1 قازان, 11:09 390 0 ساياسات ءدىلدا ۋاليبەك

سالەمىمىز ءتۇزۋ بولسىن!

جاھاندىق ىندەت ءبىرسارىندى تىرلىگىمىزگە ءتۇرلى وزگەرىستەر اكەلدى. بۇلجىماس زاڭدىلىققا اينالعان ادەتتەرىمىز بەن داعدىلارىمىز دا باسقاشا باعىت الدى. ەڭ بەرگىسى امانداسىپ، قال سۇراسۋدىڭ ءوزى ادەپكىدەن باسقا ارناعا بۇرىلدى. كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى ەندى كۇش الا باستاعان كەزدە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءبىر­قاتار نۇسقاۋ مەن ەرەجەلەردى بەكىتكەنى ەسىمىزدە. سودان باستاپ بۇكىل الەم ءداستۇرلى قول الىسۋ­دان جانە باسقا دا فيزيكالىق جاقىندىق تۋعىزاتىن امانداسۋ تۇرلەرىنەن باس تارتىپ، سالەمدەسۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىن ويلاپ تاۋىپ جاتىر. ال الەم مادەنيەت­تانۋشىلارى ورتا عاسىرلاردا پايدا بولىپ، سالەمدەسۋدىڭ ەڭ نەگىزگى تۇرىنە اينالعان قول الىسۋدىڭ قولدانىستان شىققانى جاھاندىق مادەنيەتكە جاڭالىق اكەلگەنىن ايتادى.

مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر دە ماڭىزدى جينالىستار مەن قابىلداۋلار كە­زىندە سالەمدەسۋدىڭ ءتۇرلى فورمالارىن قول­دانىپ جاتىر. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون رەسمي قابىلداۋلاردا قول الىسىپ امانداسۋدان مۇلدە باس تارتتى.

ال گەرمانيانىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى حورست زەحوفەر، ءتىپتى فەدەرالدى كانتسلەر ان­گەلا مەركەلدىڭ ۇسىنعان قولىن قاي­تار­عان. ساقتىقتى سىپايىلىقتان ارتىق كورگەن مي­نيستردىڭ قىلىعىن كانتسلەر كوڭىلىنە ال­ماي، كەرىسىنشە كۇلىمدەپ جاۋاپ قايتاردى.

امانداسۋ ءۇشىن قولدىڭ ورنىنا اياعىن ۇسى­نىپ جاتقاندار دا بار. رەسەي ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى الەكساندر نوۆاك وپەك ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مۇ­حام­مەد باركيندومەن كەزدەسۋ كەزىندە اياق­پەن امانداسۋدى قۇپ كورگەن.  سالەمدەسۋدىڭ بۇل ەرەكشە ءتۇرى قازىرگى كەزدە يراندا دا كەڭى­ن­ەن قولدانىلۋدا.

ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستان­دىقتارعا شىنتاقپەن نەمەسە تىزەمەن امان­داسۋ ءتاسىلىن ۇسىندى. بۇدان بۇرىن وسى ءادىستى اقش-تىڭ نەبراسكا شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى دجون ريككەتس قولدانعان بولاتىن.

كەي ساياساتكەرلەر قولدى سۇيىرلەتە بىرىكتىرىپ، ءسال يىلەتىن ءۇندى حالقىنىڭ امانداسۋ ءۇردىسىن قولايلى سانايدى ەكەن.

قىتايدا دا ءبىر قولدى جۇدىرىققا ءتۇيىپ، ەكىنشى قولدىڭ الاقانىنا تيگىزەتىن سالەم­دەسۋ­دىڭ ۇلتتىق فورماسى دارىپتەلىپ جاتىر.

24 قىركۇيەك كۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇمىس ساپارىمەن ال­ماتى قالاسىنا باردى. ۇشاقتان تۇسكەن پرە­زيدەنتتىڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ امان­داسۋى بىردەن جۇرتتىڭ نازارىن اۋ­دارعان ەدى. الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى پرە­زيدەنتتى قولدايتىندارىن، سالەمدەسۋدىڭ بۇل فورماسى داستۇرىمىزدە دە بارىن ءارى وتە جاراسىمدى كورىنەتىنىن جارىسا جازدى.

اتا سالتىمىزداعى امانداسۋ ءداستۇرى قانداي ەدى؟

الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردە تانىمال اكادەميك، قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ قۇرمەتتى پروفەسسورى تورەگەلدى شارمانوۆ قول الىسىپ امان­داسۋ قازىرگى جاعدايدا وتە قاۋىپتى ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى. سونىمەن قاتار پروفەسسور داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ، قولدى جۇرەك تۇ­سى­نا قويۋ ارقىلى سالەم بەرۋ فورماسىن ۇسىن­دى. سالەمدى جاسى كىشىلەر بەرەتىنىن، ال جا­سى ۇلكەندەرگە جاۋاپ رەتىندە تاعزىم ەتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قازاقتىڭ امانداسۋ ءداستۇرى جانە ونىڭ فورمالارى جايلى «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى باسشىسى، تاريح­شى-عالىم، ەتنولوگ باتىرحان جۇماباەۆ ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى.

«قازاق «سالەم – ءسوزدىڭ اتاسى» دەپ، امان­دا­سۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن، ساۋلىق سۇراس­پا­عان­داردى ۇلكەندى سىيلاي بىلمەيتىن، كور­گەن­سىز، جەتەسىز ساناعان. جاسى كىشى – ۇلكەنگە، اتتى كىسى جاياۋعا سالەم بەرۋ – قازاقتىڭ بۇلجىماس زاڭى ەدى. قازاق يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىن «ارمىسىز»، «ارمىسىڭ» دەپ امان­داس­قان. «ارمىسىز» دەپ امانداسقان ادام­عا «بار­مىسىز»، «بارمىسىڭ» دەگەن جاۋاپ قاي­تارىلعان. شامامەن ءحى عاسىردا «اسسالاۋما­عا­لەيكۇم»، «ۋاعالەيكۇماسسالام» دەپ امانداسۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان.

قازاقتىڭ امانداسۋ ۇردىسىندەگى ايتا كە­تەتىن ءبىر ەرەكشەلىك – شاڭىراققا سالەم بەرۋ. ۇيگە كىرگەن ادام بوساعادان اتتاي بەرە قو­لىن كەۋدە تۇسىنا قويىپ، داۋىستاپ سالەم بە­رەتىن بولعان. اقساقالدار دا وسىلايشا امان­داسقان. پاندەميا كەزىندە وسى ءۇردىستىڭ جاڭعىرىپ جاتقانى مەنى قۋانتتى. جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسى­لاي­شا امانداسىپ جاتقانىن تەلەديداردان كوزىم شالىپ قالدى.

قازاق قوعامىندا جاسىنا، قوعامداعى ور­نىنا قاراي،  ايەل ادامداردىڭ، بالالار­دىڭ، جاسى ۇلكەندەردىڭ امانداسۋى ءارتۇرلى بولعان. ايەل ادامدار قول الىسىپ امانداس­پا­عان. تەك نەمەرەلەرى اجەلەرىنىڭ قولىن الىپ ەسەندەسكەن. بۇل ءۇردىس اجەنىڭ ايالى الا­­قانىن سەزىنۋ، مەيىرىنە بولەنۋ ماعى­نا­سىن­دا ورىندالعان».

قازىرگى كەزدە ۇلتتىق سالەمدەسۋ ءما­دە­نيەتىمىزدىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتى مەن فورمالارى ساقتالعان. بىراق كوبىسى بۇرىنعىداي رەتىمەن ورىندالا بەرمەيدى. ودان بولەك، ارتستراتتىق قۇبىلىستاردىڭ اسەرىنەن، جاھان­دانۋدىڭ ىقپالىنان قوعامدا كەڭ تارا­عان بەتتەن ءسۇيىپ امانداسۋ، جۇدىرىق ءتۇيىس­تىرۋ، الاقان سوعىستىرۋ سياقتى امان­داسۋدىڭ تۇرلەرى كوپ. ءار ۇلتتىڭ داستۇرىنەن بولەك، رەسمي بەكىتىلگەن نورمالار دا الەمدىك امانداسۋ مادەنيەتىنىڭ بولشەگى سانالادى.

ىسكەرلىكتەگى ساۋلىق سۇراسۋ شە؟

ءححى عاسىردا ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىق الەمدىك دەڭگەيدە دامىدى. سوعان وراي امانداسۋدان قوشتاسۋعا دەيىن جۇيەلەپ، رەتتەيتىن ءتۇرلى ەرەجەلەر مەن قاعيدالار پايدا بول­دى. ديپلوماتيالىق حاتتاما مەن ەتيكەتتى بارلىق مەملەكەت ساقتاۋعا ءتيىس. سونىڭ ىشىندە سالەمدەسۋ – ديپلوماتياداعى ماڭىز­دى ءارى رەسمي ءبولىم سانالادى. سوعان قارا­ماستان، امانداسۋعا قاتىستى قاتىپ قالعان قاعيدا جوق، كوبىنەسە دەلەگاتتار مەن ساياساتكەرلەر ءوز ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە قاراي امانداسۋدى ءجون كورەدى ەكەن. بىراق ىڭعايسىز جاعدايلار تۋىنداماس ءۇشىن دەلەگاتسيا ءمۇ­شەلەرىنە بارلىعى الدىن الا حابارلانادى. مىسالى، رەسەيدە قوناقتارعا نان مەن تۇز ۇسىنىلسا، ءۇندىستاندا دەلەگاتتاردىڭ باسىنا گۇلدەستە كيگىزىلەدى.

جالپى، ديپلوماتياداعى سالەمدەسۋدىڭ نەگىزگى فورماسى – قول الىسۋ. بىراق بۇل ءادىس كەي جەرلەردە ايەلدەر ءۇشىن رۇقسات ەتىلمەيدى. سوندىقتان، ەگەر قوناقتىڭ ءوزى قول ۇسىن­باسا، قابىلداۋشى تاراپ جەڭىل باس يۋمەن شەكتەلەدى.

ديپلوماتيالىق پراكتيكاداعى ەتيكەت ەرەجەلەرى جالپى قابىلدانعان نورمالارعا سايكەس كەلەدى. ياعني، جاسى كىشى ۇلكەنگە، لاۋازىمى تومەندەر لاۋازىمى جوعارىلارعا، ەر ادامدار ايەلدەرگە ءبىرىنشى بولىپ امانداسۋى كەرەك.

«بايىرعى قازاق ديپلوماتياسىندا حاندارعا، بيلەرگە، دارەجەسى ۇلكەن تۇلعالار­عا قوس قولداپ سالەم بەرگەن. ولار دا ءوز كەزەگىندە جاۋاپ رەتىندە قول الىسىپ امانداس­قان. ال سىرتتان كەلگەن ەلشى، جاۋشىلار ءتى­زەر­لەپ، «ار ما، حان يەم!» دەپ يىلە امان­داسا­تىن بولعان»، – دەيدى ەتنوگراف باتىرحان جۇماباەۆ.

ءسوزىمىزدى مادەنيەتتانۋشى بەردالى وسپاننىڭ كەلەسى دەرەكتەرىمەن دايەكتەسەك: «قاراپايىم قازاقتار حان، تورە-سۇلتاندار­مەن امانداسقاندا ولاردى «الديار» دەپ اتاپ، ەكى قولىن كەۋدەسىنە، نەمەسە تىزەرلەپ تۇر­عاندا وڭ قولىن وڭ تىزەسىنە قويۋى شارت بول­عان. تورەمەن جول ۇستىندە كەزدەسىپ قال­عان جاعدايدا قاراپايىم قازاق اتىنان ءتۇ­سىپ ءبىر تىزەسىن بۇگىپ امانداسۋى كەرەك بول­عان. ال تورە وڭ قولىن ونىڭ يىعىنا قويىپ: «امان با؟» دەپ جاۋاپ بەرەتىن.

حاندار ەلشىلەردىڭ دە يىعىنا قولىن قويىپ امانداسقان. 1756 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ حا­نى ءابىلحايىردىڭ ورداسىندا بولعان ەلشى دجون كەستل بىلاي دەپ ەستەلىك قال­دىر­عان: «ءۇش ساعاتتاي ۋاقىتتى العان قابىل­داۋ بارىسىندا حان مەنىڭ يىعىما قولىن قوي­دى. كەيىن بىلۋىمشە بۇل ادامدى سىي­لاۋ­دىڭ ەڭ ۇلكەن كورىنىسى ەكەن».

وسىلايشا، پاندەميا كەزىندە الەم­دىك مادەنيەتتىڭ قورجىنى امان­داسۋ­دىڭ جاڭا تۇرلەرىمەن تولىعىپ جاتىر. اۆستراليادا قول الىسۋدىڭ ورنىنا جاۋىرىن تيگىزۋدى ۇسىنسا، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، سونداي-اق كاتار ءداس­تۇرلى مۇرىندى مۇرىنعا تيگىزىپ ءسا­لەمدەسۋدەن باس تارتتى. ەندى فرانتسۋز­دار­عا سالەم بەرۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىنىڭ كو­زىنە قاراۋ جەتكىلىكتى. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا»، دەگەنمەن قانداي جاعداي بولما­سىن، سالەمىمىز ءتۇزۋ بولسىن!

 

سوڭعى جاڭالىقتار