1 قازان, 13:05 1114 0 سۇحبات ءاليا تىلەۋجانقىزى

نازگۇل كەنجەتاي: سيريا مەن ليۆاننان رەپورتاج جاساعانىم – ەرلىك ەمەس

سوڭعى جىلدارى ەل اراسىندا قازاق­ستان­نان شىققان تۇڭعىش اسكەري ءتىل­شى رەتىندە تانىلىپ جۇرگەن نازگۇل كەنجە­تاي نەبارى 25 جاستا. نازگۇل – الەمدەگى قاۋىپ­تى ايماقتار سانالاتىن سيريا، تاياۋ شى­عىس ەلدەرىنە ارنايى بارىپ، حابار تارا­تىپ، سونىڭ ىشىندە بوسقىنداردىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىن زەرتتەپ جۇرگەن ساياسي جۋرناليست. قازىرگى تاڭدا تۇركيادا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ، مۇنىمەن قوسا قىتايدىڭ ورتا ازيا ەلدەرىنە ىقپالىن زەرتتەپ جۇرگەن نازگۇلمەن ارنايى حابارلاسىپ، سۇحباتتاسقان ەدىك.

– نازگۇل، تۇركيادا ءوزىڭىز وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلارىڭىزدىڭ ىقپالىمەن ساياسي جۋرناليستيكاعا بەت بۇرعانىڭىزدان حاباردارمىز. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ-اق، جۋرناليستيكاداعى كوپتەگەن سالانىڭ ىشىنەن ءدال وسى باعىتقا قالايشا قىزىقتىڭىز؟

–جالپى، تۇركياداعى وقۋ ورىندارىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقۋدىڭ ورتا ازيا، ءتىپتى رەسەيدەگى وقۋ جۇيەسىنەن ايىرماشىلىعى ەداۋىر. سەبەبى مۇندا پراكتيكاعا باسا ءمان بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە، تۇركيا ەكى كون­تي­نەنتتىڭ ورتاسىندا ور­نالاسقان مەملەكەت بول­عان سوڭ، دۇنيەجۇ­زىن­دەگى جۋرناليستەر بۇل ەلدى جۇمىس ىستەۋگە قولايلى جەر ءجانناتى دەپ اتايدى. بۇعان قوسا، مۇن­دا سەكۋند سايىن جاڭا­لىق شىعىپ، ءتۇرلى ءوز­گەرىس بولىپ جاتادى ءجا­نە الەمدە بولاتىن ءىرى وقيعالاردىڭ كوپشى­لىگى­نىڭ تۇركياعا قاتىسى بار. سول سەبەپتى مۇنداعى جۋر­ناليستيكانى ۇيرە­تە­تىن وقىتۋشىلار دا سول قايناعان قازاننىڭ ىشىنە ارالاسۋىڭ ءۇشىن ءسىزدى ابدەن جەتىلدىرىپ، يكە­مىڭىز كەلەتىن ءوز سا­لاڭىزدى تاڭداۋعا جاع­داي جاسايدى. ستۋدەنت بول­سام دا، ءوزىمدى جۋرناليست رەتىندە سەزىنىپ، ساياسات تاقىرىبىنا قا­تىس­تى ءتۇرلى جوبالارعا اتسالىسىپ، جارىستارعا ءجيى قاتىساتىنمىن. بۇل سايىستاردان قۇر قول قايت­پاي جۇرگەنىمدى باي­قاعان ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازدارىم: «ءتۇ­سىن­گە­نىمىز، سەنىڭ تاقىرىبىڭ وسى ساياسات ەكەن. مۇن­دا­عى ساياسي ساراپشىلار بار­لىق نارسەنى تۇركيا­نىڭ توڭىرەگىندە تال­قى­لايدى، ال بۇل تاقىرىپ­تىڭ ورىستەۋ شەڭبەرىن شەكتەيدى. سەن وزگە ەلدەن كەلگەن جاس مامان رەتىندە ويلاۋىڭ دا، تولعانۋىڭ دا باسقاشا. وسى باعىتتا جۇرە بەرسەڭ، ەڭبەگىڭ جەمىس­تى بولادى» دەپ اقىل-كەڭەسىن ايتتى. ءسويتىپ، ەڭبەك جولىمدى ساياسي جۋرناليستيكادان باستادىم. بۇعان قوسا، ءوزىم دە جەڭىل-جەلپى تاقىرىپتاردان گورى، كۇر­دەلى ماسەلەلەردى قاراستىرۋدى قۇپ سانادىم.

