29 قىركۇيەك, 20:09 3957 0 جاڭالىقتار باقىتبەك قادىر

قۇلبەك ەرگوبەك: مىرزاتاي اعا، ءبىز تۇرىكپىز بە، الدە تۇركى مە؟

(بەلگىلى تۇركولوگ عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە اشىق حات)

مىرزاتاي اعا!

قۇلبەك ەرگوبەك، جازۋشى، ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.

2017 جىل تۇركسوي ىقپالىمەن «تۇركىستان – تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسى» اتانىپ وتىر. بۇعان دەيىن تۇركيەنىڭ نەۆشەيىر، تۇركىمەنستاننىڭ مارى، ءازىربايجاننىڭ شەكي شاھارى وسى مادەني اكتسيانى باسىنان وتكەردى. ەندى، مىنە كەزەك تۇركىستان قالاسىنا كەلدى.21ناۋىرىز كۇنى جىلعا سوزىلار توي «ناۋىرىزناما» اتالىپ باستالدى.

تۇركىستان – ءۇش ءجۇز جىل قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان جادىگەر شاھار. قازاق جۇرتشىلىعى تۇرىكستانعا اسا زور قۇرمەتپەن قارايدى. ارعى بابانىڭ، اتالاردىڭ كوزى دەپ ايالاي قارايدى. قازاق قانا ما؟ جوق، كۇللى تۇرىك دۇنيەسى. تۇرىك جۇرتى تۇركىستاندى بابا مەكەن تانيدى. قازىرگى تۇركيەلىكتەر ءحىى عاسىردا وسى تۇركىستان ماڭىنان قوپارىلا كوشىپ كەتە بارعان. ول تۇركىستان اياسىن كەڭەيتۋ امالى. قازىرگىدەي ەمەس، بۇرىن مەملەكەتتى ساقتاۋ، وركەندەتۋ جولى – جاڭا جەرلەردى يەمدەنۋ يگەرۋ امالى، سونداي-اق يمپەريا رەتىندە وزگە ەلدەردى جاۋلاپ الۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىرعان. سوندىقتان كونە تۇرىكتىڭ الدەنەشە تايپاسىنىڭ بايىرعى تۇركستاننان بۇگىنگى تۇركيە رەسپۋبليكاسى يەمدەنىپ وتىرعان جەر جانناتىنا ويىسا قونىستانۋى، وندا تۇركيە رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ وركەندەپ وتىرۋى – قانداي دا ءبىر تۇرىك تەكتى ازامات ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. جاسىراتىن نە بار، كۇللى تۇرىك جۇرتىنىڭ دەنى روسسيانىڭ بودانى بولىپ كەلگەن حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنا دەيىن تۇركيە رەسپۋبليكاسى – جەر بەتىندەگى تۇرىك اتىن شىعارعان جالعىز مەملەكەت بولدى. تۇركىستان ءۋالاياتىنان قوپارىلا كوشكەندە قالعان جۇرت سول تايپالاردىڭ اتىمەن ءالى كۇنگە ءشاۋىلدىر (شامالدار), شورناق (شورناق – شورلار مەكەن ەتكەن جەر) كۇيىندە كەيبىرى ءسال وزگەرىسپەن ساقتالىپ، قۇت مەكەن بولىپ كەلەدى.

حح عاسىر باسىنداعى تۇرىك حالىقتارى ءباسپاسوزىن اقتارىپ قاراساڭىز، جاپپاي ويانعانىن، قاي-قايسىسى دا جەر-جەردەن جاپا تارماعاي تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعانىن كورەسىز. ۇمتىلعاندا ولار

«بۇلاردىڭ تۇرىك ەدى ارعى زاتى،

جيھاندى تىتىرەتكەن سالتاناتى.

بۇل كۇندە ازىپ-توزىپ كۇلكى بولعان،

بۇلار دا سول تۇرىكتىڭ جۇراعاتى! (سۇلتانماحمۇت) – دەپ «تۇرىك قاعاناتى» رۋحىن وياتا، تىرىلتە ۇمتىلدى تاۋەلسىزدىككە! ءار ۇلتتىڭ ع.توقاي، س.تورايعىروۆ، م.جۇمابايۇلى، ءا.چۋلپون سەكىلدى ۇلتتىڭ ۇياتىنا اينالعان عاجايىپ اقىندارى ءوز ۇلتىن وياتقاندا تۇرىك اتىمەن وياتتى. تۇرىك اتى حح عاسىر باسىندا قاتتى جاڭعىرىقتى. تاتار گاياز ىسقاقي «ەدىل-ورال» تاتار-باشقۇرت اۆتونميالىق تاۋەلسىز مەملەكەتىن جاساقتاماق بولدى. ا.ز.ءۆاليدي توعان ۆ.ي.لەنين مەن ي.ۆ.ستالين ەسىگىن ءجيى-ءجيى اشىپ ءجۇرىپ «باشقۇرت اۆتونومياسىن» قۇرىپ تا جىبەردى. تۇپكى ماقساتى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا بارىپ تۇتاسۋ بولىپ تابىلاتىن گ.ىسقاقي احمەت زاكيگە ولەردەي وكپەلەدى. بۇل روسسيانىڭ ءبىزدى بولشەكتەۋى، سەن سوعان كونىپ قالدىڭ. ەندى ءبىز السىرەيمىز دەپ وكپەلەدى. وكپەلەگەنى سونشالىق تۇركيەگە قونىس اۋدارعان تۋىس ۇلتتىڭ ەكى ەميگرانتى ءبىرىن-ءبىرى ولگەنشە كەشپەي كەتتى. گ.ىسقاقي ا.ز.ءۆاليدي توعاندى سۇرانعاندا قابىلداماي، اراز بولىپ ءوتتى مىناۋ ومىردەن. ا.ز.ءۆاليدي «باشقۇرت اۆتونومياسى» بولشەۆيكتەردىڭ الداۋسىراتۋى ەكەنىن بىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتى تاستاپ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا جاردەم بەرۋ ءۇشىن تاشكەننىڭ تۋ سىرتىنا اۋعان جاعىنان كەلىپ باسماشىلارمەن بىرىگىپ كۇرەسىپ باقتى. باسماشىلار كىم ەدى؟ قازاق، وزبەك، تاجىكتە باسماشىلار – ۇلتشىلدار. ءارميان ۇلتىندا ۇلتشىلدار – داشنياكتار. باسماشىلارعا داشنياكتار جاردەمگە كەلگەن ءسات تە بار تاريحتا. وۆەناس تۋمانيان داشنياك قۇرامىندا بولعان. سوعان قاراماستان ءاريامندار اقىندى – ۇلتتىق كلاسسيگىنە اينالدىرىپ، ماقتانىش تۇتتى. ءبىز ۇلتشىلدار (الاشوردا) قاتارىندا بولعان شاكارىمدى اتىپ ءولتىرىپ، ءمايىتىن قورلاپ قۇدىققا تاستادىق. مۇنىڭ ءوزى ءاربىر ۇلتتىڭ قالىپتاسۋ جولىندا ۇلت ىشىلىك مادەنيەتىنە بايلانىستى ماسەلە.

رۋشىلدىق جۇيەدەن اسا الماعان، ۇلى ابايعا قامشى جۇمساعان قازاق، ول كەزدە ءتىرىلىپ كەلسە ابايدى دا اياماق ەمەس. حح عاسىردىڭ جيىرمانشى (ب.كەنجەبايۇلىنشا. جيىرماسىنشى ەمەس) جىلدارى تەگى جۋان، باي دەپ اباي مۇراسىنان باس تارتۋىمىز وسىنى كورسەتەدى. شاكارىمدى ولىمگە قيۋدا - ابايعا دەگەن، اقىن تۇقىمىنا دەگەن كورەالماۋشىلىق تابى جاتادى.

بۇل كەزدە تۇركيە نە حالدە؟ تۇركيەنى الپاۋىت بەس مەملەكەت ءوزارا بولىسە جاۋلاپ الۋ ۇستىندە. ەگەر، مۇستافا كەمال جەتەكشىلىك جاسايتىن «جاس تۇرىكتەر» قوزعالىسى بولماسا، جەر بەتىندەگى جالعىز تۇرىك مەملەكەتى سول جولى قۇردىمعا كەتكەندەي ەدى. ەۋروپانى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جاۋلاپ الىپ جۇرگەن الىپ يمپەريانى كۇيرەتكەن، شاراسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ السىرەتكەن ءامىر تەمىر ەكەنى امبەگە ايان. توقتامىشتى شاۋىپ التىن وردانى السىرەتكەنى جانە بار. ورتا عاسىرلىق تاريحي قاتەلىكتەردى بىلە تۇرا (بالكىم تاريحي قاتەلىك ەكەنىن بىلگەن سوڭ دا) تۇركيەنىڭ باسىنا كۇن تۋعان حح عاسىر باسىندا وزدەرى تاۋەلسىزدىك الا الماي ءجۇرىپ قازاق، تاتار، باشقۇرت، وزبەك ءباسپاسوزى «تارت قولىڭدى تۇركيەدەن!» – دەپ سىرت ايبات شەگەدى. تۇركيەدەگى جاعداي «اي، قاپ!»، «قازاق»، «اق جول» گازەتىنىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالعان. اقىندارى تۇرىكشىل. پۋبليتسيستەرى تۇرىكشىل. تۇرىك حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى – كۇللى تۇرىك اقىندارى جىرىنىڭ ورتاق سارىنىنا اينالعان. وزبەك اقىنى چۋلپون (عابدىلماجيت سۇلەيمەنۇلى) «ەي، نۇرلى جۇلدىز، عاجاپ جۇلدىز، سويلە سەن، اتالارىمىزدىڭ تاريحتاعى حاتاسىن» دەپ جەر بەتىنەن الاۋىزدىقتان جويىلىپ كەتكەن حازار تراگەدياسىن ەسكە الا جىرلادى. ولەڭ وتكەننەن ساباق الۋ جايىندا.

ماعجان جۇمابايۇلى «تۇركىستان» اتالاتىن ولەڭ جازىپ كۇللى تۇرىكتىڭ تاريحىن تەرەڭنەن قوزعاپ، تۇرىك ۇلت-ۇلىستارىن ىنتىماق بىرلىككە شاقىردى. ماعجان اقىن ونىمەن دە توقتاماي تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقان تۇركيە تۇركيەلىك تۇرىك جۇرتىن «الىستاعى باۋىرىما» اتالاتىن سۇمدىق مۇڭدى ولەڭ جازىپ جىگەرلەندىرەدى.

بۇدان ورتا عاسىرلىق بيلەۋشى حاندار مەن امىرشىلەردىڭ قاتەلىگىنەن السىرەگەنىنە قاراماستان تۇرىك جۇرتىنىڭ ىنتىماعى حح عاسىر باسىنا دەيىن جاقسى ساقتالعانىن كورەمىز. تۇرىك ۇلتشىلدىعىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن جاساعان ءزيا كوكالىپ 1905 جىلى تۇركىستان شاھارىنا كەلىپ، تۇرىك ىنتىماق، بىرلىگى جايىندا ۇلكەن جيىن وتكىزەدى. حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى تۇركيەنىڭ تۋ-تالاقايعا تۇسكەلى جاتقانىن ءجىتى سەزىنىپ تۇركىستاندىق سادىق وتەگەنوۆ ەلدەن التىن جامبى، تاي-تۇياقتاردى مولىنان جيناپ تۇركيەنىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى تۇرحان پاشاعا كەلەدى. جەتەكشىسى تۇرىكشىل قازاق زيالىسى مۇستافا شوقاي.

جوعارىداعى تاريحي جايلاردى ايتىڭقىراپ وتىرعانىمىز تۇركىستان قازاق حاندىعىنىڭ عانا ۇيىتقىسى بولعان شاھاردان ەمەس. اۋەلدەن تۇرىك ۇلت-ۇلىستارىنىڭ ىنتىماعى ۇيىسقان كىندىك شاھار ەكەنىنە كوز جەتكىزۋ. ولاي بولسا، تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي پرەزيدەنتى، «تۇرىك حالىقتارىنىڭ دا جۇمقۇرباشكانى» (ن.ك.زەيبەك) - ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تۇركىستان تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى رەتىندە وركەندەۋى كەرەك» دەگەن باتالى ءسوز، كورەگەن بايلامىنا ارعى تەگىنىڭ تۇرىك ەكەنىن بىلەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ قىبى قانار. بۇل تاريحي تۇركىستاندى دامىتۋ، وركەندەتۋ باعدارلاماسى دەسە جاراسار.

تۇرىك حالىقتارى ءۇشىن تۇركىستان مادەني استانا (2017 ج.) بولىپ جاريالانۋىنا بايلانىستى جادىگەر قالادا قىزۋ ءىس باستالىپ تا كەتتى.

تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعى تۇسىندا ب.م.ساپارباەۆتاي قارا جولدان قاراجات شىعاراتىن اكىمنىڭ شاراپاتى مول بولىپ ەدى. تۇركىستاننىڭ مادەني استاناعا اينالعان جىلىندا وبلىسقا تۇرىكتانۋشى پروفەسسور جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ اكىم بولىپ كەلۋىن ىرىسقا بالاپ وتىرعان جايىمىز بار. ەلباسىنىڭ تۇركىستان تۋرالى ۇلاعاتى وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمدەرىنىڭ ءتىلى ۇشىندە عانا جۇرسە، تۇرىكتانۋشى اكىمنىڭ ءدىلىنىڭ ىشىندە بولار دەپ شامالايمىز. تۇركىستاننىڭ پەشەنەسى بيىل شىنداپ اشىلار دەپ ۇمىتتەنەمىز!

جاقىندا تۇركسوي جينالىسى ءوتتى. ويلاسۋ شارالارى. شىنايى مادەنيەت جاناشىرى د.ق.قاسەيىنوۆ «تۇرك» دەپ، وبلىس اكىمى «تۇركى-لەپ» اڭگىمە ساباقتادى. «وۋ، اعايىندار ءبىز وسى تۇرك-ءپىز بە، الدە تۇركى-ءمىز بە؟» دەگەن ساۋال كوكەيگە كەپتەلدى. اۋىزەكى سويلەۋدى بىلاي قويعاندا، ەمبلەماعا (تۇركشە امبلەما) ويىپ ورنالاستىرۋىمىز كەرەك قوي، ەندى. ەمبلەمامىز كۇللى ءىس-شارانىڭ مورىنە اينالىپ، الىس-جاقىن تۇرىك جۇراعاتىنا جار سالىپ، شاقىرۋشى بولىپ جۇرەتىنى تاعى بەلگىلى. ۇرىمتال ءسات. عالىم اكىمگە سۇراق قويىپ، عىلىمي جاۋاپ الا المادىم. كەيىندەۋ كەڭ وتىرىپ كەڭەسپەك بولىپ تارقاستىق.

تۇركىستاننىڭ تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ جاريالانۋىنا وراي قالاداعى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى كۇللى تۇرىك حالىقتارى تالاپتى پەرزەنتتەرىن وقىتاتىن ورتاق وقۋ ورداسىنا اينالعالى ارەكەت ۇستىندە. شاڭىراعى بيىكتەپ، ىرگەسى كەڭەيمەك، ينشاللا! تۇرىكتىك ۋنيۆەرسيتەت. تۇرىكتانۋشى ەمەس (تۇركولوگيانى استە تۇسىنبەيتىن) رەكتورلارعا تالاي ايتىپ، ەكى جاقتى جەكسۇرىنعا اينالىپ، سۇتكە تيگەن كۇشىكتەي بولىپ جۇرگەلى ءبىراز بولعان. ءيا، ەندى ىسكە ءسات!

مىنە، مىنە ءماريام قىز تەلەفوندايدى. ۋنيۆەرسيتەتىڭ عالىم-حاتشىسى.

– اعاي جوعارىدان پىكىر سۇراپ جاتىر ەدى.

– نە دەپ؟

– ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كەلەشەكتە قايتا قۇرىلۋىنا بايلانىستى. اتىن قالاي

اتاۋ تۋرالى. ۇسىنىستى «تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ۋنيۆەرسيتەت» دەپ جىبەرسەك بولا ما؟

– نەگە ولاي جىبەرەسىڭ؟! كەلەشەكتە وقۋ ورنىنىڭ ماڭدايشاسىنا لوگوتيپ

ىلگەندە ۇباق-شۇباق قىلاسىڭ، ءارى اتاڭنىڭ اتىن مازاققا اينالدىرۋعا سەبەپ بولاسىڭ.

– وندا ۇسىنىستى قالاي جىبەرگەنىم دۇرىس؟

– دۇرىسى «تۇرىك حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتى»!

ءماريام مەنىمەن كەلىسىڭكىرەمەدى. ءتىپتى رەكتوردىڭ كەلىسپەيتىنىن ايتىپ

مەنى ىقتىرىپ الماق (ىعاتىن كىسى بولسا)...

– رەكتور تۇرىكتانۋشى ەمەس. ول اڭعارمايتىن ۇعىم ءبىر بۇل ەمەس. «تۇرىك»

پەن «تۇركى» ءسوزىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماي جۇرگەن كىسىڭ ءبىر ءبىزدىڭ رەكتور ەمەس. مەن دە بولماي جاتىرمىن.

– سوڭعى كەزدە «تۇركى حالىقتارى» دەپ جازىپ ءجۇرمىز عوي...

– كوپ ايتسا كوندى، جۇرت ايتسا بولدى...» (اباي). اباي تىلىمەن ءۇن قاتتىم. اڭگىمە ءوزىم العاشقى كۇنىنەن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى. ءبىز ۇسىنىس ايتىپ جوعارىعا جازۋمەن الەك. جوعارى جاق ۋنيۆەرسيتەتتى قازاق-تۇرىك قانا ەتپەي، «تۇرىك حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتى» (رۋدن سەكىلدى) ەتپەك. جاقىندا وقىپ كوردىم ۇسىنىس ورىس تىلىندە دايىندالىپ جاتىر ەكەن. قۇجاتتى الدىمەن ورىس تىلىندە دايىنداۋ ءبىزدىڭ جازىلماس دەرتىمىز ەندى. ماسقارا بولعاندا، ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا قۇجات الدىمەن تۇركيە تىلىندە دايىندالاتىن ەدى. بۇل جولى ورىس تىلىندە...

تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەسىكتەن تورگە وزۋ ورنىنا ءوز ەلىندە، ءوز جۇرتىندا توردەن ەسىككە سىرعىعان قايران قازاق ءتىلى! ساعان ەسە قاشان تيەر؟ تۋعان ءتىل تەڭدىگىنە جەتە الماي تاڭىمىز ايىرىلاتىن بولدى-اۋ. ورىسشاسىندا «تيۋرك» بولىپ كەتە بارادى.ءىشىم قىز-قىز قاينادى-اۋ...

مەن ويلانامىن. بۇل كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن، جازسام دەپ تولعاندىرىپ

جۇرگەن ماسەلە ەدى، مىرزەكە! وسى ءبىز كىمبىز؟ تۇرىك پە، الدە تۇركى مە؟

وسى سۇراۋدى قازاقتىڭ ازاماتتىق تاريحىن دا، رۋحانيات تاريحىن دا

ءحۇىىى عاسىردان تۇرىكتىك كەزەڭدەرگە دەيىن ىلگەرىلەتكەن كورىپكەل بەيسەمباي كەنجەبايۇلىنىڭ سۇيىكتى، اسا تالانتتى شاكىرتى، بۇگىنگى تاڭداعى تۇرىك رۋنا جازۋلارىنىڭ اتلاسىن جاساعان، جاساسقان كورنەكتى تۇرىكتانۋشى رايىندا سىزگە سۇراۋلى جۇزبەن قايىرىلىپ وتىرعانىم. بىزگە ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا رۋ-تاڭبا جازۋىن ۇيرەتكەن دە ءوزىڭىز ەدىڭىز! وسى ءجابىرلى ماقالانى جازباس بۇرىن ءبىرسىپىرا ەڭبەكتەردى قارادىم. سوندا اڭعارعانىم:

ءبىرىنشى ماقام – «دەۆونۋ لۋگاتيت تۇرىك» اتالادى. (ونى دا «دەۆونۋلۋگاتيت تۇركى» دەپ جازامىز با، ەندى؟), ءبىلىمپاز ءا.ءناجىپ «تۇرك» (درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»), «تۇرىك قاعاناتىنان بۇگىنگە دەيىن» ب.كەنجەبايۇلى. بىرنەشە باسىلىم كوردى), «تۇرىك» (م.جولداسبەكوۆ. تۇراقتى قولدانىس.), «تۇرىك» (ق.سالعارين. تۇراقتى قولدانىس), «تۇرىك تاريحىنىڭ جاڭعىرىعى جانە ادامزاتتىڭ اسىل مۇراسى – شاحناما» (ي.جەمەنەي), «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى» (ك.مۇساەۆ), «تۇرىك حالىقتارى تاريحىنان تەرەڭ مالىمەت بەرەتىن ەڭبەك» (قاراقالپاق س.باحادىروۆا), «كوك تۇرىكتەر» (ۆاحاۆزادە دراما), («كوك تۇركىلەر» دەپ اتاعان جوق. رايىمبەك سەيتمەتوۆ ونى «كوك تۇرىكتەر» قالپىندا تەاترلىق سپەكتاكلگە اينالدىردى.).

ەكىنشى ماقام – تۇركسوي (د.ق.قاسەيىنوۆ), «تۇرك» (ا.سەيدىمبەك. تۇراقتى قولدانىس.) «ارعى تۇركتەر اقيقاتىنىڭ ىزىمەن» (ج.بەيسەنبايۇلى. «ا.، 2006 ج.) «چ.ايتماتوۆدۋن چىگارمالارىنىن تۇرك تيليندەگي كوتورمولورۋ» (كازاۋوۆا ن. قىرعىزشا).

ءۇشىنشى ماقام –  «تۇركىتانۋعا كىرىسپە» ء(ا.قايدار، م.ورازوۆ. ا.، 2004,) «ءتۇبى ءبىر تۇركىلەر» (س. بيزاقوۆ ا.، 2013), ، «ءتۇبى تۇركى وركەنيەت» ء(ا. احمەتوۆ. ارىس 2009), «تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنومادەنيەتى» (ا.توقتاباي ا.،2006), «تۇركىلىك بىرلىك باستاۋى – ورتاق مادەني» (د.ىسقاقۇلى، ق. نۇرىموۆا), «جاھاندانۋ: جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» (يماشەۆا ز.) «حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى» (د.قىدىرالى),. مىنە، كوردىڭىز بە، اتامىزدىڭ اتىن جازۋدا بىرىزدىلىك جوق. بۇل ماسەلەگە تۇركيەلىك تۇرىكتەر قالاي قارايدى؟ ولار مەملەكەتىنىڭ بۇرىنعى كەزەڭىن «وسمانلى» اتايدى. بۇگىنگى مەملەكەتىن «تۇركيە» اتايدى، وزدەرىن «تۇركيە-لىكپىز» دەيدى. سولاي ايتادى، سولاي دەپ جازىپ كەلەدى. تاعدىرلى تاريحشى اكدەس نىگمەت كۋراتتىڭ ماڭىزدى ەڭبەگى «تۇركيە ۆا رۋسسيا» – دەپ اتالادى. تۇركيە عالىمدارى جالپى تۇرىك حالىقتارى جايىندا «تۇرك لەكشەلەرى سوزلۋگۋ»، «تۇرك ادەبيەتتەرى (كوپشە) انتولوگياسى»، «تۇرك ءدۇنياسى ورتاق ادەبيەتى»، «تۇرك دۇنيەسى ادەبيەتى تاريحى»، «تۇرك ءدۇنياسى ورتاق ادەبيەتى»، «گەنەل تۇرك تاريحى» (1-10 ت.) 2002 ج.-دەپ اتايدى ەڭبەكتەرىن. ءبىزدى «تۇرك» اتاپ، ورتاق تاريحىمىز، ورتاق ادەبيەتىمىز تاريحى تۋرالى توم-توم كىتاپ شىعارىپ كەلەدى. تەك سوڭعى كەزدە عانا ءبىز ولاردان «ۇشاق»-تى الىپ، ولار بىزدەن «تىكۇشاق»-تى العانى سەكىلدى بىزدەن كورىپ (شاماسى «ە، بۇلار تۇرىك سوزىنەن قاشىپ وتىر ەكەن عوي دەپ ويلايتىن بولسا كەرەك») «تۇركلەر» رايىندا قولدانا باستادى.

سوڭعى كەزدە جارىققا شىققان كىتاپتاردان مىسال كەلتىرەيىك.

«تۇركلەر» (1-20 تومدىق تاريحى. انكارا 2002.) ءالي كاۆكازلى «يران تۇركلەرى» (2010). ويلاپ وتىرساق، ءتۇپاتامىزدىڭ اتىن بۇرمالاي جازۋىمىز تۇركيە-لىك تۇرىك-تەرگە دە سىرقات بولىپ جۇعا باستاعان.

ارعى باستاۋى تومسەن، رادلوۆتاردان باستاۋ الاتىنىنا قاراماستان تۋركولوگيا عىلىمىن ورنىقتىرعان رەسەي عالىمدارى. تۇرىك تەرمينىن ورىستاردىڭ قالاي قولدانۋى. «پوبەديتەل تۋروك» (رومان اتى), «تۋرك»، «تيۋرك»، «تۋرتسيا»... قاراپ وتىرساڭىز ورىس ءتىلىنىڭ وزىندە ءبىر «تۇرىك» ءسوزىنىڭ جازىلۋى قيلى-قيلى. ءا.مارعۇلاننىڭ ۇستازى، س.مۇقانوۆقا دا ساباق بەرگەن ۆ.ۆ.بارتولد «تۋرك»، «تيۋرك» فورماسىندا قولدانادى. سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق بازاسىن باسقارعان (1932 ج.), ءنازىر تورەقۇلوۆپەن دوس بولعان، ا.ن.سامويلوۆيچ وسمانلى تۇرىكتەرىن دە، تۇركىستان (ورتا ازيا سوۆەتتىك اتاۋ. ق.ە.) تۇرىكتەرى، ولاردىڭ ادەبي مۇراسى جايىندا جازعاندا دە كەيدە «تۋرك» دەپ، كەيدە «تيۋرك» (و نادپيسي تيۋركسكيمي رۋنامي نا ر.بەگرە ۆ تۋۆينسكوي رەسپۋبليكە»), ەندى بىردە «تۋرتسيا، تۋرەتسكي» («تۋرەتسكي پامياتنيك يز يحە-حۋشوتۋ ۆ تسەنترالنوي مونگولي») ىڭعايىندا جازادى. ءبىر قىزىعى ءسامويلوۆيچتىڭ تۇرىكتانۋ ماقالالارىن تۇرىك تىلىنە اۋدارعاندا «تۇرك» فورماسىندا تۇبىرگە جاقىنداتىپ الادى.

تۇرىكتانۋدا توڭكەرىس جاساعان ل.ن.گۋميلەۆ ءوزىنىڭ «بايىرعى تۇرىكتەر» (م.،1967.) اتالاتىن باستاۋ كىتابىن: «پوسۆياششايۋ ەتۋ كنيگۋ ناشيم براتيام – تيۋركسكيم نارودام... – كىتابىمدى تۇرىك باۋىرلارعا ارنايمىن!»، – دەپ باۋىرلىقپەن جازعان. اناسى اننا احماتوۆا قىرىم حانى احمەتتىڭ جۇراعاتى بولعان سوڭ شىعار، ءاسىلى!

«رۋسسكويازىچنىي» دەپ جازامىز. ونى «ورىس ءتىلدى» دەپ اۋدارامىز ادەتتە. كوردىڭىز بە، «ورىس» ءناسىلدىڭ ءتۇبىرى ساقتالىپ تۇر. سول سەكىلدى «تيۋركويازىچنىي» دەپ جازعاندا دا «تۇرك» ءتۇبىرى ساقتالادى. وسىنىڭ قازاقشاسىن «تۇركىتىلدەس» دەپ اۋدارامىز. «ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىرى» (م.جولداسبەكوۆ) بەيسەمباي كەنجەبايۇلىنشا «تۇرىك تەكتى»، «تۇرىك ءتىلدى»، «تۇرىك تىلدەس» دەپ جازساق، جاعىمىز قارىسىپ قالا ما، الدە تاعىمىزدان ءتۇسىپ قالامىز با؟ «تۇرىك» تۇبىرىنە نەگە قيانات جاسايمىز؟

ا.ن.سامويلوۆيچقا سۇزىلۋمەن قاتار ءوزىمىزدىڭ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆقا دا قايىرىلدىم: «ديۋاني حيكماتتىڭ» ءتىلى – قازىرگى كەزدەگى تۇرىك ناسىلدىك قاي ۇلتتىڭ تىلىنە جاقىن، ونىڭ تىلىندەگى گراماتيكالىق، لەكسيكالىق بەلگىلەرىنە قاراي احمەتتىڭ ۇلتتىق تەگىن انىقتاۋعا بولماي ما؟ - دەگەن سۇراق تۋى دا مۇمكىن. بىراق بۇل سۇراققا «قولعا تاياق ۇستاتقانداي عىپ» ءۇزىلدى-كەسىلدى جاۋاپ بەرە قويۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى ول كەزدەگى تۇركىستاندى جايلاعان حالىقتاردىڭ اتتارى قازىرگى قازاق، وزبەك، قاراقالپاق، تۇرىكپەن دەگەن سياقتى جەكە-جەكە ۇلتتاردىڭ اتاۋلارى ەمەس ەدى.

قازىرگى كەزدە وسىلايشا ءتۇرلى اتپەن اتالىپ وتىرعان ۇلتتاردىڭ بارلىعى «تۇرىك» حالقى دەگەن ءبىر-اق اتاقپەن اتالۋشى ەدى. قازىرگى سياقتى «وزبەك»، «تۇرىكپەن»، «قىرعىز» ءتىلى دەگەن جەكە ۇلت تىلدەرى ءالى پايدا بولعان جوق ەدى.» (ق.جۇبانوۆ «قازاق ءتىلى جونىندەگى زەرتتەۋلەر» 2010, 321 ب.) - دەيدى ول ءبىلىمپازىڭىز. مۇندا دا بابامىز «تۇرىك» قالپىندا. ول از بولسا «تۇرىكپەن» دە ءوزىنىڭ ءتۇبىر باستاۋىمەن ماڭعازدانىپ تۇر!

قادىرلى، مىرزەكە ۇستاز!

ۇمىتپاسام، 2008 جىلى ءسىز ۇيىتقى بولىپ «باتىس تۇرىك قاعاناتى» اتالاتىن حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. شەت ەلدەردەن تۇرىكتانۋشىلار كەلىپ بايانداما جاسادى. ىسكە ءسات! – دەپ الاقانىمىزدى ىستىق. باس گازەتىمىز «ەگەمەن...» حالىقارالىق كونفەرەنتسيادان ەسەپ حابارىن بەرگەندە «تۇركىتانۋداعى تىڭ دەرەكتەر» («ە.ق.№385-390 (25359) 13.ءحىى.2008 ج.) -دەپ بۇزىپ جازدى. «اي، قاپ!» دەپ وكىنىشتەن سانىمىزدى سوقتىق. ماقالانىڭ ىشىندە «تۇرىك» سىرتىندا – باس تاقىرىبىندا «تۇركى». بىرىزدىلىك جوق. ونداي جاعداي مىنا پاقىرىڭىزدىڭ دا باسىنان ءوتتى-اۋ.

«تۇرىكستان جيناعى» اتاپ، 2010-2017 ارالىعىندا 7 كىتاپتان تۇراتىن كۇللى تۇرىك دۇنيەسىن قامتۋعا تىرىساتىن جيناق شىعاردىم. (تۇركىستان گەنارال گۋبەرناتورى «تۋركەستانسكي سبورنيك» اتاپ جۇزدەگەن توم جيناق شىعارعاندا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءبىر پەرزەنتى رەتىندە مەن نەگە ىعارمايىن؟) 5-6 مامىر (2016) كۇندەرى تۇرىكستاندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىرسىپىرا ەلىنەن تۇرىك ۇلت-ۇلىستارىنان ايتۋلى عالىمدار كەلىپ تۇرىكتانۋ كىتابىن تالداستى، ازۋىن ايعا بىلەپ اشينا ارۋاعىن شاقىرىپ پىكىر ايتىستى. ءار تومدىققا تۇرىك ۇلت-ۇلىستارىنىڭ ءبىر مىقتى قايراتكەرى، تانىمال عالىمى العىسوز جازىپ، تىلەك تىلەيتىنى تاعى بار.

«ەگەمەن قازاقستان» مەن «انا ءتىلى» كوڭىلى تۇسسە سول العىسوزدەردى اۋدارىپ جاريالايدى... ساۋىتبەك دوس ابدراحمانوۆ باسقارعان كەزدە سالاۋاتتى شىعاتىن «ەگەمەن قازاقستان» ن.ك.زەيبەكتىڭ العىسوزىن اۋدارىپ جاريالاپ ەدى. ارينە، راحمەت! سول اۋدارمادا تۇپنۇسقاداعى «تۇرىك» ءسوزىن ارىپتەستەرىم بىرەسە «تۇرىك»، بىرەسە «تۇرك»، كەلەسىدە «تۇركى» دەپ وزگەرتىپ اۋرەگە ءتۇستى. («ە.ق». №124-125 (25971) 7 ءساۋىر 2010 ج.). بالكىم كوزىڭىزگە تۇسكەن شىعار. تاسقا باسىلعان جازۋدى رەداكتسيالاعان. كىسى ايايدى ەكەن... «تۇرىكستان جيناعى» اتىن دا، 2016 جىلعى 5-6 مامىردا وتكەن «قۇلبەك ەرگوبەك جانە قازىرگى تۇرىكتانۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ات-اتاۋىن دا «انا ءتىلى» گازەتى «تۇرىك» اتاپ ورىندى بەرىپ كەلەدى. راحمەتتەن باسقا نە ايتامىز!؟

كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە اعىمداعى ءباسپاسوزدىڭ ءتىل نورمالارىن ساقتاماۋشىلىقتان تۋعان «ءتىلبۇزاريزم» توبەسى كورىنىپ قالسا سول كەزدىڭ كونە كوزدەرى «قازاقتىڭ ءتىلى مە، قاز تاگ-تىڭ ءتىلى مە؟» – دەپ اششى ايتۋشى ەدى. قاز تاگ – اۋدارما ماتەريالمەن جۇمىس ىستەيتىن ءباسپاسوز. «ءتىلبۇزاريزم» كوبىنە اۋدارما ارقىلى كەلەتىنى بولادى. اعىمداعى ءباسپاسوز تىلشۇبارلاۋعا دايىن تۇرادى. اسىرەسە، بۇگىنگى ءتىل زاڭدىلىعىن بىلمەيتىن (وقىتىپ شىعاراتىن ءوزىمىز. ق.ە.) ءتىلشى جۋرناليستەر ەركىندە كەتسەك، قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىنان ايىرىلىپ قالامىز با دەپ قورقامىن. ويتكەنى، تىلشىلەر دۇرىس كونفەرەنتسيانىڭ، تايعا تاڭبا باسىلعانداي كىتاپ توبەسىندە تۇرعان اتاۋدىڭ ءوزىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ بولدى.

تەلەديداردان بۇگىندە ولار «تۇركى» دەپ سايراپ قويا بەرەدى. قىزمەتتەس بولعان سوڭ ەستيمىز، بىلەمىز تۇركىستاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تۇركيەلىك-تەر بىزگە كۇلە قارايدى. «قازاقتىڭ تۇرك-كە قاتىسى جوق پا سوندا؟» دەپ سۇراعان تۇركيەلىكتى دە كەزدەستىردىم. ءتىلىمدى تىستەپ الدىم. ەندى نە ىستەيىن؟

«تۇرىك» ءسوزىنىڭ ءوزى كوپتىك ماعىنا بىلدىرەدى. وعان تۇرىكتەر-دەپ جالعادىڭ نە، كوپتىك جالعاۋىن، تۇرىك حالىقتارى دەپ جالعادىڭ نە؟ ايىرماشىلىعى شامالى عانا. ءتىپتى بولماعان جاعدايدا تۇرىك دەپ تۇركيەلىكتەردى، تۇرىك حالىقتارى دەپ كۇللى تۇرىك دۇنيەسىن اتايىق، سولاي جازايىق ءتا. قالاي بولعاندا دا اتامىزدىڭ اتىن دۇرىس جازايىق ءتا! اتامىزدىڭ تۇرىك اتىن بۇرمالاپ تۇركى دەپ جازعاندا نە ۇتامىز؟ ولجاس سۇلەيمەنوۆتى سلاۆيان دوستارى الفاۆيتىندە «و» بولا تۇرا اۋىزەكى ءتىل ىرعاعىمەن «الجاس» اتايدى. ايتىلۋى بويىنشا جازساق ماسقارا ەمەس پە؟

جويىلاتىن تىلدەر توبى ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ساقتالاتىن تىلدەر قاتارىندا تۇرىك تىلدەرى كوزگە شالىنبايدى. بۇل دا سارى ۋايىم سانالىعا.

ى.گاسپارالىنىكى دۇرىس پا ەدى «تىلدە، دىندە، ىستە بىرلىك» دەگەن. ونى

بۇگىنگى ۋاقىت كوتەرە مە؟! ن.ءا.نازارباەۆ تۇرىك مەملەكەتتەرى سامميتىندە تۇرىك حالىقتارى ءوزارا ينتەگراتسياسى جايىندا ءجيى ايتادى. «تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتى»، «حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى»، «تۇرىك اكادەمياسى» جاسىراتىن نە بار، ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يدەياسى! ەندى قۇرىلاتىن «تۇرىك حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتى» تۇرىك حالىقتارى ءوزارا ينتەگراتسياسىنىڭ تاماشا كورىنىسى بولىپ شىعارىنا كۇمان جوق! قۇرىلا قالسا، ارينە!

ەندى، مىنە تۇركىستان مادەني استانا! كۇللى تۇرىك دۇنيەسىنە! قۋاناسىڭ. كەنەت قازاق حالقىنا ءۇش عاسىر بەيبىت كەزەڭدە انا بولعان، جاۋگەرشىلىك كەزەڭدە پانا بولعان – اياۋلى جادىگەر شاھار (استانا) اتىنا كوزىڭ تۇسەدى. كوڭىلىڭ قايمىجىقتانادى. نەگە تۇرىكستان ەمەس، نەگە عانا تۇركىستان؟ ءتىلشى عالىمدار (تۇرىكتانۋشىلار) «ستان» (استانا) پارسى جالعاۋىنا بايلانىستى وزگەرگەن دەيدى. مەنىڭشە بۇل دۇرىس ەمەس. ۆ.ۆ.بارتولد، س.ل.ۆولين، س.گ.كلياشتورنىي ەڭبەكتەرىنە قاراساڭىز بۇل قالا باعزىدا شاۋعار اتانعان. ورتا عاسىردا ء(حۇى ع. دەيىن) ياسى (ياسى ەمەس.ق.ە.) اتالادى. كەيىن كەلە تۇركستان (تۇركىستان ەمەس) اتالادى. «ستان»-نىڭ پارسى جالعاۋى ەكەنى راس. بىراق، اراب تاڭبادا «ءى» جازىلمايدى. ءتىپتى اۋىزەكى ايتىلۋدا دا «ءى» كىرىستىرىلمەيدى. اسىلى، «تۇركستان»-نىڭ «تۇركىستان»-عا اينالۋى ءبىزدىڭ رەسەيگە بودان بولۋىمىزدان باستالادى. سلاۆيان تەكتىلەر الدىمەن اۋىزەكى تىلدە «تۋركەستان» دەپ سويلەدى دە، سولاي جازىپ كەتتى. سول سەكىلدى تۇرىكتانۋ-دى «تۋركولوگيا» اتادى. كەلە-كەلە ول ۇعىم «تيۋركولوگيا»-عا اينالىپ كەتتى. بۇگىن عىلىم اتاۋىن «تۇركولوگيا»، «تۋركولوگيا»، «تيۋركولوگيا»، «تۇرىكتانۋ»، «تۇركىتانىم...» دەگەندەي قيلى-قيلى جازىپ كەلەمىز. مۇنىڭ ءوزى اينالىپ كەلىپ ءتۇپاتامىزدىڭ اتىن «تۇركى»-دەپ بۇرمالاپ جازۋعا اكەلىپ وتىر. ونداي ۇلت، ونداي يمپەريا تاريحتا جوق. بولعان ەمەس. بايىرعى بابا قاعانات «تۇرىك قاعاناتى» اتالادى. بايىرعى تۇرىك رۋنا (رۋلىق تاڭبا جازۋىمىزدا) جازۋىندا «كۇندىز كۇلمەدىم، تۇندە ۇيىمادىم، ماڭگى تۇرىك بولماعىم ءۇشىن!»-دەپ تاسقا ويىپ جازىلعان. وسىدان وي تۋادى: «تۇرك»-ءتى «تۇركى»-گە اينالدىرىپ ءتۇپاتامىزدىڭ ء(تىپتى ارحەتيپ دەيىك) اتىنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ جاڭا ءسوزجاسام جاڭالىعىن اشپاي-اق، جاساندى «تۇركى» ءسوزىن باستاپقى «تۇرىك»، ايتپەسە، «تۇرك» تۇبىرىنە اپارىپ، «تۇركىستان»-دى «تۇرىكستان»، «ايتپەسە، «تۇركستان»-عا قايتا جوندەپ، «تيۋركولوگيا»-دەپ ءتىلىمىزدى شايناماي «تۇرىكتانۋ»-عا بايىرقالاندىرىپ، بابالار ارۋاعى ريزاشىلىعىمەن كوكتەپ، كوگەرسەك قايتەدى؟!

جىلدا ءبىر تۇرىك ۇلت-ۇلىسى اراسىندا بولىپ، ەلى، جەرىن ارالاپ قايتاتىنىم بار. تۇرىكتىك التىن تامىرعا دەن قويۋ شارالارى. سوندا ءبىر بايقاعانىم تاتارلاردىڭ ءبىر بولىگى الدەقەشەن شوقىنعان. تاريحتىڭ ءوزى ولاردى سولاي اتايدى. ورىستىڭ تاماشا اقىنى م.لۆوۆ تا شوقىنعان تاتار بولاتىن. تۇرىكتانۋشى تەنيشەۆ تە تاتار ناسىلىنەن. «تۇرىك فاميليالاس ورىستار» كىتابىن اقتارىپ قاراساڭىز ورىس ادەبيەتى، مادەنيەتىن، ءتىپتى عىلىمىن جاساۋشىلار ورىستىڭ ءوزى ەمەس. دەنى تۇرىكتەر. ليتۆا كنيازىنىڭ تۇقىمى (ا.س.پۋشكيننىڭ ۇستازى) چاداەۆ شاعاتاي جۇراعاتى. تاتاردىڭ شوقىنعان بولىگىن بۇگىنگى رەسەي يمپەرياسى حالىق ساناعىن جۇرگىزگەندە تاتار تىزىمىنە قارسى بولىپ باقتى. تاتار زيالىلارى بۇل ساياساتقا قارسى قوزعالدى. ءا، ايتقانداي الگى شوقىنعان تاتارلاردىڭ اتى-ءجونى ءبارى ورىسشا... التاي، تۆا، حاكاس، شور تۇرىكتەرى شوقىنعان. ءوزى از تۇقىم بولا تۇرا ءار ءتۇرلى ءدىن ساباعىن ۇستايتىنىن قايتەرسىڭ. اتى-جوندەرىنىڭ ءبارى ورىسشا. اتاقتى رۋنيستەر، ارحەولوگتار - اكەلى بالالى قىزىلاسوۆتار حاكاستار. اتى-جوندەرى ورىسشا. ارىپتەس، قانجىعالاس دوس كورنەكتى عالىم ۆيكتور ياكوۆلەۆيچ بۋتاناەۆ تا وسى ىزبەن تارتىپ كەلەدى. حاكاسشا اتى «ءاستاي...» تۇرىكتەر جۇراعاتىندا كورىنىس بەرىپ وتىرعان بۇل قۇبىلىس تۇرىك فاميليالاس ورىستارعا قاراما-قارسى سيپاتتا - ورىس فاميليالاس تۇرىكتەر. وسىدان شىعارىپ وي تۇيسەك، ءتىل – جاندى قۇبىلىس! ءبىرسىپىرا تۇرىك ۇلت-ۇلىستارىنىڭ ورىستانىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. دەنى شوقىنعان. جوعارىدا تانىعانىمىزداي «تۇرىكستان» ۇعىمى دا «تۇركىستان»-عا اينالىپ، بوداندىق بۇعاۋىندا كەتىپ «شوقىنعان»... «تۇركيدى» شىعارىپ جۇرگەن ورىس عالىمدارى. ال، ونىڭ استارىنا ءمان بەرىپ جاتپاي «تۇركيدى» «تۇرىكتەر» ەتىپ تۇلعاسىن ساقتاپ اۋدارۋ ورنىنا، ەلىكتەگىش، ەلتىگىش قازاق «تۇركى» دەپ ءىلىپ الا جونەلسە بۇل ءبىزدىڭ ەرەنسىز ەنجارلىعىمىز بولىپ شىعادى. ويلانايىق ءتا، اعايىن! ءبىز قاراشاڭىراقتا وتىرعان حالىقپىز! قاراشاڭىراق تىلدىك، سالتتىق داستۇرگە بەرىك بولۋى كەرەك! سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ بايىرعى تەگىنە، اتاتەگىنىڭ اتاۋىنا ادال بولا الماسا كىم بولعانى؟

حالىقارالىق «تۇركسوي» ۇيىمى مۇرىندىق بولىپ بيىل جادىگەر شاھار، ءۇش عاسىر قازاق حالقىنىڭ استاناسى بولعان تۇرىكستان تۇرىك حالىقتارىنىڭ مادەني استاناسىنا اينالىپ وتىر. ينشاللا، بۇل «تۇركىستان – تۇرىك حالىقاتارىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالۋىنىڭ» (ن.ءا.نازارباەۆ) باسى شىعار. كەلەشەگى تۇركىستان – تۇرىكستانعا اينالار!

قازاق تۇرىكتانۋى باسىندا تۇرعان مىرزەكە!

ءتۇپاتامىزدىڭ «تۇرىك» اتاۋىمەن اتالاتىن اتىن «تۇركىگە» اينالدىرىپ باسقىنشى ەلدىڭ ىرقىمەن كەتە بەرەمىز بە؟ (ونداي جاعدايدا تۇرىك اتاسىنىڭ اتىن دۇرىس جازا الماعان تەكسىزدىڭ ءوزى بولامىز دا شىعامىز ءدا. الەمدە «تۇركى» دەگەن ەتنوس جوق قوي.) الدە، ۇعىمنىڭ اۋەلگى التىن قاينارىنا قايتا ورالىپ تۇرىكتىك قالپىمىزعا تۇسەمىز بە؟ ءسىزدىڭ رەسپۋبليكا جوعارى مەكتەبىنە دە ابدەن قاتىسىڭىز بار تۇلعاسىز! تۇڭعىش حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋى كەزىندە قازاقستان تاراپىنان قول قويعان دا – ءسىزسىز! (تۇركيە جاعىنان مەحمەت چەتين) تۇرىكستانداعى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەلباسى اشقان تۇڭعىش حالىقارالىق وقۋ ورنى ەدى. ونىڭ جاڭاشا اتاۋىن قالاي اتاعانىمىز ءجون؟ «تۇرىك حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتى» مە، الدە «تۇركى حالىقتارى ۋنيۆەرسيتەتى» مە؟

«قاعانات مۇراگەرى – قازاقتار» (بارتولد), «تۇرىك ءتىلىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى

– قازاق ءتىلى» (ۆ.رادلوۆ), «حح عاسىر باسىنداعى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ بايىرعى تۇرىك جاۋىنگەرىنىڭ كيىمىنەن ەشبىر ايىرماسى جوق» (ل.ن.گۋميلەۆ)-دەگەن تۇرىكتانۋشىلاردىڭ تىلەكتەس ءۇنى كەلەدى قۇلاعىما.

ءتىلدىڭ ۇشىندە بولما، ءدىلدىڭ ىشىندە بول، جالپاق جاتقان ماڭگىلىك تۇرىك ەلى! ماڭگىلىك تۇرىك ەلىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالىپ ءوس، وركەندە تۇرىكستانىم!

سىزگە دەگەن قۇرمەتپەن، تۇركىستاننىڭ تۇرىكستانعا اينالۋىن كۇندىز-ءتۇنى ارماندايتىن قۇلبەك ەرگوبەك.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار