17 قىركۇيەك, 19:41 1206 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اقسوراڭ قۇزدىڭ قياسى – اقسۇڭقار قۇستىڭ ۇياسى

«ءبىسىمىللا» – ءسوز باسى…

شىعىستا ءبىر ءتامسىل بار: «اقىنداردىڭ قۇلاعى وزىنەن قىرىق جىل بۇرىن تۋادى» دەگەن. ءتىپتى، ودان دا اسىرىپ: «اقىندار حالىقتان دا ۇزاق جاسايدى» دەپ جىبەرەتىنى تاعى بار… اسىلى، حاس اقىننىڭ دابىرالى داقپىرتى، دابىلدى داڭقى تىم الىس جەرلەرگە دە وزىنەن الدەقايدا بۇرىن جەتەدى. ەگەر اقىن ءتاڭىر-تاعالا ءۋا تاباراكانىڭ ءوز پەشەنەسىنە ەنشىلەگەن اماناتىنا وپاسىزدىق قىلماسا، ياكي اتاق-مانساپ-اقشا جولىندا اقىندىق كيەگە تۇك قاتىسى جوق شارۋالارمەن اينالىسىپ كەتپەسە، داقپىرت ءوشىپ، داڭق قانا كەلەر عاسىرلاردىڭ ەنشىسىنە كوشەدى…

و كەزدە كۇندە بەرەكەت، ايدا ايال، جىلدا بايان بار ەدى-اۋ. ۋاقىت شىركىن، قازىرگىدەي – باسى دا بەلگىسىز، اقىرى دا ايگىسىز ءبىر ءتۇپسىز قۇردىمعا قۇيىپ جاتقان سىلدىرسۇيىق  سۇرعىلت توپان ەمەس-ءتىن. مۇلگىگەن تاۋلار قۋىسىنداعى قيان قىستاۋدا ءتۇن تىلسىمىندا راديودان شالقىعان ءتورت-بەس كۇي مەن بەس-التى ءاننىڭ ءوزى دەمى كۇرسىن جانىڭنىڭ ەڭ شىعاي شيىر تۇكپىرلەرىن شارلاپ، تار كەۋدەڭدە تىپىرلاعان رۋحىڭ سىرى تىلسىم عالامنىڭ ەڭ شىعان قيىر شالعايلارىن كەزىپ كەتە بارار-دى. ال مەرزىمدى باسپاسوزگە شىعا قالعان مىقتى ولەڭدەر ءاپ-ساتتە ساناڭدا مورلەنىپ، سول سيقىرلى سوزدەردى ءاپ-ساتتە  ماڭگىلىكتىڭ تاس تاقتاسىنان وقىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەنەتىنسىڭ…

بۇرىن دا ءبىر جازعانىمداي، سول جىلى ورتا مەكتەپتى قۇتارىپ، الىس الماتىداعى ءنان وقۋدان قۇلاپ كەلىپ، مايلى قيان ماڭعىستاۋدىڭ قاراماندىباس اتالاتىن تاۋشىقتارىنىڭ اراسىندا تۇلپاردىڭ كوز شاراسىنداي كوزگەلدەك قۇدىقتاردان قاۋعالاپ جىلقى سۋارىپ جۇرگەن ءبىر شاعىم-تىن. «الاگوز»، «دوسانكوك» دەگەن قوس قىلاڭ، «قارعا» اتتى ءبىر باران – جۇيرىك اتتاردى الما-كەزەك مىنەم. قاشسا، – قۇتىلعان، قۋسا، – جەتكەن، ماشىرىقتاعىنى ماعۇرىپتاعىعا دۋشار ەتكەن، تارعىل تاستان قارعىعان سۋشا كەتكەن بەۋ، داۋرەن، ول كەزدە يەك استى – قيان شەتتە ماعان جەتكىزبەي جۇرگەن جالعىز قاشاعان جاقسى ولەڭ عانا بولاتىن… سونداي كۇننىڭ بىرىندە ارقاداعى بولات اتتى دوسىمنىڭ حاتى جەتسىن. حات – بۋاز، ءبۇيىرى تىم شىعىڭقى. از عانا امان-ساۋلىقتان سوڭ قولمەن جازىلعان «ارعىماقتار» اتتى جىر كەتسىن!.. سويقان جىر بىلاي باستالادى: «ساۋىربەك اعا! عافۋ ەت سۇراعانىما، – ارعىماقتاردىڭ دا ادامشا جىلاعانى ما؟ ارعىماقتار-اي، ءداۋىردىڭ مازاق قۇربانى، – مەنىڭ دە قانىم قىر قانى، قازاقتىڭ قانى! قۇندىز قىل قۇيرىق سۇرجەكەي ارعىماقتار-اي! – شىنىمدى ايتام، شىنىمدى، ساندىراقتاماي!..» مەن دە شىنىمدى ايتايىن، باسىندا مىنا ەكپىنى سۇراپىل جىردى دوسىما «قيماي» «قىزعانىپ» قالدىم. سوڭىنان بارىپ اۆتورىن ءبىلىپ «ۋھ» دەپ دەمىمدى باستىم. جوق، دەمىم، ورەكپۋىم باسىلمادى. ول كەزدە تاكەن الىمقۇلوۆتاي كلاسسيكتىڭ «تۇلپارلار تاعدىرى» كىتابىنان، اتالمىش ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن ابسەنتتىڭ تاعدىرىمەن نەداۋىر تانىس ەدىم. بىراق مىناۋ جىردان سوڭ كۇندە كورىپ جۇرگەن ارعىماقتارىما مۇلدە باسقا كوزبەن قاراي باستادىم. ولاردىڭ ساباۋ كىرپىكتى تۇنىق كوزدەرىنە ۇڭىلسەم، ۇلتىمنىڭ سانقيلى تاعدىرى مەن جىلقىمنىڭ قىم-قيعاش شابۋىلى ەلەستەپ قويا بەرەتىن بولدى… ءسويتىپ ءجۇرىپ قيماس دوستارىم – تۇلپارلارىما «قوش، قوش» ايتىپ الماتىعا دا اتتاندىم. مۇندا دا – ۇلى دالانى دۇبىرلەتە قۇيىنداتىپ كەلىپ، قالانىڭ تاس كوشەلەرىن الامان-تاسىرعا بولەي شاپقان ارعىماقتاردىڭ تۇياعىنىڭ استىندا قالعانداي كۇي كەشتىم! كوكىرەگىنە ءسوز ۇيا سالعان جاستىڭ كوبىنىڭ اۋزىندا اقسۇڭقارۇلىنىڭ «ارعىماقتارى» ءجۇر. اڭقىلداپ الدىمنان شىققان اسا قۇرمەتتى ەرتاي اقاتۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بىزدەن بۇرىنعى ءبىر شۋلىعان شايىر قارقارالىعا بارىپ، اقسۇڭقارۇلىن «پىرىندەي» قابىلداپ، «قول تاپسىرىپ» قايتىپتى! ونىسىمەن قويماي، «ءپىرىنىڭ» ءبىراز ولەڭىن جاتتاپ الىپ، ءبىراز ۋاقىت ءوز اتىنان وقىپ استانانىڭ جىرسۇيەر قاۋىمىن پەرى سوققانداي قىلسا كەرەك…

سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە، جاڭىلماسام، 83-ءتىڭ باس كەزى، پارتيانىڭ ورگانى «سق»-نىڭ ءبىر بەتىن تولايىم الىپ «قۇرلىقتار» اتتى پوەمانىڭ جاريالانعانى. ىراس، «پوەما» دەگەننەن گورى ءبىر تاقىرىپقا توپتاستىرىلعان كەسەك جىر-باللادالار دەسەك ورىندى بولاتىن سياقتى. پوەمانىڭ ىشىندە ارقىراي كىسىنەپ، شىرقىراي شاۋىپ باياعى «ارعىماقتارىم» ءجۇر… سوڭىندا، ءالى ەسىمدە، «اقسۇڭقار سەرىك – جۇمىسشى» دەگەن ەسىم-ءنام بار. ونىڭ ءوزى جىرداي ەستىلەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك، ول كەزدە ماعان «جۇمىسشى» دەگەن سونشا ءبىر ابىرويلى اتاق بولىپ كورىنبەيتىن. كۇندەلىكتى كوزگە ۇيرەنشىكتى مۇنايشىدان، ۇلۋتاس كارەرلەرىندە، زاۋىت-فابريكالاردا مىگىرسىز ميتىڭداپ جۇرەتىن كوپ جۇمىسشىدان مەن ەشقانداي رومانتيكا، اسقاقتىق سەزىنبەپپىن. وسىناۋ رۋحتىڭ ۇستاحاناسىندا سومدالعان كەسكەكتى ماقام، ەسكەكتى ەكپىن سول قارابايىر ماماندىقتىڭ ءوزىن تىم شالقاقتاتىپ جىبەرىپ ەدى. ول كەزدە، ارينە اتالمىش پوەما كومپارتيانىڭ باس گازەتىنىڭ قورجىنىندا بەس جىل جاتىپ، رۋحىنا – فاتيح، اقسەلەۋ اعامىزدىڭ جانكەشتىلىگىمەن عانا اسۋ-اسۋ بەلدەردەن، كەشۋ-كەشۋ شولدەردەن ءوتىپ بىزگە جەتكەنىنەن بەيحابارمىز. ايتسە دە، ءاربىر جولى ابدەن قاساڭدانىپ قالعان كەڭەستىك قاعيدالارعا قاسارىسا قايرات كورسەتىپ، ءار شۋماعى سىرەسىپ تۇرعان سويقان دا سۇستى جۇيەگە ىسقىرىنا ايبات شەككەن مىناۋ وجەت تە ءور سارىننىڭ سىقيعان «سق»-نىڭ بەتتەرىنە ءتىپتى سايكەسپەي تۇرعانىن، جاس تا بولساق، بولجادىق… مىنە، مىناۋ  ۇندىستەردىڭ «يامان تايپاسىنىڭ سوڭعى تۇياعىنىڭ» جىرى: «…جەردى قان-جىنعا كىم ارالاستىردى؟! تۇرعان ەرىنىڭدى جالاق قىپ – سارى التىنىڭدى – سارى الباستىڭدى كەتەرمىن ماڭگى تالاق قىپ! كوزىڭدى اش! قارا – مولالارىڭا! قارا بۇلت تورلادى الاپتى! نەيترون دەيتىن زوبالاڭىڭا ايىرباستامايمىن ساداقتى! اسپاندى سەنشە قۇشا المادىم مەن... جالايدى بەرىش ءدىلىمدى: سۇيەمىن ۇلى ۇشان دالام مەن كوگىلدىر كەڭىستىگىمدى! سول كەڭىستىكتە قالا بەرمەكپىن، ءبىر رۋح جەبەپ دەنەنى. دالادا تۋدىم. دالادا  ەر جەتتىم. دالادا ولگىم كەلەدى!» بۇل، شىندىعىندا، مەنىڭ، ياكي تاعدىرى «بار» مەن «جوقتىڭ» تارازىسىندا تەڭسەلىپ تۇرعان قازاق اتتى قاسىرەتتى ۇلتتىڭ ىشقىنىسى-تىن!..

كوپ ۇزاماي پوەما «جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جيىرما ءساتى» اتالعان جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. جۇپ-جۇقا مۇقابالى كوگىس كىتاپ جاستىعىمىزدىڭ استىندا توزدى. الايدا ىشىندەگى جىرلار كۇن وتكەن سايىن جاقۇتتاي جارقىراپ جىرسۇيەر جاستاردىڭ اۋىزدارىمەن بەرىسى – كۇلەمگە، ءارىسى الەمگە تاراپ جۇرە بەردى…

سول 83-ءتىڭ كوكتەمى ەدى. الماتىنىڭ، ونىڭ ىشىندە «كازگۋ-گورودوكتىڭ» كوكتەمى قانداي! جۇماتايشىلاپ ايتساق، «شىرشا ينەسى، ىرعاي ءبۇرى سورعالاپ»، نايزاعارانىڭ باسىنان اي قورعالاپ، ەگىزقارانىڭ اراسىنان جۇلدىزدار جورعالاپ، كۇنىمەن جورتىپ شولدەپ كەپ، تۇنىمەن شابىت كاۋسارىنا مەلدەكتەپ، تاڭ الدىندا تالىپ جىعىلىپ ەم، الدەكىمدەردىڭ كۇبىر-كۇبىر ۇندەرىنەن ويانىپ كەتكەنىم. باسىمدى كوتەرسەم… باسىمدا – قوس باۋىرجاننىڭ (ۇسەنين مەن جاقىپوۆ) قاسىندا اقسۇڭقار قۇستىڭ بالاسى وتىر! جازباي تانىدىم! ۇيقىم شايداي اشىلدى!.. تاسىر-تۇسىر جۋىنىپ، اپىل-عۇپىل كيىنىپ، الاس-كۇلەس تانىسا سالىپ، اباي-گاگارين قيىلىسىنداعى باسپا ۇيىنە تارتتىق. «جازۋشى»، الدە «جالىن»  باسپاسىنا جاڭا كىتابىن تاپسىرا كەلىپتى. ايتپاقشى، قاسىمىزعا بۇرىن بىزدەر جۇزىنە شالىس قاسىمحان قوسىلدى، ول دا ەلدە-ءتىن. سونىمەن ءبىز، اقسۇڭقارۇلىن العا سالىپ وي، ءبىر سايران كەشتىك-اۋ! ارقادان ارقالى اقىن ءوزىمىزدى ىزدەپ كەلگەسىن اياقتى ءار جەردەن التەك-تالتەك باسامىز. ءبىر ءتۇرلى، الەمگە دە اقسۇڭقارۇلىنىڭ  مولشەرىمەن، ولەڭگە دە سونىڭ ولشەمىمەن قاراي باستاعاندايمىز. كوشەدەگى قۇمىرسقاداي جىبىرلاعان كوپ پەندە تۇگىلى، جايشىلىقتا دارداي كورىنەتىن ءبىراز اقىنداردى اعامىز: «ءوي، اكەڭ، الماتىنىڭ اقىندارى عوي!..» دەپ بەلدەرىنەن ءبىر-اق سىزىپ تاستاعاسىن، ولارعا دا نەداۋىر بيىكتەن قارايتىندايمىز. «الماتىنىڭ اقىندارى» دەگەن جاڭادا شىعارىلعان «جانازاداي» ەستىلەدى. بىزبەن بىرگە سىراحاناعا بارعان ەكى-ءۇش اعامىز الگى «جازاعا» كەسىلىپ، «جانازاسى» كوزاپارا شىعارىلىپ، ارامىزدان قۋىلىپ-اق كەتكەنى. ءبىز دە ەلىرىپ العانبىز، «پىرىنەن» باتا الىپ، «جانازا شىعارۋعا» دايىن بولىپ قالعاندايمىز. جازۋشىلار وداعىنا جاساعان «جورىعىمىز» دا اسا ابىرويلى بولمادى. تالاي اداممەن ءجۇز شايىسىپ، امان شىقتىق-اۋ، ايتەۋىر. قايران بالاڭقى جاستىق، قازاقتىڭ، قالسا، وداقتىڭ كۇللى اقىنىن اعامىزدىڭ اۋزىمەن باعالاتىپ الۋعا جان ەتەمىز. ەسەنيننەن ەسەنعاليعا، حلەبنيكوۆتەن كەڭشىلىككە،  ەۆتۋشەنكودان ەرتايعا دەيىنگى ارالىقتا ءبىز تالداماعان، «باعالاماعان» جان قالمادى. وداقتان شىعىپ كەلە جاتىپ، اقسۇڭقارۇلىنىڭ ءبىر اداس اقىنى تۋرالى سۇراپ ەم، ول دا «الماتىنىڭ اقىندارىنىڭ» ساپىندا «الاستالىپ» كەتە باردى. قۇداي شەبەر، باس پوشتانىڭ جانىنا جەتە بەرگەندە الگى «الاس» ءھام اداس-اعانىڭ جولىعا كەتكەنى. ارقادان كەلگەن ءىنىسىن تانىستىرىپ ەم، اعاسى اق جارىلا قۋاندى. ءوزىنىڭ اسىعىس ەكەنىنە وكىنىش ءبىلدىرىپ، قالتاسىنان «قىزىل وندىق» شىعارىپ: «ورتالارىڭدا مەنى دە بار دەپ ەسەپتەڭدەر» دەپ قولىما  ۇستاتا بەردى…

ءبىرازدان سوڭ اقسۇڭقارۇلى:

وزگەشە كەسكىندە ەكەن كەزەڭىمىز،

ءبىزدىڭ دە ءورت ىشكەندەي وزەگىمىز.

قاسىمدا باۋىرجان مەن سۆەتقالي،

كەلگەندەي ەندى ءبىزدىڭ كەزەگىمىز، – دەپ، «مۇقاعالي. حرونيكا – 1973» ولەڭىندە سۋرەتتەگەن «پانفيلوۆ گۇلباعىنىڭ ىرگەسىندە ءشول باسىپ» وتىرعانىمىزدا اعامىزعا ابدەن بوي ۇيرەتكەن مەنىڭ ويىما الدەبىر قياڭقى قۋاقىلىق كىردى. ىلە-شالا جاڭاعى اداس-اقىنى تۋرالى باعاسىن سۇرادىم. الدىندا عانا «جانازاسىن شىعارىپ جىبەرگەن» اعام ەندى مۇلدە باسقا راكۋرستان باعا بەرسىن: «الماتىنىڭ  اقىندارىنىڭ ىشىندەگى مويىنى وزىعى – سول!» دەگەندە سىرتقا شىعارىپ كۇلە الماساق تا، كەيىن سىرتىنان ءماز-مەيرام بولىپ ايتىپ جۇردىك…

ءسويتىپ بىردە بالا، بىردە دانا سەرىك اقىنمەن اعالى-ءىنىلى بولىپ تاراستىق. اقىننىڭ كەلەسى كىتابىنىڭ جولى اۋىرلاۋ بولدى. وداقتا تالقىلاۋ ءوتتى. كىرگەلى تۇرعانىمىزدا ەسەنعالي: «سەرىكتى قورعاۋ كەرەك» دەپ قالدى. وزىمىزشە تاپقان اقىلىمىز، ۇلكەن ادام، جاردەمى تيەر دەگەن ۇمىتپەن ۇسەنين ەكەۋمىز «اقساقالدار القاسىن» باسقارىپ وتىرعان الجەكەڭە كىردىك: «ءىنىڭىز، جەرلەسىڭىز، اسا تالانتتى اقىن. جيىنعا قاتىسىڭىز. پىكىرىڭىز قاجەت» دەگەن سوزىمىزگە ول شاقشيا قاراپ: «ونىڭ ماعان نە كەرەگى بار؟!» دەپ شاڭق ەتە قالعانى… شوشىنا شىعىندىق. الايدا بار قارسىلىق ادىرا قالىپ، اقسۇڭقارۇلىنىڭ كىتابى باسپاعا ءوتتى. قورىتىندى ءسوز سويلەگەن اۆتور سوڭىندا «قاسقىردىڭ مونولوگى» اتتى جىرىن وقىدى:

جەك كورەم ءيتتى!

الىسىپ جۇرەم،

شابىسىم جۇرەم!

قاعىنىپ…

سايىن دالانىڭ تاعىسىمىن – مەن،

نە دەگەن عاجاپ – تاعىلىق! – دەپ باستالعان ادۋىن جىردىڭ

الاپاتى مىنا جازارماندار ورداسىن عانا ەمەس، بۇكىل الماتىنى باسىپ بارا جاتقانداي ءحال كەشتىردى-اي! «الا توبەتتىڭ استىندا قالار – كۇن تۋعانى ما اقىرى… نەگە ۇندەمەيسىڭدەر، قاسقىر-بابالار، – قاعىنىپ كەتكەن جاتىرى؟!

نەگە ۇندەمەيسىڭدەر؟ – ۇرلىق ءتۇن ەدى: جاتقانىم مىناۋ – جاۋ ءىشى. – اسپاننىڭ استىن دۇرلىكتىرەدى، ۇرگەن يتتەردىڭ داۋىسى…»

استە ەرلىك ءارتۇرلى جاعدايدا جاسالادى. ال رۋحاني ەرلىكتىڭ قالاي جاسالعانىن كوپشىلىك كوبىنە بايقاماي دا قالادى. ونداي ەرلىك جۇرەكتەردەن جۇرەكتەرگە، سولار ارقىلى بارىپ تۇنەكتەرگە وتسە كەرەك. دۇنيەنى تۇنشىقتىرعان تۇنەكتەر سونداي ەرلىكتەردىڭ ساۋلەسى تۇسكەن سوڭ عانا سەرپىلە باستايدى. مىنە، سەرىكتىڭ اتالمىش جىرى دا سونداي ايتۋلى ەرلىكتىڭ ءبىرى-ءتىن. سوۆەت يمپەرياسىنىڭ جويقىن جۇيەسىنىڭ استىندا ءجۇرىپ ونداي جىردى «كوكەيىنەن كۇلتەگىننىڭ جازۋىن» وقي العان جان عانا جازا السا كەرەك-ءتى.

مىنە، بۇگىن مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان «كوكەيىمدە – كۇلتەگىننىڭ جازۋى» اتتى كىتاپتى وقىپ وتىرعانىمدا اقسۇڭقارۇلى تۋرالى ىلكى ويىما ورالعان وسى وقيعالار ەدى. سىيلىق دەمەكشى، مۇنداي دارەجەلى قۇرمەت، مەنىڭشە، شىعارماشىلىق يەسىنىڭ جاسىنا نەمەسە لاۋازىمىنا قاراماي كورسەتىلگەنى ءجون. قازىرگى ولشەمگە سالساق، ەگەر ماحامبەت، ماعجان، ءىلياس، سۇلتانماحمۇت، قاسىمدار ءتىرى بولسا، ەشقاشان بۇل سىيلىقتى الا الماسى انىق! دەمەك مەملەكەتتىڭ باستى سىيلىعى – تۇلعانىڭ ۇلت دىلىندە  قانداي رۋحاني سىلكىنىستەر جاساعانىمەن عانا باعالانۋى ءتيىس. بىلۋىمشە، سەرىك اقىن بۇل سىيلىققا بۇرىن دا ءبىر-ەكى رەت ءتۇسىپ، «قۇلادى». سەرىكتەي اقىندى قۇلاتۋ – قۇلاگەردى قۇلاتۋ سىندى ابىرويسىز ءىس. اقان سەرىنىڭ تۇلپارىنىڭ شىڭعىرعان ءۇنى مىناۋ تارعىل تاعدىرلى تارلان دالانىڭ قۇلاعىنان ءالى وشكەن جوق. قايتا ول ءۇن قازاقيانىڭ ءاربىر «قۇلاگەرى» قۇلاپ نە مەرت بولعان سايىن ۇلعايا بەرمەك.

مەن اقىننىڭ جاڭا كىتابىنان سول بادباقىت تۇلپارلاردىڭ وزانىن ەستىدىم… ونداي وزان تۋعىزا العان اقىن ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. بىلگەسىن دە ونىڭ:

دالدۇرىشتەر ميدى اشىتتى،

جازعاندارى تاقپاق قۇر،

ولەڭ ەمەس، شاتپاق بۇل!

كۇلتەگىننىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي،

مەنىڭ جىرىم مىناۋ ەلدىڭ ءدىلىن،

ءۇنىن ساقتاپ تۇر! – دەۋگە ابدەن حاقىسى بار.

ءسوزدىڭ باسىندا پامدەدىك، اقىن ءوز عاسىرىنىڭ ءاربىر ءساتىن قالت جىبەرمەي باقىلاعانىن. قۇر باقىلاپ قويماي ول ساتتەردىڭ سەبەبى نەدە، سالدارى قانداي ەكەنىن ميدىڭ ميكروسكوپىمەن، جۇرەكتىڭ دۇربىسىمەن ءۇڭىلىپ، تامىرشىداي تاپ باسادى. سەن دە سول وتە نازىك «اپپاراتتار» ءتۇسىرىپ بەرگەن اقپاراتتار بويىنشا بولاشاق ۇلت پەن ادامزات تاعدىرىنا قانداي سىنالار قاعىلىپ، نەندەي سىناقتارعا تاپ بولارىن بولجالدايسىڭ. اقىننىڭ حاس ميسسياسى دا سول. ول، بىراق ىلعي ءوسىپ، مىگىرسىز رۋحاني ىزدەنىستە بولماسا، مۇنداي باتپان دا باتپان، باتپان جۇك، شىڭداردان بيىك وتپان-جۇكتى ارقالاپ جۇرە المايدى. ونداي تالايسىز تالانتتاردىڭ تالايىن سانامالاپ بەرۋگە بولار ەدى...

اۋليەلەر ەڭبەكتەرىن ىزەۋىرلەسەك، رۋح ەكى ءتۇرلى بولادى. ءبىرى – سايارا, ياكي  وسەتىن رۋح، ەكىنشىسى – سابىتا, ياعني وسپەيتىن رۋح. ەكىنشىسى حايۋاندارعا ءتان. سونداي-اق توعىشارلار دا وسى توپقا كىرسە كەرەك. سەبەبى مۇباراك پايعامبارىمىزدىڭ ايتۋىنشا: «ادامنىڭ جاقسىسى – پەرىشتەدەن ابزال، جامانى – حايۋان، بالكىم، حايۋاننان دا تومەن!»

ال عالامنىڭ، ادامزاتتىڭ، الاشتىڭ، قازاقتىڭ قايعىسى مەن قاسىرەتىن جۇرەگىنە جۇك، سۇيەگىنە مۇك قىلىپ العان اقىن شىركىندە قانداي دەگبىر، قانداي مازا بولسىن؟! ول تىنىمسىز ىزدەنىسىمەن وزىنە ەنشىلى سايارا-رۋحىن جەتىلدىرىپ، سول ارقىلى ۇلتىن كەلەسى ءبىر بيىككە كوتەرگەنىن ءوزى دە سەزبەستەن الاساپىرانعا، ۇيتقىماعا، قۇيىنعا، حاوسقا تولى عۇمىرىن كەشە بەرەدى. سويتە تۇرا «پوەت – ۆەليچينا نەيزمەننايا» دەپ سالماقتاناتىنىن، «پوەت – سىن گارموني» دەپ ارۋاقتاناتىنىن قايتەرسىڭ؟.. ۇلى بلوك ايتقان وسىناۋ قاعيدالاردى اقسۇڭقارۇلى دا مويىندايدى. بىراق ول ىزدەگەن ۇيلەسىم ىلعي دا كۇيرەسىمگە اينالىپ كەتە بەرەدى. سەبەبى اقىننىڭ ءتۇپساناسىنا سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن اسا اۋىر سوققىلار، جويداسىز شابۋىلدار جاسالعان! ول ىرگەسى شاتىناپ، كوبەسى قاقىراپ تۇرعان رۋح قامالىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي ىشقىنادى. جايدىڭ تاسىنداي ساپاعا يە سوزدەرمەن قامالىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ باعادى. ويتكەنى ونىڭ جۇرەك-وتانى ىلعي قاتەردە! ودان ەرتەڭ ۇلىق سوتتا وتانى ءۇشىن جاۋاپ الىناتىنىن جان-تانىمەن سەزەدى.

ونىڭ سوندىقتان: «ال، مىرزام، كەل دە، الشاڭدا، اي-حوي، الشاڭدا! الدىڭدا سەنىڭ اقجول عوي قايدا بارساڭ دا. استانادان دا اقشانىڭ ءيىسى شىعادى، الاشتىڭ ءيىسى قاي جاققا كەتكەن، ال، سوندا؟!» – دەپ تاڭدانا ءھام شامىرقانا سۇراق قويۋى زاڭدى.

ونىڭ سوندىقتان: «بازار دەگەن – قاپتاعان قارا شىبىن! قارا شىبىن قۇج-قۇج-قۇج... قاراسى – مىڭ. اقىن، وعان قاراساڭ، قارا باسىپ، كوزدەن اعىپ كەتەدى قاراشىعىڭ!!!» – دەپ تۇرشىگۋى تابيعي.

ونىڭ سوندىقتان: «قايدا قاراپ جۇرگەم؟ كوكتى ءتۇردىم دە، انگە سالىپ،  ايعا قاراپ ءجۇردىم بە؟ ءۇش ءجۇزىمنىڭ ءۇش مىڭ جىلداي جيعانىن، ءۇش جويىت كەپ ساتىپ الدى ءبىر كۇندە!» – دەپ اھ ۇرۋى قىلاپسىز.

ونىڭ سوندىقتان: «ەلدەن تارتىپ، جيناپ العان مال قانداي! كۇن كورىپ كور ەندى سوعان جالدانباي؟! الشاڭدايدى،ازاتتىقتى اللانىڭ الدىندا بوپ، ءوزى سۇراپ العانداي!..» – دەپ ىزالانۋى لايىق...

امەريكانىڭ ءحىح عاسىردا عۇمىر كەشكەن ويشىل اقىنى رالف ۋولدو ەمەرسون ادامدى تازارتاتىن ءارى قاھارمان ەتەتىن دۇنيەنى عانا پوەزياعا جاتقىزۋعا بولاتىنىن جازادى. وسى قاعيدا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە قاراپ، قاداپ ايتىلعانداي اسەر بەرەدى. شىنىندا، اقسۇڭقارۇلى پوەزياسى ۇلت الدىنداعى اردىڭ تازالىعىنا ءھام كەز كەلگەن ساتتە سول ۇلت جولىندا كەۋدەڭدەگى جالعىز باسىڭدى قىرقىپ بەرۋگە دايىن بولۋعا ۇندەيدى.

ول سوندىقتان دا: «زامان-اي، سۋىق سۇر – ءوڭىڭ، – وتقا دا، سۋعا سالاسىڭ.

كەنەسارىنىڭ باسىن اپ، تۇكتى جۇرەگىن، – جۇرەگىمە جەرلەپ، – قاي جاققا قاڭعىپ باراسىڭ؟! نەڭدى ىزدەپ ءجۇرسىڭ تورتكۇل دۇنيەنى ءتۇتىپ جەپ، – وسىناۋ قىرعىن-سۇرگىننەن؟ – ...كەۋدەمدە ءالى تۇكتى جۇرەگىم لۇپىلدەپ، – باسىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن مەن!..» نەمەسە: «تويى دا كوپ، اسى كوپ. – شەتتەرىنەن ءماز بوپ كارى، جاسى كەپ; قابىما، انە،  سالىپ جاتىر قيقۋلاپ: «مىناۋ – ءبىزدىڭ حان كەنەنىڭ باسى!» – دەپ; «مىناۋ – اقىن ماحامبەتتىڭ باسى!» – دەپ; «مىناۋ – باتىر كەيكىمىزدىڭ باسى!» – دەپ. – جوڭكىلەدى جولىمدا ءھام سوڭىمدا، – ماعان ۇقساس  ءبىر جەرى بار ونىڭ دا. – «كىمسىڭ؟» – دەسەم، «مەن – قازاقپىن!» – دەيدى ول، – قازاقتىڭ باسى – قولىندا!» – دەسە، سەنەسىڭ. سەنىپ قانا قويمايسىڭ، سەنىڭ رۋحىڭ – سول بابالار ۇران-وت جاققان شىڭداردىڭ باسىندا باسىڭدى قولىڭا ۇستاتىپ تۇرىپ اتوي سالادى! ال بۇگىنگى پوەزياعا، كۇللى قۇندىلىقتارىنىڭ ءباسى كەمىپ، بارشا قاسيەتى اياقاستى بولعان قازاق سىندى حالىققا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟!

قاسيەت، قۇندىلىقتاردىڭ اياقاستى بولۋى دەگەننەن شىعادى، قازىر ەلدىڭ بارىنە ايگى، تاۋەلسىزدىك العالى ءدىن اتىن جامىلعان قاتەرلى اعىمدار قۇدايسىز قوعامنان قالجاۋراپ شىققان حالقىمىزدىڭ باسىن داڭ قىلدى. ءتىپتى، مەملەكەتتى ساقتاۋشى، ۇلتتىڭ اماندىعىن قورعاۋشى، ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىن قامداۋعا ءتيىستى نەگىزگى ورگان بيلىكتىڭ ءوزى مىناۋ ءاششادى قاتەرگە ءالى كوزىن جۇمىپ قاراپ وتىرعانداي نەمەسە سولارمەن ىمىرالاسقانداي... ال وسىناۋ قانقۇيلى دۇشپانعا قارسى اتتانداپ شىعۋعا ءتيىستى قالامگەرلەر قاۋىمى، بەينە قايىناعاسىنىڭ اتىن تەرگەگەن يبالى كەلىندەي بۇل ماسەلەگە كەلگەندە، باسىن بۇعىپ قالادى. ۇلتتى تامىرىنان جويماق بۇل قاندى قارا بالتانىڭ جۇزىنە قايمىقپاي قاراپ، شىمىرىكپەي قارسى تۇرعان ازدىڭ ىشىندە تاعى دا اقسۇڭقارۇلى بار. ول: «مەن قاجىدىم – ءدىنى دە ولگەن، ءدىلى ولگەن – ساقالداردان! – ءتۇرىن قارا تۇنەرگەن؟! – جانىم مەنىڭ ارتىق پا ەدى ابايدان؟! – سول حاكىمنىڭ جولىمەنەن جۇرەم مەن!» «...مەن تۇرمىن قانداي قايقاڭدا؟ – وكسىگىم ىشكە سىيمايدى، سونسوڭ، ايتام دا: مۇنايدى بەردىم قىتايعا، ءتىلدى ورىسقا، – قۇدايدى بەردىم نەگە مەن ۋاقاپ-سايتانعا؟! قارا پارەنجە – جەلبىرەپ جەلگە ەتەگى، – قارا جىلانداي قايقاڭ دا قايقاڭ ەتەدى. – ابايعا بارماي، الباستى باسقان بۇ قازاق، – اللاعا قالاي جەتەدى?!» – دەپ قابىرعاڭدى قاۋساتا ساۋال قويسا، دەمەك اقىننىڭ دا قابىرعاسى وسىناۋ قاسىرەتتەن قانشالىقتى قاقىراپ تۇرعانىن سەزەسىڭ. ول قايعىنىڭ تابى وزەگىڭدى وتتەي ورتتەمەسە، وندا قازاقتىعىڭدا اقاۋ بولعانى!..

ال مۇنداي قايعىدان بەرەن كيىنگەن ەرەن تالانت ومىرباقي باسىن تاۋ مەن تاسقا ۇرىپ وتەدى. ول جاس كەزىندە قانداي البىرت بولسا، ەگدەرگەندە دە سالعىرت بولىپ قالا المايدى. ونداي بۋىرقانعان قۋات جەرگە سىيماي اتقىعان لاۆانىڭ ىشقىنىسىنان ىتقىعان ماگماداي دۇنيەنى قايتا تۇزەدى. اسىلى، كىسەنۇزگەن شىعارماشىلىق يەسىنە ول قۋات ەكى تاراپتان بەرىلەدى. ۇلى گوتە ايتقانداي، ءبىرى – جاراتۋشى يەدەن، ءبىرى «مەفيستوفەلدىك»، ياكي ءىبىلىسي كۇشتەن.

قۇدايلىق ىلىمنەن جۇرداي قوعامدا ءوسىپ، وسى ەكى قۋاتتىڭ اراسىندا جانۇشىرعان تالاي اقىن سايتاناتتىڭ وتىنا ءپارۋاناشا ورتەنىپ كەتكەنىن ەندى كىمنەن جاسىرامىز؟ كەشە عانا:

مەن دە وسى جۇرتىممەن ءبىر ءتۇس كوردىم،

ۋىن داعى بالداي كورىپ ىشكەنمىن.

ارۋاقتاي – اياق-قولىم سالبىراپ،

اسپاننان كەپ ايىقتىرعىشقا تۇسكەنمىن!.. – دەپ جۇرگەن اقىن

كەنەتتەن جۇمەكەن اعاسىمەن سىرلاسىپ:

شالقىعان جوق شاراپ ءىشىپ-شاتىسىپ،

بارلارداعى قان بازارعا قاتىسىپ.

ءبىلىپ الدى ءبىر پەندەنىڭ ىشىندە،

پۋشكين –

دانتەس جاتاتىنىن اتىسىپ!

 

ءجۇرمىز بىردە ۇستەم بوپ تا، تەڭ دە بوپ،

جۇرگەن جوقپىز راحاتتان كەندە بوپ:

پۋشكين جەڭگەن كۇنى ءبىر ءسات – ادام بوپ،

دانتەس جەڭگەن كۇنى – كۇيكى پەندە بوپ! – دەپ دىلدەگى «ءفىتىري

يمانننىڭ» ارقاسىندا اقيقاتتىڭ قۇپيا قاقپاسىن اشىپ تاستايدى. ال بۇل قاقپانى اشۋ باقىتى كىم كورىنگەنگە بۇيىرماعان! ول – توركىن-تۇركىن تانىعان، التىن قۇلپىن – حالقىن-ۇلتىن تيتتەي جۇرەگىنە سىيعىزعان ارشىلانعا عانا بۇيىرمىس سىباعا! ارينە، بۇل جەردەگى «پۋشكين»، «دانتەس» ۇعىمدارى ادام بويىنداعى ءبىرى ورگە، ءبىرى كورگە سۇيرەيتىن ەكى كۇشتىڭ وبرازعا ورانعان بەينەسى ەكەنى تۇسىنىكتى.

اقيقاتتىڭ قۇپيا قاقپاسىن اشقان اقىندى قۇداي-تاعالا قالعىعان تاۋلاردى جاڭعىرىقتىرۋعا، مۇلگىگەن باۋلاردى دۇرلىكتىرۋگە جىبەرەتىن سياقتى. سوندىقتان دا ونىڭ توبەسىنەن قيقۋ كەتپەيدى. زاماننىڭ قاباعى قاتۋلانسا-اق، ونداي اقىنداردى سوققىعا جىققان نە تۇرمەگە تىققان، ءتىپتى بولماسا، 9 مىسقال قورعاسىندى جۇرەگىنە نە ميىنا قۇيا سالىپ قۇتىلىپ وتىرعان.

ارىعا بارماي-اق ابايدان باستايىقشى... باسقا ارىزقويلاردى بىلاي قويعاندا، قۇنانبايۇلىنىڭ سوڭىنان ءبىر عانا ۇزىكباي ءبورىبايۇلى دەگەن اعايىنى وتارلاۋشى ورىس وكىمەتىنىڭ اكىمدىگىنە ون جىل بويى تىنباي ارىز ايداعان! بۇل، البەتتە ابايدى قۇرتۋ، تىم بولماسا، جىگەرىن جاسىتۋ ارقىلى ۇلتتىڭ بەلىن سىندىرۋ ءۇشىن تەرەڭنەن ويلاستىرىلعان سۇرقيا ساياسات-تىن. قۇدايعا ەمەس، ورىس لاقتىرعان سۇيەككە قۇل بولعان ۇزىكبايلار، بار بولعانى، جات قولىنداعى جەكسۇرىن قۇرالدار عانا-تىن...

الگى  ارىزداردى وقىپ وتىرساڭ، اللا ساقتاسىن، بۇل جالعاندا ابايدان اسقان جاۋىز، ابايدان وتكەن ازعىن جوق دەپ قالاردايسىڭ!.. ۇلى اقىن: «قايران ءسوزىم قور بولدى...» نەمەسە «جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ، اركىم ءبىر يت ساقتاپ ءجۇر ىرىلداتىپ...» دەپ كەلەتىن جان-كۇيگى سوزدەرىن وسىندايلاردىڭ قورلىعىنا شىداماي ايتقان عوي. الايدا تاريح تارازىسىندا اباي كىم، ۇزىكباي كىم؟! ال اللانىڭ «ميزان-تارازىسىندا» ۇلتىنىڭ حاكىمىن، ادامزاتتىڭ اقىنىن پاراقور-كاپىردىڭ ۇڭعىسىنا بايلاپ بەرمەككە جان ەتكەن جالاقور-ءجاھىلدىڭ مۇشكىل ءحالى قانداي بولار؟.. ءجا، وعان ءبىز تورەشى ەمەسپىز، تەك قانا «حاۋف ءۋا ريجا» سەزىمىنەن تۋىپ جاتقان قورقىنىش قوي بۇل. قالاي بولعاندا دا ابايدىڭ «تولىق (كامىل) ادام» بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇزىكبايلار دا ەڭبەك ءسىڭىردى. اقىن سول جاتتىڭ ايتاعىنا ۇرگەن سالداقى ساتقىندارمەن، جانباقى جۇتقىندارمەن ەگەسە ءجۇرىپ ەسەيدى، الىسا ءجۇرىپ كەمەلدەندى...

73 جاستاعى اۋليە شاكارىم اقساقالدى قاراسارتوۆتىڭ وتريادى قالاي ولتىرگەنى ايان. كولباي توعىسوۆتىڭ دەگەنى بولعاندا، ماعجاندى 1918 جىلى 25-اق جاسىندا ومبىدا ومبى قاردى اقىننىڭ كۇرەڭ قانىمەن بوياپ اتقىزىپ تاستار ەدى. ماعجاننىڭ تاعى ءبىر جەرلەسى ءابدراحمان ءبايدىلدين ىزىنەن سۇمەڭدەپ ەرىپ ءجۇرىپ ارىز ايدادى. البەتتە ونى وسىنداي سۇمەلەك حالگە جەتكىزگەن جات قارا كۇش-ءتىن. ادام جۇرەك اتتى يمان-تارازىسىن بۇزىپ العان كۇنى كىم-كورىنگەننىڭ سۇيەگىنە ۇرەتىن قارعىلى قارا يتكە اينالىپ شىعا كەلمەك... كەيىن «قازاق پوەزياسىنىڭ اقساقالىنىڭ» سەبەبىمەن 60-جىلى اقتالۋعا ءتيىستى ماعجاننىڭ اسىل پوەزياسى تاعى 28 جىل بويى قابىردە جاتتى... جىر-قۇلاگەر ءىلياستىڭ تۇرمە ىشىندە تۇرىپ ايتقان اھ ۇرعان ءسوزى: «بالام ەتىكشى بولسىن، تەك اقىن بولا كورمەسىن!..» ەدى. قايران جىر تۇلپارىنا مۇنداي كەرەز-ءسوزدى ايتقىزعان الگى كولەڭكەدەگى كورباقتاردىڭ ارىزى-تىن! ال ءوزى سوعىستان جارالانىپ، دەرت تاۋىپ ورالعان، ءسابيى اۋرۋ، استاناسىنان باسپانا بۇيىرماي قاڭعىعان قاسىمنىڭ ۇستىنەن 1954 جىلدىڭ وزىندە عانا 28 ارىز-ماقالا ۇيىمداستىرىلعان! ەگەر ستالين ءتىرى بولعاندا، اۋرۋ اقىننىڭ سۇيەگى يتجەككەندە توڭعا ورانىپ جوعالۋى ابدەن مۇمكىن-ءتىن! تۋعان ەلىندە تونعا ورانىپ جۇرۋگە ءتيىستى ارداق اقىننىڭ كورگەن كۇنى وسى بولدى. كەلەسى جىلى «شوق شايناپ، وت بۇرىككەن» قايران قاسىم ءدارىل-ءفانيدى تالاق ەتتى! مىنە، ءولىم توسەگىنە باس قويعان اياۋلىسىن اياماعان قاتىگەزدىكتىڭ شەكتەن شىققان كورىنىسىنە نە دەۋگە بولادى؟! بۇل جۇقپالى ىندەت شامالى ۋاقىتتا ايىقپاستاي بولىپ ۇلت بويىنا مەرەزدەنە ءسىڭىپ العان.

اقسۇڭقارۇلىنىڭ: «...اكادەميك بولدى-اۋ، ءبىر اعاتايىم، – «قاسىم دەگەن –  ۇلتشىل» دەپ قاقساپ ءجۇرىپ...» – دەيتىنى سودان. نادان دا – حايۋان! حايۋاننىڭ دا ەڭ جامان ءتۇرى! حايۋاننان ايىرماشىلىعى، ول ادامدارعا ارنالعان كۇللى زاماناۋي يگىلىكتەردى يەلەنە الادى. ول – اكادەميك، عالىم، دەپۋتات، مينيستر، ءمۇفتي، ەلشى، كاسىپكەر، زاڭشى، ءانشى، «بولاشاقشى»، ەڭ بەرىسى – بلوگەر، ارىسى ءبىر مەملەكەتكە پرەزيدەنت بولۋى دا مۇمكىن! بىراق ينساندى يمانعا كەلتىرەتىن جول بولسا، ول جولدا قايرات قىلعان جان بولسا، وعان ىمىراسىز حاس دۇشپان – سول! سەبەبى ول جول مۇنىڭ حايۋاني-حارامى جولىن جابادى! ەگەر حارامى جول جابىلسا – كۇلگىن توپىراقتىڭ قاتپارلارىندا كومىلگەن قازىنا-كومبە اشىلادى; مۇلگىن تاۋلاردىڭ جاقپارلارىندا ورىلگەن بادىزدەردىڭ بەدەرى كورىنىپ، «كۇلتەگىننىڭ جازۋى» كۇڭىرەنگەن ءۇن شىعارا باستايدى; ءدادام قورقىتتىڭ ماڭگىلىك ءومىردى اڭساعان سارىنى ەستىلەدى; اۋليەلەر سۇلتانى ازىرەت سۇلتاننىڭ ماڭگىلىك ماحابباتپەن قاۋىشتىراتىن حيكمەتتەرى مەن «حاي زىكىرى» ءولى جۇرەكتەردى ءدىر ەتكىزىپ وياتىپ، ءدۇر ەتكىزىپ تىرىلتەدى! ءولى جۇرەكتەر تىرىلسە، «ادام» اتىن ارقالاپ جۇرگەن ولەكسەلەرگە جەردە ورىن قالمايدى. حارامى حايۋاننىڭ ارام تۇيسىگى ونى جاقسى بىلەدى. قارا كۇش – قارا قۇس. قارا قۇس ەشقاشان اقسۇڭقار قۇستىڭ بالاسىنىڭ ارقاداعى ەڭ بيىك شىڭ اقسوراڭنىڭ ۇشان بيىگىندە قاناتىمەن بۇلتتى جىرتىپ، توپشىسىمەن شىقتى بۇركىپ جالت-ويىن سالىپ جۇرگەنىن كورە المايدى. كورەدى، بىراق كورگىسى كەلمەيدى. وندايدا ول كوزىن جۇمىپ المايدى، جاۋىن جىرتىپ-جىرتىپ تاستاۋعا شارعاسى كەم. ويتكەنى قاشاعان اقىن ايتپاقشى: «قۇس ۇلكەنى – قاراقۇس، – دەنەسى دارداي، كۇشى جوق. – ونىڭ كۇشى جوقتىعىنىڭ سەبەبى – تىرناعىنىڭ ءۇشى جوق!» سوندىقتان ولەكسەلەردەن قالعان سۇيەك-ساياقپەن عانا قورەك ايىراتىن بەيباق سول كۇڭسىگەن-مۇڭسىگەن قالپىندا اقسۇڭقار قۇستىڭ توپشىسى تالعانىن، قاناتى قايرىلا سىنعانىن عانا كۇتەدى. تۇتە-تۇتەسىن شىعارىپ مۇجىسەم دەگەن كوكسەۋ بولادى كور-كوكەيىندە. الايدا ول «ارمانىنا» جەتە الماعان سورلى ءوز ۇيالاستارىنىڭ جەمتىگىنە اينالعان كۇيى تىرلىكتەگى ساپارىن اياقتايدى. سەبەبى مەنىڭ اۋليە شالدارىمنىڭ كۋالىك ەتۋىنشە: «ىلاشىن-سۇڭقار ءجۇن توكسە، – شەنىنە قۇزعىن جولاماس!..» جۇنىنە جولاي الماي جۇرگەن سورماڭداي سۇيەگىنە قايدان جاقىنداسىن؟! اقسۇڭقار قۇستىڭ سۇيەگى اقسوراڭنىڭ باسىندا قالسا كەرەك-ءتى! ويتكەنى ونىڭ ۇياسى سول شىڭنىڭ قياسىندا-ءدۇر! ءسويتىپ حاس دۇشپانىنىڭ ولىگى دە بۇيىرمايدى مىستانى پيعىلدى ىستانى قارا بەيباققا!..

ەگەر ءبىر قىزىعۋشى شىعىپ، زەرتتەي قالسا، قاسىمنان كەيىنگى ۇستىنەن ەڭ كوپ ارىز جازىلعان اقىن سول قاسىم تۋعان – قاسيەتتىڭ نۇرى مەن قاسىرەتتىڭ قانىنا قاتار يلەنگەن توپىراقتان جارالعان اقسۇڭقارۇلى ەكەنىنە ءشۇبام جوق! اقىننىڭ 60 جىلدىق تويىندا زالعا «بومبا قويىپ» جىر-مەرەكەسىنىڭ شىرقىن بۇزعان قاراسۇرقي سۇمپايىلار ونى قورلايمىن دەپ ءجۇرىپ قىسقا قولى تۇگىل شولاق قيالى جەتپەس زاۋ بيىككە قالاي كوتەرىپ العاندارىن بىلمەي دە قالدى. اسىلى، جاس شاعىندا ىزىنەن اڭىز ءورىپ جۇرسە، ەگدەرگەندە سوڭىنان ارىز ەرىپ جۇرسە، حاس اقىن – سول! ونىڭ:

مەن تۋاسى كەرەمەتكە كەنەلگەم،

شۋلاتۋعا تۋعام تىنىش كوشەنى.

ءبىر دوتسەنتكە تاماق تاۋىپ بەرەم مەن،

ءبىر قىرتتاردىڭ بولىپ قاڭقۋ-وسەگى... – دەۋىندە سەزىمدى سەلت

ەتكىزەر، كوزىڭدى ءمولت ەتكىزەر شىندىق جاتىر. كەشە قاسىم تيراندار تاققا مىنگەن يمپەريالاردىڭ جۇزىنە كوزىن ايىرماي قاراپ تۇرىپ:

ەي، تاكاپپار دۇنيە،

ماعان دا ءبىر قاراشى;

ەستيمىسىڭ سەن مەنى،

مەن – قازاقتىڭ بالاسى! – دەپ الاپاتىن اسىرسا، بۇگىنگى ونىڭ بولەسى:

الاشتىڭ تاۋ مەن تاسىنا

تالىستاي تاڭبا باسىلىپ،

يت پەن قۇس شىقتى باسىڭا،

باسىڭنىڭ جوعىن باسىنىپ!.. – دەگەن ايباراعىن تانىتادى. بۇلار  

تۇلىنتۇتقان ورلىك پەن جۇلىنجۇتقان ەرلىكتەن عانا تۋاتىن زادا-ءسوز! مۇنداي ءسوزدى ايتا العان اقىنداردى تۋعان ەل اي استىندا ماڭگى جاسارىنا يمانىم كامىل! ول ءسوزدىڭ ساۋلەسىن اۋەمدى جايلاعان قارا قۇستار تۇگىلى، الەمدى بايلاعان قارا كۇشتەر دە سوندىرە المايدى!..

مەن ءمادي مەن قاسىمنىڭ، سەرىك پەن جانات، ميراستىڭ قارقارالىسىنا ءجيى بارام... جاقىندا «قارقارالى باسىندا قاھارمان كەنەسارى حاننىڭ قامالى بار» دەگەندى ەستىپ ساپارعا شىقتىم. شىڭ باسىنداعى ءۇش جاعى بىردەي اران-قۇز، ءبىر جاعىنا تاس ورىلگەن قامالعا قاراپ تۇرىپ ءتانتى بولدىم: «مۇزداي تەمىر قۇرسانعان قاتىگەز كاپىرگە قارسى ىمىراسىز شايقاسقا شىققان قايران بابا قاسيەتتى قازاق دالاسىنىڭ ءار پۇشپاعىن الدىرماس قامالعا اينالدىرىپ باققان ەكەن-اۋ!..» قامالدىڭ ۇستىندە قاناتى باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ قانىنا مالىنىپ، جانارى قيا تاستارداعى ساۋلەگە شاعىلىپ شىرق اينالا اقسۇڭقار قۇس ۇشىپ ءجۇردى… قۇددى ءبىر، سول كەشەگى ەلى مەن جەرىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قان كەشىپ كەتكەن ەسىل ەرلەردىڭ ولمەگەن رۋحىنداي!.. مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى سىيلىعىنا ءتۇسىپ جاتقان اقسۇڭقارۇلى اعام ەسىمە ءتۇسىپ جاقسى جورالعىعا جورىدىم. سارىارقانىڭ اسقار بيىگى اقسوراڭ جاقتان قاناتى جارقىلداپ اي دا كوتەرىلدى… ول سەرىك اعامنىڭ كىندىك قانى مەن جانارىنىڭ جاسى، كەيىن قاناتىنىڭ جارقىلى تامعان تاۋ عوي…

 

سۆەتقالي نۇرجان،

اقىن

سوڭعى جاڭالىقتار