– فوتواپپاراتىڭىزدىڭ وبەكتيۆىنە ىلىككەن بوسقىنداردىڭ سۋ­رە­­­تىن شەبەر ءتۇ­سىرە بىلگەنىڭىزگە قا­راساق، فوتو­جۋر­ناليستيكانىڭ دا قىر-سىرىن مەڭگەرىپ ال­عانعا ۇق­سايسىز. جالپى، فو­­توجۋر­ناليستيكا ءسىز ءۇشىن حوببي مە، الدە ما­مان­­دىق تالابى ما؟

– نەگىزى، سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ادە­تى بۇرىننان قالىپ­تاس­­قان. دە­سەك تە، ءتۇر­كيا­­دا جۋرناليست قىز­مە­تىن اتقارساڭ، سەن فو­توجۋرناليست تە بولۋىڭ كەرەك. ءبىزدى بەس جىل بويى وقىت­قان ۇستازدار امبە­باپ جۋرناليست بولۋ­­عا ۇيرەتتى. ءنا­تي­­جەسىندە، فوتوجۋرناليستيكا ەكىنشى كۋالىگىم رەتىندە قالىپتاسقان ما­مان­دىققا اينالدى. ءايت­سە دە، ءوزىمدى مىقتى فوتوگرافپىن دەپ ەسەپتەمەيمىن، بار بولعانى دەر كەزىندە كەرەك جەردەن تابىلىپ، كوزگە ىلىنگەن كورىنىستى ءتۇسىر­دىم. سوسىن سىزدەن سۇرايىن، بوس­قىن­داردى نەلىكتەن سۋرەت ارقىلى سيپاتتادىم دەپ ويلايسىز؟

– سەبەبى كوپشىلىكتىڭ نازارىن سوزدەن گورى، سۋرەتپەن جاۋلاۋ ءۇشىن...

– دۇرىس ايتاسىز. باستاپقىدا ولار تۋرالى ماقالا دا جازىپ كوردىم، اقىرىندا اۋدي­تو­ريانىڭ قالاۋىن زەرتتەي كەلە، فوتو ار­قىلى جەتكىزۋدى ءجون سانادىم. قازىر، باي­قا­ساڭىز، كوپشىلىك جىلدام اقپارات الۋدى قا­لاي­دى. بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداپ-تارازىلاپ، تەكسەرىپ جازعان بەس بەتتىك ءاناليزدى ارى كەت­سە ون بەس ادام وقۋى مۇمكىن. مۇنىمەن قو­سا، بوسقىنداردىڭ حال-احۋالىن بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىن اركىمنىڭ كوكەيىنە قون­دىرۋىمىز قاجەت. بۇعان تەك قاقتىعىس بولعان ەلدىڭ ازاماتى ەمەس، اركىم جاۋاپتى بولۋى شارت.  قاراپايىم حالىق الەمدە نە بولىپ جاتقانىنان حاباردار بولۋى ءتيىس، جەتىم بالالار، سونىڭ ىشىندە مىنا ءومىردىڭ قىزىعىن كورىپ ۇلگەرمەگەن سابيلەردىڭ حيميالىق قارۋدىڭ زالالىنان مەرت بولىپ جاتقانىن جەتە ءتۇسىنۋى كەرەك. ال قۇر اناليز جاساۋ ارقىلى بۇعان كوپ ادامدى قىزىقتىرا المايمىز. مۇنداعى باستى قۇرال –  ايتقىڭ كەل­گەنىڭدى فوتو نەمەسە ۆيدەو ارقىلى جەتكىزۋ.

– تۇركيادا بوسقىندار كوپ تۇراتىن­دىق­تان، وسى ماسەلەگە باسا كوڭىل اۋدارۋدى ۇيعارعانىڭىز بەلگىلى. دەسەك تە، الەمنىڭ «ىستىق نۇكتەلەرى» دەپ اتالاتىن مۇن­داي قاۋىپتى ايماقتارعا كەز كەلگەن ءجۋرناليستى اپارا بەرمەيتىنى انىق. ستۋ­دەنت بولا جۇرە، جان-جاقتا جويقىن ج­ارىلىس بولىپ جاتقان مۇنداي اي­ماققا قالاي بارىپ ءجۇرسىز؟

– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، ۋنيۆەرسي­تەتتە پراكتيكالىق جۇمىستار كوپ جۇرگىزىلدى. سول كەزدە مۇنداي ايماقتارعا بارۋدىڭ جولىن جاقسى ءبىلىپ الامىز. مۇنداي جەرگە جول باس­تاپ، ءجون سىلتەپ اپاراتىن ەشقانداي دا جو­با جوق. ءوزىڭ قيمىلداماساڭ، ەشكىم دە اپار­مايدى. ءوز باسىم كوپ جاعدايدا وندا با­رىپ، جۇمىس ىستەۋگە ءوزىم سۇراناتىنمىن. ونىڭ ۇستىنە، تۇركيانىڭ ساياسي قاقتىعىس­تار­دى شەشۋدە تاجىريبەسى مول، سول سەبەپتى مۇنى پراكتيكادا ۇيرەنگىم كەلدى. ءبىر قىزىعى، مەنى ەندى تاني باستاعان قازاقستاندىق جاس جۋرناليستەر حابارلاسىپ: «اناۋ ايماقتارعا قالاي بارامىز؟ بىزگە دە قىزىق، اقىل ايتىڭىزشى!» دەپ جازادى. كوپشىلىگى مەنى دايىن ءبىر ۇيىم­نىڭ اتىنان بارادى-اۋ دەپ ويلايتىن سياقتى. ءمۇل­دە ولاي ەمەس. ءوزىڭ تالاپتانۋىڭ كەرەك، دەگەن­مەن مۇندا حالىقارالىق ماماندار مەن اگەنت­تىكتەردەن قۇرالعان ۇلكەن قولداۋ­شى­لارىڭ بولۋى كەرەك. ءسىز وندا بارعان سوڭ ءار باسقان قادامىڭىزعا راپورت جازاسىز، قايتىپ كەلگەن سوڭ، قايدا نە جازعانىڭىزدى تەكسەرىپ وتى­رادى، سوسىن ءسىزدىڭ اينالاڭىزدى تەكسەرە­دى، بالكىم تەررورلىق ۇيىمعا قاتىسىڭىز بار شىعار، مۇمكىن ارنايى بىرەۋدىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ جۇرگەن بولارسىز، بارلىعى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىلىپ، تەرگەلەدى. ال مۇنى جەڭىل­دەتىپ، سىزگە نيەتى اق، كوڭىلى تازا مامان ەكە­نىن سەندىرۋ ءۇشىن باسقا ءبىر مىقتى قول­داۋشى كەرەك. ماسەلەن، مەن تاياۋ شىعىستى زەرتت­ەپ جۇرگەن ءجۋرناليستىڭ ءبىرىمىن، بۇرىن-سوڭ­دى جاساعان جوبالارىمدى شەتەلدىك اق­پارات اگەنتتىكتەرىنە جولداپ، ولار ارقىلى الگى ەلدىڭ اۋماعىنا كىرۋگە رۇقساتناما الۋىما بولادى نەمەسە سول جاقتان اقپارات تاراتۋ ءۇشىن ولار مەنى ارنايى جىبەرۋى مۇمكىن. ال جەكە جۋرناليست رەتىندە مۇنداي قاۋىپتى اي­ماقتارعا كىرىپ، زەرتتەۋ جاساۋدىڭ ەكىنشى جو­لى تاعى بار. ماسەلەن، ليۆان مەن يزرايل ەل­دەرىنىڭ اراسىندا بۇۇ قاراۋىنا كىرەتىن گاد­جا دەگەن اۋىل بار. وندا بارۋ ءۇشىن الدىمەن بۇۇ-نىڭ ارنايى بولىمىنەن، سوسىن ليۆان ۇكىمەتىنەن رۇقسات الاسىز. ال بەلگىلى ءبىر تە­لەارنانىڭ اتىنان بارساڭىز، اككرەديتاتسيا الۋدىڭ جولى ءسال جەڭىلدەۋ. ءوز باسىم فريلان­سەر جۋرناليست بولعان سوڭ، مۇنداي جەرلەرگە بارۋ ءۇشىن ماعان كوپ اۋرەلەنۋگە تۋرا كەلەدى.

– فريلانسەر دەمەكشى، جۇمىس­تارىڭىز BBC, Financial Times, Bloomberg سەكىلدى الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنا جاريالانىپ، بۇۇ جانە يۋنيسەف سەكىلدى ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسەڭىز دە، اڭگىمە باسىندا بەلگىلى ءبىر اگەنتتىك قىزمەتكەرى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدى قۇپ كورمەيتىنىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. قازىر ساياسي تاقىرىپتا جازاتىن شەتەلدىك جۋر­ناليستەر اراسىندا ەشكىمگە تاۋەلدى بول­ماي، بەلگىلى ءبىر تارتىپكە باعىنباي، ەر­كىن جۇمىس ىستەۋ بەلەڭ العان سەكىلدى...

– ول راس، قازىر شەتەلدىك اگەنتتىكتە جۇ­مىس ىستەيتىن ارىپتەستەرمەن ۇنەمى بايلانىس­تا بولعاندىقتان، ولاردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنىن ءجيى ەستيمىن. باسىم كوپشىلىگى جۇ­مىستان ءوز ەركىمەن شىعىپ، فريلانسەر رەتىن­دە جۇمىس ىستەۋدە. قازىر تەك ءبىر اقپارات اگەنت­تىگىنە باعىنىشتى بولۋ ءداۋىرى ءوتىپ بارا جاتىر. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگىدەي جاعدايدا ول اگەنتتىكتەرگە جارناما بەرىلمەيدى، تۇراقتى دەمەۋشىلەرى دە جوق. سول سەبەپتى ناقتى ءبىر جۇمىس ورنىندا جۇمىس ىستەۋ ءتيىمسىز دەپ سانا­دىم. قازىرگى تاڭدا Washington Post نەمەسە Middle East Times سەكىلدى گازەتتەر تاياۋ شى­عىس، ورتا ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرىنە قا­تىس­تى جاقسى تالدانعان ماتەريالداردى قۋا­نا-قۋانا جاريالايدى، وندا شىققان ما­قالاڭىزدى وزگە باق قولدانىپ، ءسىزدى دەرەككوز رەتىندە كورسەتۋى مۇمكىن. وسىلايشا، سىزگە فري­لانسەرلىك كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەۋ جايىندا كوپتەگەن اگەنتتىك تاراپىنان ۇسىنىستار كەلىپ تۇسەدى. سوسىن بولاشاققا قۇرعان ماقساتىم دا باسقاشا، شىنىمدى ايتسام، ءوز جولىمدى ءالى ىزدەۋ ۇستىندەمىن، ءوز ورنىمدى تاپپاي ءجۇرمىن دەسەم دە بولادى. بالكىم، الداعى ۋاقىتتا اكادەميالىق قىزمەتكە كەتۋىم مۇمكىن نەمەسە ساياساتقا ارا­لاسىپ كەتۋىم دە ىقتيمال. نەگىزى، ءبىر جەردە كوپ قالا المايمىن. ۇيرەنۋ پروتسەسىندە ءجۇرۋىم كەرەك، ال بۇل پروتسەسس توقتاپ قالسا، ورنىمنان تۇرىپ كەتىپ قالا بەرەتىن ادەتىم بار. بايقاپ قاراسام، قازىرگى تاڭدا اكادەميا­لىق قىزمەت ماعان جاقىنىراق سەكىلدى.  ويتكەنى عىلىمي جۇمىستىڭ جۇيەسى قازىر وزگەردى. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگى تاڭدا ستامبۇل كوم­مەرتسيا ۋنيۆەرسيتەتىندە (Istanbul Commerce University) ساياسات عىلىمى بويىنشا ماگيستراتۋرادا وقىپ جاتىرمىن. قازىرگى تاڭدا ديسسەرتاتسيا جازۋدامىن. سوسىن اتال­عان وقۋ ورنىنىڭ جانىنان اشىلعان زەرت­تەۋ ورتالىعى بار، سوندا ءبىر توپ عالىمدارمەن بىرگە قىتايدىڭ ورتا ازيا ەلدەرىنە ىقپالى جاي­لى جوبانى زەرتتەۋدەمىز.

– سۇحباتتاسۋعا حابارلاسقانىمدا كۇ­نى كەشە ارمەنيا مەن ازەربايجان ارا­سىنداعى تاۋلى قاراباق ايماعىندا بول­عان اسكەري قاقتىعىسقا قاتىستى جينا­لىستان شىققانىڭىزدى ايتىپ قال­دىڭىز. قازىرگى تاڭدا اتالعان قاۋىپتى اي­ماققا قاتىستى ماتەريالدار ازىرلەپ جا­تىرسىز با؟

– ءيا، قاراباق ايماعىندا جاڭالىق تاراتاتىن جەرگىلىكتى جۋرناليستەر بار، سولارمەن بايلانىسقا شىعىپ، تۇركيانىڭ اقپارات قۇرالدارىنا دەرەككوز رەتىندە حابار تاراتۋدامىن. جالپى، بەلگىلى ءبىر تەرريتوريانى بىلەتىن جۋرناليست رەتىندە تانىلعان سوڭ، سە­نەن مالىمەت سۇراۋشىلار كوپ. ماسەلەن، مە­نىڭ زەرتتەۋ الاڭىم تاياۋ شىعىس، ورتا ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرى بولعان سوڭ، وسىعان قا­تىستى اقپارات الۋ ءۇشىن اگەنتتىك وكىلدەرى ما­عان جۇگىنەدى، كوپ رەتتە ورتا ازياعا قا­تى­سى بار جاڭالىق بولسا، «نە بولىپ جاتىر؟» دەپ ماعان حابارلاسادى.

– ءسىز تۇسىرگەن سول فوتوسۋرەتتەردەگى بوس­قىنداردىڭ ايانىشتى ءحالى كورگەن ادام­دى بەيجاي قالدىرماي، ەرەكشە تول­عاندىرماي قويمايتىنى بەلگىلى. ال ءوزىڭىز مۇنداي كورىنىستى بەتپە-بەت باقى­لاعاندا قانداي كۇيدە بولاسىز؟ ۇيىڭىزگە ورالعان سوڭ دا، جازىقسىز جانداردىڭ جانتۇرشىگەرلىك جاعدايىن كوپكە دەيىن ۇمى­تا الماي، الەك بولاتىن كەزدەر بول­عان شىعار...

– نەگىزى، قانشا جەردەن ويلامايىن دەسەڭ دە، ەسىڭنەن كەتپەي قويادى، سول ەلدىڭ ورنىنا ءوز ەلىڭدى، ءوز جەرىڭدى ەلەستەتىپ كورەسىڭ دە، ەرەكشە تولعاناسىڭ. باستاپقىدا ادامزاتتىڭ وسىنداي قاتىگەزدىككە بارۋعا قالايشا ءداتى باراتىنىن، ادىلەتسىزدىك سالدارىنان ەش كىناسى جوق ادامدار جاپا شەگىپ جاتقانىن كو­رىپ، قاتتى قينالدىم. سىزگە مىنانى ايتايىن، شىنداپ كەلگەندە كوپ نارسەنى بىلگەن دە، كورگەن دە جاقسى نارسە ەمەس، سەبەبى بۇل ءسىز­دىڭ باقىتسىز بولۋىڭىزعا اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. جوسپارلانعان ويىن وينالىپ جاتىر، مۇندا كەلگەن ءبىز تەك باقىلاۋشىلار ءرو­لىن اتقارامىز. يا مۇنى وسىلاي قابىلداپ، جۇ­مىستى ىستەپ جۇرە بەرەسىز يا بوساپ، جەڭىلدەۋ ءۇشىن جانايقايىڭىزدى شىعارۋىڭىز كەرەك. دەگەنمەن كاسىبي جۋرناليست بولعان سوڭ، ءبىز مۇنى ىستەي المايمىز، سەبەبى ءبىزدىڭ مىندەتى­مىز – ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇقارا حا­لىق­تىڭ ساناسىن وياتۋ، «قاراڭدار، سەندەر ۇيىق­تاپ جاتقان كەزدە، الەمنىڭ مىنا ءبىر بۇرى­شىن­دا مىناداي بولىپ جاتىر!» دەپ ولاردىڭ نا­زارىن اۋدارۋ. وسى ماقساتتا بەس جىلداي ەڭ­بەكتەندىم، ءالى دە جالعاستىرا بەرمەكپىن. سيريامەن قاتار ليۆان جانە تۇركيانىڭ بىرقاتار ايماعىندا بولدىم. كوپ نارسە ءتۇيدىم. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، بوس­قىندار ماسەلەسىن زەرتتەيمىن دەپ قازاقستاندا جانە تۇركيادا بىرنەشە جۇلدەنى جەڭىپ العانىممەن، جۋرناليستەرگە بەرىلەتىن World Press نەمەسە Pulitzer سەكىلدى ۇلكەن جۇلدەنى الىپ جاتقان جوقپىن. دەگەنمەن مەنى كوپ­شىلىك، سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسىرا سىلتەپ ماقتاپ جاتادى. ولارعا سيرياعا بارىپ جۇمىس ىستەۋ باتىل ءىس بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، ال تۇركيانىڭ كوزقاراسىمەن قاراساق، بۇل تۇك تە ەمەس، سوسىن سوعىس، توڭكەرىس ورىندارىنان حابار تاراتاتىن جۋرناليستەر ءۇشىن بۇل اناۋ ايتقانداي ايتۋلى نارسە ەمەس. قازاقستاندا مەنىڭ سيرياعا قورىقپاي بارىپ، ءتۇسىرىپ اكەلگەن ماتەريالدارىمدى تىلگە تيەك ەتىپ، باتىلدىعىما قايران قالادى. ال بۇل جەردە مەنىڭ قازاق قىزىنا ءتان قايسار مىنەزدى ەمەس، ءبىزدىڭ دە بۇل ارەنادا بولا الاتىنىمىزدى كورسەتكىم كەلدى.  ەل ۇكىمەتى ۇندەپ جات­قانداي، مىقتى ەل بولعىمىز كەلسە، الەم بويىنشا بەيبىتشىلىك ورناۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسقىمىز كەلسە، مەملەكەت رەتىندە جەكە كوزقاراسقا مۇقتاجبىز، وزگە بىرەۋدىڭ كوز­قاراسىنا قاراۋعا مىندەتتى ەمەسپىز. ال ەگەر وزگەلەردىڭ ايتقانىن قايتالاپ، جازعا­نىن كوشىرە بەرەتىن بولساق، كولونيالىق رەجيمنەن شىعا الماي قالۋ قاۋپى بار. مۇنداي ورىندارعا قازاقستاننىڭ بەيبىت ەل ەكەنىن كورسەتۋ ماقساتىندا بارىپ جۇمىس ىستەۋ قيىن قادام، دەگەنمەن ارامىزدا بىرەۋىمىز شىعۋ كەرەك بولدى.

– سول سۋرەتتەرىڭىزدى كورمەگە قويار كەزدە، مۇنىڭ تۇسىنا تەك اتى-ءجونىڭىزدى ەمەس، سونىمەن قاتار قازاقستان دەپ جازدىرتۋدى تالاپ ەتۋىڭىز دە وسى سەبەپتەن بە؟

– البەتتە! كوپ جاعدايدا تەك اتى-ءجونىم بەرىلىپ، قاي ەلدىڭ تۋماسى ەكەنىمدى ۇمىت قالدىرادى، ال مەن جوعارىدا ايتقان كوز­قاراستى ايقىنداۋ ءۇشىن تالاپ ەتەمىن. ءايت­پەسە، رەسەي نەمەسە تۇركيانىڭ ىقپالىنان تۋىن­داعان كوزقاراس دەپ ۇعىنىپ قالادى، ال مەن جەكە ءبولىنىپ، قازاقستاندىق ازاماتشانىڭ كوزىمەن جاسالعان دۇنيە ەكەنىنە باسىمدىق بەرگىم كەلەدى. دەيتۇرعانمەن، مۇنىمدى دۇرىس تۇسىنبەي جۇرگەن تەرىس پيعىلدى ارىپتەستەرىم بارشىلىق. ولار ءوز رەيتينگتەرى ءتۇسىپ قالعان سوڭ، مەنىڭ ارەكەتتەرىمدى قارا باسىما پيار جاساپ ءجۇر دەپ ويلايدى. بىرەۋدىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان قايعىسىنا، ازاپقا تولى تاعدىرىنا پيار جاسايتىنداي ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي ەمەسپىن. دەسەك تە، قازىر بۇعان قۇلاق اسپايتىن بولدىم. مەنىڭ بۇل ارەكەتىم – الەمگە ءبىزدىڭ تازا پيعىلىمىزدى كورسەتۋگە باعىتتالعان كىشكەنە عانا قادام. سوسىن مەنى اسكەري جۋرناليست دەپ اتاپ جاتادى، ال مەن بۇل الاڭدا جۇرگەن جۋرناليستەرگە قاراپ ءوزىمدى ولاي ايتا المايمىن، سەبەبى ولاردىڭ كورگەنىنەن از نارسەنى كوردىم. دۇرىسى، مەنى اسكەري قاقتىعىستاردى زەرتتەپ جۇرگەن ساياسي جۋرناليست دەپ اتاعاندى ءجون كورەمىن. ال ۇيگە ورالعانداعى كۇيىمدى سۇراساڭىز، شىنىمەن دە تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمدى ەكىنشى مارتە قاراماۋعا تىرىسامىن. نەگىزى، جۇمىس ەرەجەسى بويىنشا رەداكتورعا بارلىعىن رەتتەپ بەرۋ ءۇشىن قايتا قاراۋ كەرەك، ال مەن «اراسىنان قالاعانىڭدى تاڭداپ الشى» دەپ باسقا بىرەۋدى قولقالايمىن. ويتكەنى ءوزىم تۇسىرگەن سول سۋرەتتى قايتا پاراقتاعاندا سول جەردە ءجۇرىپ سەزگەن ەموتسياعا قايتا بەرىلگىم كەلمەيدى. جالپى، كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن سۋرەتتەردى كورگىم كەلمەيدى. مۇنداي سۋرەتتەردى كورۋ ءۇشىن مازوحيست نەمەسە ساديست بولۋىڭ قاجەت. مەنىمەن بىرگە ەرىپ باراتىن كەيبىر ارىپتەسىم وسىنداي بولىپ العان، ال كەيبىرى روبوت سەكىلدى سەزىمگە بەرىلمەيدى. جالپى، ءوز باسىم سيريا بوسقىندارىنا قاتىستى اياۋشىلىقتى وياتاتىن وقيعالاردى ايتا بەرگەندى ءجون سانامايمىن. ويتكەنى بۇل ءوز اۋرۋىڭدى ۇمىتتىرۋ ءۇشىن اۋىرسىنۋدى باساتىن ءدارى ىشۋمەن تەڭ سەكىلدى. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، ارقاي­سىمىز بەيبىتشىلىكتى قالايتىن الەم تۇرعىنى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىمىز كەرەك، وسكەلەڭ ۇرپاقتى بەيبىتشىلىككە باۋلۋىمىز قاجەت. بوسقىندى قوعامنان تىسقارى قالىپ قالعان ادام دەپ، وعان ايانىشپەن قاراۋدىڭ قاجەتى جوق.

– ءوزىڭىز ازىرلەگەن فوتوسۋرەتتەر، ماتەريالداردان قۇرالعان «وتانسىزدىقتىڭ ءجۇزى» اتتى كىتابىڭىز بيىل جارىققا شىققالى جاتقانىن ەستىگەن ەدىك، دەسەك تە، كوپ نارسەگە كەدەرگى كەلتىرىپ، كىدىرتۋگە ءماجبۇر قىلعان پاندەميا سالدارىنان بۇل ەڭبەگىڭىز ءالى جاريالانباعان سەكىلدى. جالپى، ءوز ماتەريالىڭىزدى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ يدەياسى  قايدان تۋىندادى؟

– ءيا، بۇل كىتاپتى بيىل باسىپ شىعارعىم كەلگەن، الايدا ءوزىڭىز ايتقانداي، كوروناۆيرۋس­تىڭ سالدارىنان بارلىق جۇمىس توقتاپ، كەلەسى جىلدىڭ ەنشىسىنە قالدى. ال جازعان-سىزعاندارىمدى كىتاپ قىلىپ شىعارۋ يدەياسى وزىمدىكى، دەگەنمەن بوسقىندار ماسەلەسى تىڭ تاقىرىپ بولعان سوڭ، وزبەكستان، ازەربايجان ەلدەرىندە قازاقستانداعىداي رەاكتسيا مەن رەزونانس تۋىنداعان سوڭ، بۇل ۇسىنىستى ايتۋشىلار جيىلەپ كەتتى. نەگىزى، مەن سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ اياقتالۋىن كۇتىپ، سوڭى­نا قاراي ورتا ازيالىق ءجۋرناليستىڭ كوز­قاراسى رەتىندە ۇلكەن ءبىر كىتاپ شىعارامىن دەپ جوسپارلاعانمىن. دەسەك تە، شىداي الماي، كىتاپتىڭ مازمۇنىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتىم. ونىڭ ۇستىنە، سوعىس ءالى جالعاسىپ جاتىر. سوسىن ارىپتەستەرىم «سوعىستىڭ اياقتالۋىن كۇتپەي، بىرنەشە سەريادان قۇرالعان كىتاپ رەتىندە شىعارا بەر» دەپ اقىل-كەڭەسىن ايتتى.

– شەتەلدىك ءىرى اقپارات اگەنتتىكتەرىنە ءجيى ماتەريال بەرىپ تۇرساڭىز دا، قازاقستانداعى بىردە-ءبىر باق-پەن بايلانىس ورناتپاپسىز. نەلىكتەن؟

– نەگىزى، قازاقستاندا جۇمىس ىستەگىم كەلگەن، مۇنداعى مەديا الاڭدا، سونىڭ ىشىندە تەلەۆيزيادا ءوز ورنىمدى ىزدەدىم، بىراق تابا المادىم. ءاۋ باستا ۇسىنىس تاستاعان ادامدارعا مەنىڭ پوزيتسيام ۇنامادى ما، الدە ەركىندىگىم كەدەرگى كەلتىردى مە، بىلمەدىم، مەنىمەن جۇمىس ىستەگىسى كەلمەدى. قازاقستاندىق باق-تا جۇمىس ىستەمەسەم دە، قازاق جۋرناليستيكاسىنا ۋاقىت ارناعىم كەلەدى، مۇنى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتكىم كەلەدى. قازاقستاننان جىراق ءجۇرىپ تە، ەلگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ەشتەڭە كەدەرگى ەمەس. جالپى، ەلدەگى باق-تىڭ اقپارات تاراتۋىنا كوز قىرىمدى سالىپ جۇرەمىن، سوندا بايقاعانىم بىزگە وتە كوپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت. اقپارات تاراتۋ ءبىر قاراعاندا وڭاي بولىپ كورىنگەنىمەن، كۇردەلى ماسەلە. سوسىن ساياسي سانانى جەتىلدىرۋ ءۇشىن تاۋەلسىز مەديا قاجەت، ءومىرىن جۋرناليستيكامەن بايلانىستىرعان ءار مامان ەركىن ويلاي ءبىلۋى كەرەك. وتاندىق تەلەارنادان شىعاتىن ءبىر باعدارلاماعا قاتىسقانىمدا، تەررورلىق ۇيىمداردى ءسوز ەتتىك، سول كەزدە بىلدىرگەن پىكىرىمە قارسى شىققان ساياسي ساراپشى ماعان: «جوق، سەن ولاي ايتپا. بۇل ايتقانىڭ اراب پەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ اراسىنا ىرىتكى سالادى» دەپ بايبالام سالدى. سول كەزدە قاتتى تاڭعالدىم. بىرىنشىدەن، مەن ۇكىمەت مۇشەسى ەمەسپىن، ءجۋرناليسپىن. ەكىنشىدەن، قازاقستان دەموكراتيالىق قوعام قالىپ­تاستىرۋعا بەت العان مەملەكەت بولعان سوڭ، ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز ويىن ەركىن بىلدىرۋگە قۇ­قى بار.

تۋعان جىلى: 1995

تۋعان جەرى: قىزىلوردا قالاسى

ءبىلىمى: اقدەنيز ۋنيۆەرسيتەتى، تۇركيا (Akdeniz University), ستامبۇل كوممەرتسيا ۋنيۆەرسيتەتى، تۇركيا (Istanbul Commerce University)

زەرتتەۋ الاڭى: سيريالىق بوسقىندار ماسەلەسى، سونداي-اق تاياۋ شىعىس، ورتا ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى

ماراپاتتارى: ەكى مارتە TRT تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ نۇسقاۋىمەن «جىل جوباسى» (Project of the year), قازاقستاندىق «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ لاۋرەاتى.

 

اڭگىمەلەسكەن

ءاليا تىلەۋجانقىزى

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن: نازگۇل كەنجەتاي.

سوڭعى جاڭالىقتار