17 قىركۇيەك, 18:24 540 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

قيسىق ايناداعى قازاق كەسكىنى

نەسىپبەك ءداۋتايۇلىنىڭ «كىسى يەسى» اتتى پوۆەستەر مەن اڭگى­مە­لەر جيناعى بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىر. 2018 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان شىققان كىتاپقا 2 پوۆەست، 8 اڭگىمە ەنىپتى. سونىڭ ىشىندە ەكى اڭگىمەگە ەرەكشە توقتالۋدى ءجون كور­دىم. يدەولوگيالىق ءارى ادەبيەت تەورياسى تۇرعىسىنان نىساناعا الۋ­عا بەك لايىق كورىندى. بەلگىلى  جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتايۇلىنىڭ شى­عارماشىلىعى تۋرالى وسىمەن ەكىنشى ماقالانىڭ اۆتورى بول­عاندىقتان بۇرىن ءجۇرىپ وتكەن جولدى قايتالاماس ءۇشىن وزگەشە سا­راپ­تاما جاساۋ قاجەتتىگى تۋدى. 13 جىل بۇرىن  نەسىپبەك ءداۋ­تايۇلىنىڭ كىشى پروزا جانرىنداعى شىعارمالارى تۋرالى «اسىلعا قۇش­تار دۇنيە» اتتى ادەبي ماقالام «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ №48 سا­نىندا (30.11.2007 ج.) جارىق كورىپ، «ءسوز حيكمەت» اتتى كىتابىما ەنگەن بولاتىن (2016).

«كىسى يەسى» اتتى اڭگىمەنىڭ تا­قى­رى­بى الاپات اشارشىلىق زۇل­ماتتا قا­زاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن قا­سىرەتتى انىقتايدى. اڭگىمە «سول جى­لى ارقارلىنىڭ اسۋىنا قاراقۇس قاپ­تاپ كەتكەن...» دەپ باستالادى. ترا­گەديالىق سارىننىڭ استارىن ال­عاشقى سويلەم اشادى. قۇزعىندار جەم­تىك اڭديدى، ياعني بۇلار قۇس كەي­پىندەگى ءبىر ۇلتتىڭ باسىنا ءتونىپ كەل­گەن اجال نىشانى. ديىرمەنشىنىڭ با­لاسى كەنجەعازى ازامات سوعىسى كەزىندە اق پەن قىزىل قىرقىسقان كە­زەڭدە باۋىرىنا مۇز قاتقان كوك­بورىنىڭ 3-4 اسكەردەن باس ساۋعالاپ قا­شىپ كەپ، قوي قوراعا تىعىلعانىن كورە تۇرا، تۇيسىگى الداماي، اياۋشى­لىق جاساپ، قۋعىنشىلاردى تەرىس با­عىتتاپ جىبەرەدى. ءجاسوسپىرىم با­لا­نىڭ جازمىشىندا بۇل وقيعا تەگىن كەت­پەي، سيمۆولدىق بەلگى رەتىندە تاڭ­­بالانىپ شىعادى. جازۋشى نە­سىپ­­بەك ءداۋتايۇلى پروزاسىندا قا­زاقى كيەلى ۇعىمداردى ميستيكالىق سيپاتتا وڭ قولدانۋى العاش رەت ەمەس. قانمەن بەرىلەتىن، سۇتپەن سىڭە­تىن ەلدىك مەنتاليتەت. «ايعىر كىسى» اتتى رەاليزم مەن ميستيكا قابات ءورىل­گەن كەسەك اڭگىمەسىندە قازاققا بىتكەن قۇت جىلقى بولسا، كوكبورى ۇلت­تىق توتەم بولىپ سانالادى. قا­زاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، تاڭداۋلى ۇعىمدار مەن اتاۋلا­رى­نىڭ ءداستۇرلى جۇيەسىنە جىلقى مەن ءبورى كيە رەتىندە كىرەدى. جۇت قارساڭىندا كەنجەعازىنىڭ تۇسىنە ءبورى كىردى. مۇنىڭ تۇبىندە ۇلتتىڭ سا­ناسىنان وشپەيتىن ساكرالدى ارۋاق ۇعىمى جاتىر. ۇرپاعىن قور­عاپ-جەبەيتىن تىلسىم كۇش، قۇد­اي­دىڭ قۇدىرەتى بالا كەزىندە ءوزى قۇت­قارعان ءبورى رۋحىمەن بەرىلگەنىن اۆتور شاعىن اڭگىمەدەگى ءار ەپيزود ار­قىلى تانىتادى. اشتىق جايلاعان ار­قارلىدا اڭ قالماعانداي كورىن­گەن شاقتا باس كەيىپكەر اتىپ العان قۇلجا ادام بالاسىنا اڭ بالاسى ار­نايى ۇسىنعان سىباعا بولىپ شى­عادى. شەگى شيە اعاشىنا ورالىپ قال­عان قۇلجانى اشىعا باستاعان وت­باسىعا ءبورى جارالاپ تاستاپ كەتتى. ءبو­رىنىڭ مەيىرىم-جاناشىرلىعى ادا­مي اسىل قاسيەتكە اۋىسقانىن جارا­تىلىس جوققا شىعارمايدى. بۇل استە قيسىنعا جات قۇبىلىس ەمەس. ءبىر تاي­پا ەلدىڭ تۇقىمىن امان الىپ قال­عان كوكبورىنىڭ قاسيەتى سونىمەن بۇل اڭگىمەنىڭ دە لەيتموتيۆىنە اينالدى. كەنجەعازى وتباسىمەن تال­شىق بولار ءنار ىزدەپ، قارا جول­دىڭ بويىندا لاۋ ۇستايتىن ايەلىنىڭ نا­عاشى اعاسىنا قاراي اۋىپ كەتىپ بارا جاتقانى گەنەتيكالىق زەردەمىزدە تۇنىپ قالعان تاريحي قارالى سۋرەت. اشارشىلىقتا ميلليونداعان قازاق تۇبىندە ءبىر ۋىس تالقانى بار الا قورجىن ۇستاپ، سەندەلىپ، اش وزەگى ورتەنىپ، ايدالادا قاڭعىپ بارا جاتقانى اششى بولعاندا سۇمدىق اۋىر، الاپات شىندىق.

اڭگىمەدە كەنجەعازىنىڭ اتاسى ورىس جالشىدان ديىرمەن سالۋدى، اڭ اتۋدى ۇيرەنگەنى ايتىلادى. وزگە ۇلت­تاردىڭ جاقسى جاقتارىن، كىسىلىك قا­سيەتتەرىن ايتا ءبىلۋ پارىز.

قوزىباس ءىستى بولىپ قاشىپ ءجۇر­گەندە كەنجەعازىنىڭ اكەسى پانا بول­عان. «كاپەراتيۆتىڭ دۇنيەسىن اۋ­دان­داعى دوكەيلەرگە تاسىتقان وسى اۋىل سابەت»، – دەپ ول اكەسىنە شىنىن ايتقانىن كەنجەعازى ەستيدى. وزىنە ىستەگەن جاقسىلىق جادىندا قالما­عان دۇلەي قوزىباس كىم؟ اۆتور نەگە ونى اۋەلى ەلدەگى جەمقورلارمەن سى­­بايلاس ەتىپ، قاشقىن جاساپ، ارتىنان جالماۋىزعا اينالدىردى؟! مۇندا دا فيلوسوفيالىق استىرتىن وي تىعۋلى جاتىر. مىڭعىرعان مالىنان ايىرىلعان، كوشپەلى تۇر­مىسى تاۋسىلىپ، تاريحي مەزەتكە كى­ر­ىپ­تار بولىپ، مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتى­رىل­مەككە جار شەتىنە تىرەلگەن قا­زاقتىڭ باسىنا تۇسكەن سول ۋا­قىت­تاعى الەۋمەتتىك، قوعامدىق شىن­دىق­قا، قۇپيالارعا سىلتەمە جاتىر.

مىلتىعى بولسا دا ادام ولتىرۋگە جا­نى قارسى كەنجەعازى كىسىلىك كەل­بەتى مەن مەيىرىمىن ساقتاپ، كىسىلىك نۇس­قادان جۇرداي بولعان قوزىباسقا جەم بولىپ، قۇربان بولىپ كەتكەنىمەن، ارتىندا ۇلى ءتىرى قالۋعا جازمىش رۇقسات ەتتى. بۇل تۇركى بابا­سى­نىڭ كورشى تايپا جاساعان الاپات گە­نوتسيدتەن امان قالعانى سياقتى ساك­رالدى پاراللەليزم. اڭگىمەنىڭ سارى­نى جاڭا بولماعانىمەن وسى شە­شۋشى ەپيزودتى بەيسانالى تاڭ­داپ العان جازۋشىنىڭ ميفو­پوە­تي­كا­لىق تۇرعىدان ۇتىپ تۇرعانى اي­قىن.

«تىلالشاق» اتتى اڭگىمەنىڭ كو­تە­رەر جۇگى «كىسى يەسى» اتتى اڭگىمەدەن دە زور. تىلالعىشتىق، شابارماندىق ادام بالاسىنىڭ رۋحى كۇيكىلىگىن، بەي­شارا، قۇلمىنەز، تەكسىز، كورگەنسىز ءبى­رەۋگە اينالارىن وسىنشالىق ءاش­كەرەلەيتىنىن وقىپ قايران قالاسىڭ. باس كەيىپكەردىڭ ەسىمى – قۇلبولدى. بارىپ تۇرعان قۇلمىنەز قۇلبولدى ءارى سورلاعاندا بۇل مىنەز-قۇلىقتى ول تۋعان اكەسىنەن ەنشىلەگەن. بىلايشا، ناعىز اتقا جەڭىل تەلپەكباي. مۇن­دايلار بۇرىن ءار اۋىلدا كەزدەسەتىن. بىراق زامان وزگەرگەندە سانا دا وزگەرۋى كەرەك ەمەس پە؟! جوق، بۇن­دايلار سەمىز مالاي بولۋعا ابدەن كون­دىگىپ العان. اۆتور ورىس كلاس­سي­كالىق ادەبيەتىندە گوگول مەن چەحوۆ سومداعان تيپتىك بەينەلەردىڭ گا­لەرەياسىنا بەك لايىق، ادەبي كوز­بەن قاراسا، ەشكىمگە ۇقسامايتىن مىق­تى وبراز جاساعانى ايدان انىق. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداي كەيىپكەر قا­زىرگى قوعامدا قاپتاپ-اق ءجۇر.

قۇلبولدىنىڭ ءوز اتى ۇمى­تى­لىپ، تىلالشاق اتانۋى بالا جاستان. ونى يت تۇگىلى، ءيتتىڭ قۇلى يتاقاي جۇم­ساي بەرەدى. «تىلالشاق بولعان وزىڭە جاقسى» دەپ ۇيرەتەدى اقىماق اكەسى. راسىندا ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءدۇ­نيەتانىمىندا بۇل مىنەز ابدەن ءسىڭىپ تۇر، كوبىنەسە قازاقى تاربيەدە وت­باسىندا سولاي ۇيرەتكەن. «تۇقىم قۋا­لاعاندىكى مە، بۇل جۇمساعان جاق­قا قۇلىنداي ۇشاتىن ەدى»، «جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق». ءسويتىپ، مىنا ءتى­لالعىشتىقتىڭ سىرى نامىس­سىز­دىق پەن ناداندىق، جىگەرسىزدىك، قۇ­داي بەرگەن ءومىرىن ءوز باعىن ءوسى­رۋگە جۇمساماي، كىلەڭ وزگەلەردىڭ ايت­قا­نىمەن جۇرۋگە، ايداۋىنا كونۋگە ارناعان قۇلبولدى-تىلالشاق اقىرى بارىنەن جۇرداي بولىپ دالادا قاڭ­عىپ قالعانىن بىراق كورەدى. زام­دە­كانعا بالامدى وقۋعا ءتۇسىرىپ بەر دەپ قولقا سالعاندا قۇلبولدى تىلالعىش­تىڭ اكەسى ايتپاۋشى ما ەدى: «ءتۇبىمىز ءبىر – تۇراعۇلمىز». ءبىرتۇرلى بەك تانىس ەستىلمەي مە قۇلاققا؟ وسىنداي رۋشىلدىقتى تالاي قازاق پايداعا جا­راتتىم دەپ وزىنشە ءماز. بالاسى ءوزى تىرىسسا، ەرىك-جىگەر، ەڭبەك مەن ءبىلىم­نىڭ ارقاسىندا ادام بولىپ كەتەر تالاي جاسقا اتا-اناسى ءوستىپ وبال جاسايدى. سىرتتاي وقۋعا زام­دەكان جەرلەسى تۇسىرگەنىمەن، ءبىزدىڭ كەيىپكەر تۇك وقىعان جوق. «ساباقتى سول «قاتىرامىز» وقىدى. بارىپ كەل، الىپ كەل، تاۋىپ كەلدىڭ ارقاسىندا».

قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ كەسە­لىن ماقتامەن باۋىزداپ، ساركازممەن سۋرەتتەگەنى جازۋشىنىڭ قالامعا ادال­دىعى، رۋحاني بيىك ۇستانىمى. بىراق كۇلكى قىلسا دا جازۋشىنىڭ ءىشى قان جىلاپ وتىرعانىن سەزبەۋ مۇمكىن بە، ويتكەنى شىندىقتان قا­شىپ قۇتىلمايدى. اۋرۋىن جا­سىرعان قوعام ازادى. اششى شى­ن­دىق­تى بىلمەكتىك قۇلان-تازا ساۋىعۋعا باس­تايدى. اشكوزدىكتى، كوسىپ الا بەرۋ­دى قويمايتىن، قاناعاتتى مىسە تۇت­پايتىن قوعام وتىرىكتى اسىرۋعا قۇشتار كەلەدى. قۇلبولدى-ءتىلال­شاق­تىڭ جانە ونى جۇمساۋىق ەل جاق­سىلارىنىڭ بەينەسىنەن قيسىق اينا­دان كورىنگەن ءوزىمىزدىڭ سي­قىمىز شىعادى. تىلالعىش قۇلبولدى كەرەمەت تيپتىك كەيىپكەر. جازۋشى­نىڭ ايتپاعى: ۇرپاق بەكەردى مالدانسا، مۇنىمەن قايدا بارامىز، قا­زاق قايدا بارادى، الەم قازىر اشىق قوي، جامانىنان جيرەنىپ، جاق­سىسىنان ۇيرەنەيىك، ماسىل­دىقتان ارىلايىق!

قۇلبولدى-تىلالشاقتىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر؟! جازۋشى بۇل قۇبى­لىس­­تىڭ سىرىن جاسىرماي اشكە­رە­لەي­دى. ايتپەسە، مۇنداي تيپتىك كەيىپ­كەردىڭ بولمىسى تۇگەل اشىلماي، وبراز سىڭارجاق بولىپ قالار ەدى.

«كەزىندە ابىروي، اتاعى بول­عان­دى قازاقتىڭ حان كوتەرىپ الاتىن ءداس­تۇرى بار عوي. وبالى نە كەرەك، قاي­سىسىنا، قاي جەرگە ەرىپ بارسا دا، ءتى­لال­شاقتىڭ كورەتىنى – اناعان دە­گەن ىستىق ىقىلاس، كەڭ پەيىل، «كە­زىن­دە ويتكەن دە بۇيتكەن اعامىز عوي، مارتەبەمىز، مەرەيىمىز» دەسكەن قازاق. ءبى­رەۋ ءسويتىپ جالباقتاپ جاتسا، اناۋ ءجۇر­سە تالتاقتاماي، وتىرسا شال­قاق­تاماي قايتەدى؟.. ءسويتىپ قانا قويسا جاقسى، ساپارى كيگەن اسا باعالى كوستيۋم-شالبار، شاپان-شاقپىت ءجا­نە كۇزگە جەتكىزىلەتىن سوعىممەن بىتە قويمايدى. «وسى سەندەر، مەنىڭ ەسى­مىمدى مەكتەپتە، كوشەگە نەگە بەر­مەيسىڭدەر؟» دەپ ۇدەيدى. ەندى بىرەۋى­نىڭ سالاتىن سالماعى – «تۋعان اۋىل­­دان ءبىر ءزاۋلىم ءۇي سالىپ بەر­سەڭ­دەر­شى، جاستىڭ كەلگەن شاعىندا جاتايىن دا جامباستاپ، تۋعان تو­پى­راقتىڭ توسىندە...»; «بۇل مەكەمەدە كە­زىندە نەبىر مارقاسقالار قىزمەت ءىس­تەپ، قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان ەكەن. مارقاسقا بولعاندا، اتاقتان، ابىرويدان كەندە بولماعان. كەۋدەلەرى تولعان وردەن، مەدال. شەتىنەن زيالى، قۇرمەتتى، عۇلاما... زەينەتكە شىعىپ كەتكەن دەيتىن ەمەس، قاي-قاي­سىنىڭ دا جۇرگەن-تۇرعانى بارىپ تۇرعان مىندەت. توبەسى كورىن­گەن­نەن الدىنان قۇراق ۇشىپ شىقپاساڭ، قول­تىعىنان سۇيەمەلدەپ كىرگىز­بە­سەڭ، «ال، كوكە» دەپ وتىرعىزباساڭ، ايت­قانىن ەكى ەتكىزسەڭ، بالەگە قالا­تى­نىڭ وپ-وڭاي ەكەن. وزدەرى قۇر­مەت­تى دەمالىسقا كەتكەنىمەن، بىرەۋى­نىڭ بالاسى، بىرەۋىنىڭ ناعاشىسى نەمەسە جيەنى، بىرەۋىنىڭ قايىن جۇرتى دەگەندەي، داۋرەندەرىنىڭ ءجۇ­رىپ تۇرعان كەزدەرىندە بيلىككە جەتەلەپ، يتەرىپ، كىرگىزىپ كەتكەن جاع­داي­لارى بار بوپ شىقتى. ولارىن ايت­پاي­دى، ال مۇنىڭ باستىعىنا «مىنا كرەسلوعا ءوزىمىز جابىلىپ وتىرعىز­عان بالاسىڭ» دەگەندى، ءسوز جوق، كەلگەن سايىن ءبىر اۋەندەتىپ وتەدى. مۇ­نىڭ ار جاعى قيلى-قيلى بۇيىم­تاي. جاز بويى، ماسەلەن، كەزەگىمەن ەل­گە شىعىپ، اۋناپ-قۋناپ، قىسقى سو­عىمدارىنىڭ ماسەلەسىن شەشىپ قايتاتىندارى ادەتكە اينالعان. ءتى­لال­شاقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى سو­لارعا قوسشى بولىپ ىلەسىپ بارىپ، قاي­تۋ بولىپ شىقتى. مارقاس­قا­لار­دىڭ بارىپ-كەلىس شىعىنى مە­كەمە­نىڭ موينىندا. «دىمىڭ ىشىڭدە بول­سىن» دەپ باستىعى تىلالشاقتىڭ قال­تاسىنا ءبىر بۋدا اقشا سالىپ بە­رە­دى. سونداعىسى: «شاتاق شال اشى­عىپ قالماسىن، شاتاق شال شولدەپ قال­ماسىن...».

ءبىزدىڭ قازىرگى قازاقتىڭ ۇلعايعان كى­سىلەرىنىڭ جاعىمسىز ۇلتتىق پورت­رەتى دەسە، ءاي، انتۇرعان، مۇنىڭ وتىرىك دەيتىن بىرەۋ تابىلار ما؟ جاستارعا جامان ۇلگى. كەسپىرسىز، سۇيكىمسىز، نا­شار پورترەت. قازىرگى جاھاندانۋ زا­مانىندا ءومىر سۇرۋگە بەيىم، باسە­كە­گە قابىلەتتى ۇلتقا اينالعى­مىز، زو­رايعىمىز كەلەتىنى تاعى بار. قۇ­دايعا شۇكىر، قازاقتىڭ ەڭ جاقسى، تەك­تى قاسيەتتەرى قۇرىپ قالعان جوق قوي.

اڭگىمەدە ەۆرەي ۇلتىن جارىققا الىپ شىققان پايعامبارى مويسەي تۋرالى مىسىردان كەتكەن حالقىن 40 جىل قۇمدا ادەيى اداستىرىپ، «قۇلدىقتى قۇمعا كومىپ كەتتى» دەگەن ءبىر اۋىز اڭىز ءسوز تەككە ايتىلمايدى.

قازاق پروزاسىندا ءوز ورنى ايقىن نەسىپبەك ءداۋتايۇلىنىڭ جازۋشىلىق دۇنيەتانىمى «تاعدىر» اتتى اڭگىمەسىندەگى كوزقاراسىندا انىق بەرىلگەن: «بۇل ەركەك قىزعا جاھاننىڭ جارىعىنا جانى قۇمار، جارتاسقا دا جاۋقازىن وسەتىنىنە كامىل سەنەتىن، كورىنىس اتاۋلىنىڭ بارىنە ءبىر مەزگىلدە كۇن ساۋلەسى توگىلىپ تۇرعانىن كوكسەيتىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ كوركەم ويلى ادام بولىپ كورىنگەن».

سانالى ۇرپاق، ءبىلىمدى قازاق بالاسى ەشقاشان قۇلمىنەزدى قاجەتسىنە قويماس.

 

ايگۇل كەمەلباەۆا،

جازۋشى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار