28 قىركۇيەك, 17:07 584 0 ءبىلىم ارايلىم بيمەنديەۆا

اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعىنا ارنالعان ەڭبەك قازاق تىلىندە جارىق كوردى

وسىدان ەكى جىل بۇرىن بي-بي-سي تەلەارناسىنىڭ ءجۋرناليسى ستيۆەن ساكۋر قازاقستانعا كەلىپ، ەلىمىز تۋرالى رەپورتاج جاساعان.

ءتىلشى جاقىندا قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا ارنايى بارىپ، اعىلشىن قۇقىعى قاعيدالارىن باسشىلىققا الاتىن وسى ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەستى. سوندا ساكۋر مىرزا ءسوز اراسىندا قازاقستاندا اعىلشىن قۇقىعى قاعيدالارىن ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىنا كۇمان كەلتىرگەن ەدى. «ءبىزدىڭ ەلدە وزگە قۇقىقتىق جۇيەگە ءتان ەرەجەلەردى ءتيىمدى قولدانۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى زاڭدى. دەسەك تە، اعىلشىن قۇقىعىنىڭ ورنى بولەك.

قازىر اعىلشىن ءتىلىنىڭ حالىقارالىق قاتىناس تىلىنە اينالعانىن، ال ىسكەرلىك بايلانىس ورناتاتىن، مامىلە جاساساتىن تاراپتاردىڭ كوپ جاعدايدا اعىلشىن قۇقىعى (ورتاق قۇقىق) ەرەجەلەرىنە سەنىم ارتاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. مۇنداي ۇردىستەن قازاقستان دا تىس قالعان جوق. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ءوز قىزمەتىندە ورتاق قۇقىق قاعيدالارىنا جۇگىنەتىنى، ورتالىقتىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى بولىپ بەلگىلەنگەنى سوعان ايعاق.

قالاي بولعاندا دا، قازىر اقپاراتتىق كەڭىستىكتە «اعىلشىن قۇقىعى»، «ورتاق قۇقىق»، «اعىلشىن سوتتارى» ت.س.س. تىركەستەر بۇرىنعىدان ءجيى ۇشىراساتىن بولدى. اعىلشىن قۇقىعى اسىرەسە كەلىسىمشارت قۇقىعى سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. قازاقستاندا اعىلشىن قۇقىعىنا، اتاپ ايتقاندا كەلىسىمشارت قۇقىعىنا، قىزمەت بابىمەن بولسىن، جالپى مالىمەت الۋ ماقساتىندا بولسىن، قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار سانى ارتپاسا، ازايا قويماس.

اۋدارما ارقىلى وسى سالانىڭ قىر-سىرىن ءتۇسىندىرىپ، نەگىزگى ۇعىمدارى مەن تەرميندەرىن قازاقشالاۋ قاجەت ەكەنى دە داۋسىز. وسى رەتتە مەملەكەتتىك «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا تانىمال قۇقىقتانۋشى نيل ەندريۋستىڭ «كەلىسىمشارت ەرەجەلەرى: اعىلشىن قۇقىعىنا تۇسىنىكتەمە» اتتى ەڭبەگى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى.

بۇل كىتاپ – قازاق تىلىندە اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعى جونىندە جۇيەلى تۇردە مالىمەت بەرەتىن تۇڭعىش مونوگرافيا. ەندى اۋدارماشى تاجىريبەسىنە، اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعى تەرميندەرىن اۋدارۋ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ وتسەك.

قۇقىق، زاڭ ماتىندەرى وزگە ادەبي ماتىندەردەن، ەڭ الدىمەن، لەكسيكالىق قۇرامىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. قۇقىق سالاسىنىڭ قالىپتاسقان، ماماندارعا تۇسىنىكتى، بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى ءدال سيپاتتاپ بەرەتىن ءوز تەرميندەرى بار. زاڭ ماتىندەرى وسىنداي تەرميندەرگە باي.

وسى سالاداعى اعىلشىن تەرميندەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋداعى باستى قيىندىق ەكى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەلەرىنىڭ ءارتۇرلى بولۋىمەن بايلانىستى. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن قۇقىقتىق جۇيەلەردى سالىستىرا زەرتتەپ، زاڭ ماتىندەرىن اۋدارۋعا كىرىسەتىن ادام سول ەكى جۇيەنى ەرىكسىز «كەلىستىرۋگە» ۇمتىلعانداي بولادى.

اۋدارما بارىسىندا بىردەن كوزگە تۇسەتىن جايت – جالپى قولدانىستاعى اعىلشىن سوزدەرىنىڭ زاڭ ماتىندەرىندە ادەتتەن تىس ماعىنادا جۇمسالۋى (مىسالى، instrument – اسپاپ، قۇرال ەمەس، رەسمي قۇجات; action – ارەكەت ەمەس، تالاپ-ارىز). اعىلشىننىڭ authority دەگەن ءسوزى ادەتتە «وكىلەتتىك»، «بيلىك»، «بەدەل» نەمەسە «وكىلەتتى ورگان»، كەيدە «رۇقسات» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال اعىلشىن قۇقىعىندا بۇل ءسوز «سوت شەشىمى», «پرەتسەدەنت» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. Authority تەرمينى تەك سوت شەشىمدەرىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار زاڭداردى، جارلىقتار مەن اكىمشىلىك قاۋلىلاردى دا قامتيدى. وسىلاردى جيناقتاپ، authority تەرمينىن كونتەكستكە قاراي «قۇقىقتىڭ قاينار كوزى» دەپ تە اۋدارۋعا بولادى.

اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعىنىڭ contract (كەلىسىمشارت) offer (وفەرتا) acceptance (اكتسەپت) سياقتى نەگىزگى ۇعىمدارىمەن قاتار consideration دەگەن تىرەك تەرمينى بار. ەكى نە ودان كوپ تاراپتىڭ كەلىسىمشارت جاساسۋ جايى ءسوز بولاتىن ماتىندەردە وسى consideration تەرمينى ءجيى ۇشىراسادى. جالپىلاما ماعىنادا بۇل ءسوز ءبىر نارسەنى «مۇقيات قاراۋ»، «تالقىلاۋ»، «وي ەلەگىنەن وتكىزۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ال كەلىسىمشارت قۇقىعىندا بۇل ءسوز كەلىسۋشى تاراپتىڭ قارسى تاراپ پايداسىنا قانداي دا ءبىر ارەكەتكە بارۋعا (بارماۋعا), اقى تولەۋگە ت.ب. مىندەتتەمەسىن بىلدىرەدى. قازاق تىلىندەگى تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردە، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە بۇل تەرميننىڭ «ىڭعايلاسپا قاناعاتتاندىرۋ», «قارسى ۇسىنىم» (قارسى تاراپقا دەگەن ماعىنادا), «ءبىر-بىرىنە ءبىر نارسە بەرۋ» دەگەن بالامالارى كەزدەسەدى.

اعىلشىن تىلىندەگى زاڭ تەرميندەرىنىڭ دەنى، سونىڭ ىشىندە جاڭا عانا اتالىپ وتكەن تىرەك تەرميندەرى – لاتىن، فرانتسۋز تىلىنەن ەنگەن كىرمە سوزدەر. قازىرگى قۇقىق سالاسىنىڭ سوزدىك قورىنا كىرگەن فرانتسۋز سوزدەرى اعىلشىن تىلىنە بەيىمدەلىپ، تاڭبالانۋى مەن دىبىستالۋى جاعىنان وزگەرىسكە ۇشىراعان. دەگەنمەن لاتىن سوزدەرىنىڭ ءبىرازى مۇنداي وزگەرىسكە تۇسپەي، سول قالپىندا جازىلىپ، ايتىلىپ جۇرگەن جايى بار. اعىلشىن تىلىندە قانداي دا ءبىر قۇقىقتىق ۇعىمدى، دوكترينانى لاتىن سوزدەرى مەن ءسوز تىركەستەرى كومەگىمەن قىسقا دا نۇسقا جەتكىزۋدىڭ ءداستۇرى بەرىك ساقتالىپ كەلەدى. مىسالى: pacta sunt servanda (لات. «شارتتار ورىندالۋى ءتيىس» – شارتتىڭ مىندەتتى كۇشى); prima facie (لات. «ءبىر قاراعاندا» – باسقاشا دالەل، تەرىستەيتىن ايعاق كەلتىرىلمەسە، دۇرىس، شىن دەپ قابىلداناتىن دەرەك، تۇجىرىم); quantum meruit (لات. «اتقارىلعان جۇمىسقا ءادىل اقى تولەۋ» – كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن تولەنەتىن سوما سول قىزمەتتەردىڭ وبەكتيۆتى قۇنىن ەسكەرىپ ەسەپتەلۋى ءتيىس); dictum (كوپشە ءتۇرى dicta – ءىستى قاراعان سۋديانىڭ نورماتيۆتىك شەشىمگە جاتپايتىن پايىمى. Dictum سوتتا قارالعان ءىستىڭ ءمانى بويىنشا شىعارىلعان شەشىمگە جاتپايدى، دەگەنمەن باسقا سۋديالار وعان مىندەتتى تۇردە كوڭىل بولەدى، ءىس بويىنشا شەشىم شىعارعاندا باسشىلىققا الادى).

اعىلشىن تىلىندەگى زاڭ ماتىندەرىندە دۋبلەت سوزدەر دە از ەمەس، مىسالى: terms and conditions, null and void ت.ب. وسىنداي ماعىنالاس سوزدەردىڭ قاتار تۇرىپ، دۋبلەت رەتىندە قولدانىلۋى – قۇقىق تىلىنە ءتان ستيلدىك ەرەكشەلىك. كەزىندە كىرمە ءسوزدىڭ ماعىناسىن ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن قاسىنا ءدال سونداي ماعىنا بەرەتىن بالاماسى جازىلعان. اعىلشىن دۋبلەتتەرى وسىلاي پايدا بولعان دەگەن تۇجىرىم بار. وسى جايتتى ەسكەرىپ، اتالعان تىركەستەردى قازاق تىلىنە ءبىر سوزبەن-اق اۋدارۋعا بولادى: terms and conditions – تالاپتار مەن شارتتار ەمەس، تالاپتار (بۇل تىركەس كەلىسىمشارت تالاپتارىن بىلدىرەدى); null and void – ماڭىزسىز جانە زاڭدىق كۇشى جوق ەمەس، جارامسىز نەمەسە زاڭدىق كۇشى جوق (بۇل دا كەلىسىمشارتقا قاتىستى ايتىلاتىن تىركەس).

ەندى وسى تەرميندەردى اۋدارۋ تاسىلدەرىنە توقتالىپ وتسەك. جالپى، زاڭ ماتىندەرىن اۋدارۋ كوركەم اۋدارماعا ءتان تاپقىرلىق پەن تەحنيكالىق اۋدارماعا ءتان تەرمينولوگيالىق دالدىكتى تالاپ ەتەدى دەسەك، ارتىق ايتقان ەمەس. اۋدارمانىڭ وزگە سالالارىندا قولدانىلاتىن ءادىس-تاسىلدەر زاڭ تەرميندەرىن اۋدارۋدا دا قولدانىلادى. قۇقىق سالاسىنداعى اۋدارمادا ءجيى قولدانىلاتىن مىناداي تاسىلدەردى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى: سوزبە-ءسوز اۋدارۋ (كالكالاۋ), ترانسفەرەنتسيا (ترانسكريپتسيا), بالاما تابۋ، سيپاتتاۋ جانە تۇسىندىرمە بەرۋ.

سوزبە-ءسوز اۋدارۋ (كالكالاۋ) – اۋدارمانىڭ ەڭ كونە ءارى ەڭ قاراپايىم ءتاسىلى. ول – تەرمينولوگياداعى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ كەڭ تاراعان امالى. اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعى ورتاق قۇقىق جۇيەسىنە كىرەدى. مۇنداعى «ورتاق قۇقىق» – اعىلشىننىڭ common law دەگەن تەرمينىنىڭ سوزبە-ءسوز اۋدارماسى. الايدا بۇل تەرميننىڭ قازاق تىلىندەگى رەسمي قۇجاتتاردا «جالپى قۇقىق» دەپ ورىس تىلىنەن («وبششەە پراۆو») سوزبە-ءسوز اۋدارىلعان، وقىرماندى شاتاستىراتىن نۇسقاسى دا كەزدەسەدى. وسى common ءسوزى اعىلشىن قۇقىعىنىڭ بۇكىل انگلياعا (زاڭ جۇزىندە انگليا مەن ۋەلسكە) ورتاق ەكەنىن ءبىلدىرىپ تۇرعاندىقتان، «ورتاق قۇقىق» دەگەن نۇسقانىڭ دۇرىس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

ترانسفەرەنتسيا (كەيدە بۇل ءادىستى ترانسكريپتسيا دەپ تە اتايدى). بۇل – تۇپنۇسقا تىلدەگى ءسوزدىڭ اۋدارما تىلىندە ء(وزىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەدە) بالاماسى تابىلماعاندا قولدانىلاتىن ءتاسىل. ياعني شەتەل تەرمينى اۋدارما تىلىنە ترانسفەرەنتسيالانادى – كىرمە سوزگە اينالادى. مىسالى: estoppel – ەستوپپەل (نارازىلىق ءبىلدىرۋ قۇقىعىنان ايىرۋ); magistrate – ماگيسترات (انگليا مەن ۋەلستە ءبىرىنشى، تومەنگى ينستانتسيا سوتتارىنىڭ سۋدياسى، تاتۋلاستىرۋشى سۋديا); precedent – پرەتسەدەنت (سوتتىڭ بۇرىن قارالعان ءىس بويىنشا شىعارعان شەشىمى، وسى شەشىمگە باسقالاردىڭ سىلتەمە جاساپ، ونى باسشىلىققا الۋى); representor – رەپرەزەنتور (مالىمدەمە جاساعان، قارسى تاراپتى سەندىرگەن تاراپ). اۋدارما تىلىنە شەتەل سوزدەرىنىڭ ەنۋىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن مامانداردىڭ بۇل ءتاسىلدى قۇپتاي قويماس. بۇل تاسىلگە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعان اۋدارماشىلار وزدەرىنىڭ «جەڭىلگەنىن» مويىنداعانداي بولادى-مىس. قۇپ. دەگەنمەن اۋدارمادا ترانسفەرەنتسيا (ترانسكريپتسيا) ءادىسىن قولدانباسقا بولمايتىن جاعدايلاردىڭ دا بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل ءتاسىل ساۋدا بەلگىلەرىن، ادام اتتارىن، توپونيمدەردى، مەرزىمدى باسىلىم اتتارىن، كومپانيا اتتارىن ت.ب. دۇرىس جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى.

شەتەل تەرميندەرىن قىزمەت اياسىنا، سيپاتىنا قاراي اۋدارۋدىڭ تاعى ءبىر كەڭ تاراعان ءادىسى – بالاما تابۋ. دۇرىس بالاما تابۋدىڭ ءبىر جولى – مادەني سيپاتى بار ءسوزدى، شەت ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنە ءتان تەرميندى اۋدارما تىلىندە تۇپنۇسقاداعى مادەني سيپاتىنان ايىرۋ، جالپىلاما سيپاتتاعى سوزگە اۋىستىرۋ. ماسەلەن، اعىلشىنداردىڭ قۇقىقتىق لەكسيكونىندا tribunal دەگەن ءسوز بار. بۇل ءسوز قازاق تىلىندە دە قولدانىلادى. الايدا بىزدە بۇل ءسوز، كوبىنەسە، اسكەري قىلمىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋ ماقساتىندا ارنايى قۇرىلعان سوت ورگانىن – توتەنشە سوتتى بىلدىرەدى (مىسالى، نيۋرنبەرگ تريبۋنالى، گااگا تريبۋنالى). سوندىقتان اعىلشىن تىلىندەگى ماتىندە كورسەتىلگەن سوت ورگانىنىڭ اتالعان توتەنشە سوتتارعا قاتىسى جوق ەكەنى بەلگىلى بولسا، tribunal تەرمينىن «تريبۋنال» دەپ كىرمە سوزگە اينالدىرماي، وزىمىزگە تۇسىنىكتى «سوت», «ارنايى يۋريسديكتسيا سوتى» دەپ اۋدارعان دۇرىس. ويتكەنى اعىلشىن تىلىندە tribunal ءسوزى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سوتتاردى بىلدىرەتىن جيىنتىق تەرمين رەتىندە قولدانىلادى. سونداي-اق بۇل تەرمين كونتەكستكە قاراي «سۋديا» نەمەسە «اربيتراجدىق سوت» سوزدەرىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە جۇمسالۋى مۇمكىن، مىسالى: Employment Appeal Tribunal – ەڭبەك داۋلارى جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت.

زاڭ تەرميندەرىن سيپاتىنا قاراي بالاماسىن تاۋىپ، انىقتاما بەرىپ اۋدارۋعا دا بولادى. اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعىندا تاراپتار جاساسقان مامىلە مىندەتتى تۇردە جازباشا راسىمدەلۋى كەرەك دەگەن جالپى تالاپ جوق. كەلىسىمشارتتاردىڭ كەيبىر تۇرلەرى عانا (مىسالى، جەر ساتۋ، جەرگە مەنشىك قۇقىعىن تابىستاۋ تۋرالى مامىلەلەر) جازباشا جاسالۋى ءتيىس. مۇنداي كەلىسىمشارتتاردى deed, كەيدە specialty دەپ اتايدى. بۇلاردى «ديد»، «سپەشالتي» دەپ ترانسكريپتسيالاماي، قازاق وقىرماندارىنا تۇسىنىكتى بولاتىن تىركەستەر ارقىلى اۋدارىپ، تۇپنۇسقا ءسوزدى قاسىنا جاقشاعا الىپ جازۋعا بولادى: رەسمي شارت، رەسمي كەلىسىمشارت (deed, specialty). رەسمي شارتتىڭ  covenant دەگەن دە اتاۋى بار، ونى قازاقشا «ءمور باسىلعان شارت» دەپ بەرۋگە بولادى.

اۋدارما بارىسىندا شەتەل تەرميندەرى مەن ۇعىمدارىنىڭ ءبىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەدە، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە قولدانىلاتىن ماعىنالاس نۇسقالارىنا دا كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق اۋدارمادا بىرىزدىلىك ساقتايمىز دەگەنگە سالىنىپ، تەرميندەردىڭ ءبارىن اۆتوماتتى تۇردە بىزدەگى بالامالارمەن الماستىرىپ تاستاۋعا بولمايدى. ماسەلەن، «اربيتراج» (arbitration) ءسوزىن الايىق. قازاق تىلىندەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە «اربيتراج» ءسوزىنىڭ «تورەلىك» دەگەن اۋدارماسى قولدانىلادى («تورەلىك سوت»). اعىلشىن كەلىسىمشارت قۇقىعىنا ارنالعان بۇل ەڭبەكتە اتالعان تەرميندى قولدانۋدىڭ شەتەلدىك (حالىقارالىق) تاجىريبەسىن ەسكەرۋدى ءجون كورىپ، سونداي-اق ونىڭ قازاق تىلىندە، اتاپ ايتقاندا كاسىبي ورتادا، قازاقستان قول قويعان حالىقارالىق شارتتاردا، مامانداندىرىلعان ۇيىمداردىڭ اتاۋلارىندا دا كەڭىنەن قولدانىلاتىن تۇسىنىكتى تەرمين ەكەنىن ەسكەرىپ (قازاقستاندىق حالىقارالىق اربيتراج، احقو حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعى), اۋدارمادا «اربيتراج» دەگەن نۇسقانى قالدىردىق.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، اۋدارما دايىن بالامانى ويلانباي قولدانۋدى ەمەس، ىزدەنۋدى، بار بالامالاردى سالىستىرىپ تالداۋدى، ىشىنەن جۇمىس ماقساتىنا، اۋدارىلاتىن قۇجات مازمۇنىنا ساي كەلەتىن وڭتايلى نۇسقانى انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. وسىنداي جۇيەلى جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلىپ، قىزىعۋشىلىق تانىتقان بارلىق تاراپتاردىڭ قولداۋىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز.

ەرلان ىسقاقوۆ، اۋدارماشى

سوڭعى جاڭالىقتار