟! قىرىق تول­عا­تىپ، تولعاندىرعان وسىناۋ ومىرلىك سۋ­رەتكە تولى، مىڭ قۇبىل­عان كۇيبەڭ تىرلىككە تولى ولەڭ-تاعدىر وسىلاي توقتاعانى وكى­نىشتى-اق. ءان ىرعاعىمەن بىرگە، سوناۋ ءبىر جىل­دارى اقىن جانىنا باتقان انا ءتىلى، قا­زاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالى ءالى دە ۇزاق-سونار، شە­شىمى جوق وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ وتىر­عانىن، جارىقتىق، اقىننىڭ رۋحى سەزى­نەر مە ەكەن دەگەن وي سانامىزدى سىزداتىپ كەتكەندەي...

 

سۇحباتتاسقان، سىر بولىسكەن

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى،

الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار