17 قىركۇيەك, 16:31 784 0 ادەبيەت احمەت ومىرزاق

سماعۇل ەلۋباي: ۇلتتىڭ بارلىق تراگەدياسى اشارشىلىقتان باستالدى

مەملەكەت دامۋىندا، قوعامدىق اقىل-ويدىڭ قالىپتاسۋىندا قاشاندا ادە­بيەت پەن ونەردىڭ ورنى سالماقتى. الايدا جاڭا عاسىردا قۇندىلىقتاردىڭ ءمانى وزگەرىپ، الەمدە رۋحاني بايلىقتان ماتەريالدىق بايلىقتىڭ العا شىققان جايى بار. مۇنىڭ ۇلت­تىق بولمىسقا اسەرى قانداي بولماق؟ وسى تۇر­عىدان كەلگەندە كورنەكتى جازۋشى سماعۇل ەلۋ­بايدىڭ ويلارى ۇلتتىق، مەملەكەتتىك ءمۇد­دەمەن ۇشتاسىپ جاتىر. سانالى قازاق ازاماتىن ەلى­مىزدىڭ بولاشاعى الاڭداتادى...

– سماعۇل اعا، ءومىرىڭىزدى قازاق حال­قىنىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتتەردى زەرتتەۋگە ارناعان قالامگەرسىز. العاش­قى قادامىڭىز 1932 جىلعى اشتىقتا قىرىلعان حالىق تۋرالى العاش باتىل ماسەلە كوتەرىپ، قازاق ادەبيەتىندە  كولەمدى شىعارما جازۋ بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ايتۋعا تىيىم سالىن­عان تا­قىرىپتى قوزعاپ، ۇلكەن شىعارما جازباق تۇگىلى، ول تۇستا اشارشىلىق جايىندا ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى ەمەس پە ەدى؟

– دۇرىس ايتاسىڭ، اشتىق تۋرالى جازعانداردىڭ تاعدىرى قالاي بولعانىن بۇگىندە قينالا وتىرىپ ەسكە الامىز. ماسەلەن، اشارشىلىق تۋرالى حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ «كۇلاندام» اتتى داستانى ءۇشىن قاتتى قۋدالانسا، «ءالي قارتتىڭ اڭگىمەلەرى» دەگەن پوەما جازعان جاقان سىزدىقوۆتى كگب-نىڭ ادامدارى ساباپ، سودان اقىننىڭ ميى شايقالعان دەپ ايتاتىن سول شاقتان حابارى بار كىسىلەر. ونىڭ پوەماسى 1940 جىلى كىتاپ بولىپ باسىلعان، بىراق سول بويدا تولىق ورتەلگەن. ال «ماي­لىقارا» دەگەن 16 جول ولەڭى ءۇشىن 23 جاسىندا 18 جىلعا قامالعان شاحان ءمۋسيننىڭ تاعدىرى ايانىشتى ەمەس پە؟ سول سياقتى، اشتىققا ۇشىراعان قازاقتاردىڭ ومىرىنەن پوۆەست، اڭگىمەلەر جازعان بەيىمبەت ماي­ليننىڭ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ رەپ­رەسسيانىڭ قارماعىنا ىلىنگەنى بەلگىلى. مىنە، وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن قازاق قالام­گەرلەرى ول كەزەڭ تۋرالى قالاي قالام تەربەسىن؟ ول جاۋىپ تۇرعان وققا جالاڭاش كەۋ­دەنى توسۋمەن بىردەي ەمەس پە؟

كەزىندە جوعارىدا اتالىپ وتكەن شى­عارمالاردىڭ اتىن ەستىگەنمەن ءوزىن تاۋىپ وقۋعا مۇمكىندىك بولمادى. ويتكەنى اشارشىلىق تۋرالى مۇلدە ايتۋعا بولمايتىن كەزدە ءومىر سۇردىك. قاسىرەتتى كەزەڭدەردىڭ كۋاسى بولعان اكەم ابات، شەشەم قانبيبى ءوز­دەرىنىڭ باستان كەشكەن قيىنشىلىقتارى جايىندا ايتىپ وتىراتىن. سوندىقتان قا­زاقستانداعى اشتىق، قىرعىنعا ۇشىراعان حا­لىق تۋرالى مەن ەرتە ەستىپ، ەرتە ءتۇسىندىم.

ورتا مەكتەپ تۇگىلى، جوعارى وقۋ ورنىندا دا قازاقتىڭ باسىنان كەشكەن اشارشىلىق تۋرالى ايتىلمايتىن كە­زەڭدە ول تۋرالى ناقتى دەرەكتەر ءبىلۋدىڭ ءمۇم­كىن ەمەسى بەلگىلى شىعار،  دەگەنمەن مەن بۇل تاراپتا ءوز بەتىمشە ىزدەنۋگە بەل بۋىپ، ۋني­ۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ باياعى اكە-شەشەمىز كو­شىپ قونعان ىزگە ءتۇسىپ، اقتوبە وبلىسىنىڭ باي­عانين اۋدانىن، ودان سوڭ قاراقال­پاق­ستان مەن تۇركىمەنستاندى ارالاپ، سول جەر­لەردەگى ۇلكەن كىسىلەرمەن اڭگىمەلەسىپ، اشتىق كەزىندەگى حالىقتىڭ باسىنان وتكەن جاع­داي­لاردى سۇراستىرىپ، جازىپ الدىم. سو­لاي­شا، مەن رومانىما قاجەتتى وقيعالار مەن دەرەك­تەردى ەل اراسىنان جينادىم. ال ار­­حيۆتىك ماتەريالداردا ول كەزەڭ جايىندا باس­قاشا ايتىلاتىن.

ارينە، «اق بوز ءۇي» رومانى دەر كەزىندە جارىققا شىعا قويعان جوق، ونىڭ سە­بەبى بەلگىلى عوي. رومانىمدى قولجازبادان وقىپ كورگەن ۇستازىم زەينوللا قابدولوۆ «اينالايىن-اي، بەكەر ارامتەر بولدىڭ-اۋ، بۇل شىقپايدى عوي» دەپ ەدى. راسىمەن شى­عار­مانى باسپاعا تاپسىرعانىمىزدا شى­عارما ۇناماي، باسپا تاراپىنان «اق بوز ءۇي­دى» تالقاندايتىن رەتسەنزيالار ۇيىم­داس­تىرىلدى. دەگەنمەن زامانى تۋىپ، جارىق كور­دى. ەگەر رومان شىقپاي قالعاندا قۇ­سا­لىقتان ءىشىپ كەتەر مە ەدىك، نە يتجەككەنگە اي­دالىپ كەتەر مە ەدىك، ايتەۋىر، قۇداي ساق­تاپ، ازات كەزەڭگە جەتىپ امان قالدىق.

– ۇلتتى ساقتايتىن ءتىلى دەسەك تە، ءبۇ­گىندە انا تىلىمىزگە دەگەن سالعىرتتىق ات­تاعان ءار قادامىمىزدان بايقالىپ تۇ­رادى. ءتىپتى، جاڭا داۋىردە ءتىلىمىز دامۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپ بارا جات­قان سەكىلدى... نەگە ءتىل تۋرالى كوپ ايتىلسا دا، كوڭىل قۋانتار ناتيجە از؟..

–­ قازاقتىڭ بارلىق تراگەدياسى اشار­شى­لىقتان باستالدى دەر ەدىم. سوۆەت زامانىندا العاشقى اشارشىلىق 18-19-جىلدارى بولدى. 1919 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ ءبىر ءۇل­كەن جيىندا سول اشتىقتا «1 ملن 114 مىڭ قازاق قىرىلدى» دەپ مالىمدەدى. ودان كەيىن 1921-22 جىلدارى اشارشىلىق بولدى. سول تۇستا «كومەك» دەگەن كوميسسيانى باسقارعان مۇحتار اۋەزوۆ ءبىر ۇلكەن جيىندا «21-22 جىلعى اشارشىلىقتا جيىندا 1 ملن 700 مىڭ قازاق وپات بولدى» دەپ مالىمدەمە جا­سادى. ال 1931-33 جىلدار ارالىعىندا بول­عان ءۇشىنشى اشارشىلىقتى 1995-1997-جىلدارى زەرتتەگەن مەملەكەتتىك كو­ميس­سيا «2 ملن 300 مىڭ حالىق قىرىلدى» دەپ تۇجىرىم جاسادى. سوندا بار بولعانى، 15-16 جىلدىڭ ىشىندە 5 ميلليونداي قازاق جەر بەتىنەن جوعالعان. ودان كەيىن 37-38-جىلدارداعى ستاليندىك رەپرەسسيا جىل­دارىندا جۇزدەگەن مىڭ ادام تاعى قۋعىنعا ۇشىراپ، اتىلدى، جەر اۋدارىلدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ بولمىسىنا سۇراپىل اسەر ەتتى. مەملەكەتتىڭ جازالاۋ ماشيناسى حالىقتىڭ ساعىن سىندىردى. حالىقتىڭ بار ارمانى اشتان ولمەۋ بولدى، «داستارقانىمىزدا نان تۇرسا بولار» دەپ، سوعان جۇبانىپ ءومىر ءسۇردى. ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ، سول دەڭگەيگە جەتكىزدى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە قالاداعى قازاقتار ورىستانىپ كەتتى.

1920 جىلى قىرعىز (قازاق) ايماعىن باس­قارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كو­مي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى س.پەستكوۆس­كي بول­­سا، سودان باستاپ قازاق ءتىلى قۋدالاۋعا ۇشى­­راپ، جاعدايى وڭالماي كەلەدى. قوناەۆقا دەيىن قازاقستاندى نەگىزىنەن ءورىستىلدى ادام­دار باسقارىپ، ەلىمىزدە ورىسشا سويلەۋ جا­زىلماعان زاڭعا اينالىپ كەتتى. سونىڭ سال­قىنى ءالى بار. تىلگە دەگەن كوزقاراس تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن دە وزگەرگەن جوق. ساياسي تاۋەلسىزدىگىمىز – تىلگە تاۋەلسىزدىك الىپ بەرە المادى! ءالى كۇنگە دەيىن بارلىق جەردە، بارلىق ينستانتسيادا سولاي بولىپ جاتىر. بۇل – ءبىزدى تىعىرىققا تىرەيتىن، تاۋەل­سىز­دى­گىمىز­گە كولەڭكە تۇسىرەتىن وتە قاۋىپتى قۇبى­لىسقا اينالدى.

مىسالى، مەن قازىر «الماتى» شي­پا­جايىن­دا ەمدەلىپ جاتىرمىن، وسىن­داعى قاپتاعان قازاقتىڭ ءبارى ورىسشا ءسوي­لەسىپ ءجۇر! بۇل اراعا قاراپايىم حالىق كەل­مەيدى، كىلەڭ ۇلتتىڭ قايماعى سانالاتىن­دار جينالادى. ال سول «قايماقتاردىڭ» ءتۇرى اناۋ!

وتىز جىلدان بەرى ءتىل ماسەلەسىنە كەل­گەندە «ءويتۋ كەرەك، ءبۇيتۋ كەرەك» دەۋ­مەن كەلەمىز. تۇك شىقپايدى ونداي اڭگى­مەدەن. مۇنى تەك مەملەكەت قانا ىستەي الادى. مەملەكەت قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيادا ايقىن بەلگىلەپ، سول ارقىلى زاڭ شىعارىپ، ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقى­لا­ماسا، بوس كۇڭكىل مەن مۇرىننىڭ استىنان مىڭگىرلەگەن نارازىلىقتان تۇك شىقپايدى! سوندىقتان جيرينوۆسكي سياقتىلار «ءبارى ورىسشا سويلەيدى، ءوز ءتىلى جوق حالىق» دەپ قور­لاپ ءجۇر. بۇل الەم الدىندا ماسقارا ەمەس پە؟

اناۋ «بورات» دەگەن فيلم شىقتى عوي، سونى جاساۋشىلار ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ەلي­تاسىنىڭ رۋحاني ساتقىندىعىن بىلگەن بولۋى كەرەك. ءتىل مايدانىندا اشىق ساتقىندىق جا­سايتىندار كوپ. ۇلكەن قالالاردا انا ءتى­لىن بىلمەيتىن قازاقتار وتە كوپ. ءبىر وتباسىن­دا ءۇش بۋىننىڭ وكىلى (اتا – بالا – نەمەرە) ءبىر-بىرىمەن ورىسشا شۇلدىرلەسەتىن قازاق وت­باسىلارى كەڭەستىك كەزدەن بەرى «سا­باق­تاستىعىن» ۇزبەي كەلەدى ءالى. دەمەك، ءتىلى تورگە شىق­پاعان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءوزى قاۋىپ استىندا!

حالىقتىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ، ۇلتتىق سيپاتىن جويۋعا كۇش سالعان سوۆەت ۇكىمەتى جوق، ەندى نەدەن ۇرەيلەنەمىز؟ ءححى عاسىردىڭ ۇشتەن ءبىرىن ازات مەملەكەت رەتىندە وتكىزدىك، ەندى نە كەدەرگى، ەس جينايتىن ۋاقىت بولعان جوق پا؟

– قالاي دەسەك تە، بۇرىن ەلدى اۋزىنا قاراتقان، حالىق ءسوزىن سىيلايتىن زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى بولاتىن. مەملەكەت تە ولاردىڭ بەدەلىمەن ساناساتىن. بىراق بۇگىندە سول زيالى قاۋىم قايدا كەتتى؟ ءبىرلى-جارىم ەڭبەگىمەن تانىلعان تۇلعالاردى «زياندى قاۋىم» دەپ كەكەتۋگە دايىن تۇرامىز...

– زيالى قاۋىمنىڭ قادىرى قالاي كەتتى دەي­سىڭ بە؟ شىندىعىنا كەلسەك، زيالى قاۋىم­نىڭ باسىندا قالامگەرلەر تۇرۋى ءتيىس! اتام زاماننان ءدىلدىڭ دە، ۇلتتىق رۋحتىڭ دا، ۇلتشىلدىقتىڭ دا يەسى، حالىقتىڭ ءتىلى، ءۇنى بولىپ كەلگەن اقىن-جازۋشىلار عوي. ال ەندى بۇگىندە سولاردىڭ كۇيى قانداي؟ ونى ويلاعان ادام بار ما؟ 30 جىلدان بەرى قالامگەرلەر جازعان شىعارماسىنا جارتۋلى قالاماقى الا المايدى. العاندارى تۇككە تۇرمايتىن، مولشەرى كۇلكىلى، تيىن-تەبەن. ەڭبەگى باعا­لانباعان ادامدا قادىر قالا ما؟ جۇرتتى ايتپاعاندا، جازۋشىلاردىڭ ءوز وشاعىنىڭ باسىندا قادىرى قالعان جوق. ويتكەنى ولار تابىس تابا المايتىن پەندەگە اينالدى. قا­لام­گەرلەر قاۋىمى مەن ونەر ادامدارىنىڭ ەڭ­بەگىنىڭ باعالانۋى دەگەن ماسەلە ءالى شە­شىلگەن جوق.

90-جىلداردا جاپوننىڭ ەن-ەيچ-كەي ار­ناسىنا بەرگەن 5 مينۋتتىق سۇحباتىما ەلدە الاتىن ءبىر ايلىعىمدى بەرگەنى بار. ال ءبىز وتىز جىل بويى وتاندىق باق-تارعا سۇحباتتى تەگىن بەرىپ كەلە جاتىرمىز. مەم­لە­كەت كىتابىڭدى شىعارسا دا، بولار-بولماس بىردەڭە ۇستاتادى قولىڭا. كوپ قالامگەرلەر كىتابىن ءوز ەسەبىنەن شىعارىپ تاراتىپ ءجۇر. ەندەشە، ءوز ەڭبەگىنىڭ اقىسىن الا الماعان، كىسىگە كۇنى قاراعان ادامدا نە قادىر-قاسيەت قالادى؟

مەملەكەت تيىن-تەبەنگە تەلمىرتىپ، كۇنكورىسى ءۇشىن جالتاق بولعان اقىن-جازۋشىنى حالىق قۇرمەتتەي مە؟ «ءوزىڭ ديۋاناسىڭ، كىمگە ءپىر بولاسىڭ؟» دە­مەك­شى، قارا باسىنا پايداسى تيمەي جۇرگەن زيالى قاۋىم كىمگە ءدارى؟ مەملەكەتكە زيالى قاۋىم كەرەك ەمەس شىعار...

– ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاۋاپتى شەنەۋنىكتەرى ءجيى ايتاتىن ءسوز بار عوي، «شەتەلدە ءبارى ءوز كۇنىن ءوزى كورەدى». ياعني، ولاردىڭ سوزدەرىنە باقساق، قالامگەرلەرگە مەملەكەت جاردەم بەرمەيدى، ولار جازۋدى كاسىپكە اينالدىرعان، كىتاپتى سۇرانىس بويىنشا جازادى دەيدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە سولاي جاساۋعا بولماي ما؟

– بۇل ءسوزدى اقىن-جازۋشىلارعا كومەك بەرگىسى كەلمەگەن بيلىكتەگىلەر ايتادى عوي. ولاردىڭ مىسالعا كەلتىرەتىنى انگليانىڭ، امەريكانىڭ جازۋشىلارى. اۋ، ولاردىڭ كىتاپتارىن بۇكىل الەم وقىماي ما؟ اعىل­شىن تىلىندە ميللياردتاعان حالىق سويلەپ، وقىماي ما؟ الەمدە باس-اياعى 20 ميلليونداي قازاق بولسا، ونىڭ قانشاسى انا ءتىلىن بىلە­دى، ونىڭ قانشاسى ادەبيەت وقيدى، قان­شاسىنا ىزدەگەن كىتابى جەتەدى، قانشاسىنىڭ كى­تاپ ساتىپ الىپ وقۋعا جاعدايى كەلەدى؟ وقىر­مانى وتە از قازاق ادەبيەتىنىڭ. ونداي جاع­دايدا قالاي قالامگەرلىكتى كاسىپ قى­لاسىڭ؟

كەڭەستىك كەزەڭدە وسىنىڭ ءبارىن مەملەكەت شەشتى. كىتاپتىڭ باعاسى ارزان، تارالىمى كوپ بولدى. ءتىپتى، قازاق تىلىندە كەيبىر كىتاپتار 400 مىڭ تارالىممەن دە جا­رىق كورگەن كەزى بولعان. ونىڭ ءبارى حا­لىق­قا جەتتى. حالىقتىڭ كىتاپ ساتىپ الىپ وقيتىن جاعدايى بولدى. ال قازىر سەنىڭ مىڭ مەن بەس مىڭ دانانىڭ اراسىندا شىعاتىن كىتابىڭ كىمگە جەتەدى، جەتسە ساتىپ الىپ وقي ما؟ سوندىقتان از حالىقتىڭ ادەبيەتىن دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ كەرەك. كىتاپ قازىر بۇرىنعىداي بارلىق جەرگە تاراپ، كەز كەلگەن كىتاپحانادان نە كىتاپ دۇكەنىنەن تابىلا بەرمەيدى.

پايدا تۇسىرمەيدى دەپ ادەبيەتكە قام­قورلىق كورسەتپەسەك، حالىقتىڭ ءتىلى جوعالادى، ال ءتىلى جوعالعان حالىقتىڭ مەم­لەكەتى دە ۇزاق تۇرمايدى. ءتىلدىڭ، رۋحتىڭ يەسى بولىپ تۇرعان ادە­بيەتتى قولداۋعا قازاقستاننىڭ جاعدايى كەلەدى. مەملەكەت قارجىسىن ۇرلاپ، تا­لان-تاراج قىلۋدى توقتاتساق، بۇل ەلدە ەڭ­بەگىنە ساي اقى المايتىن ادام بولماس ەدى...

– ءتىل مەن ادەبيەتتى ايتقان سوڭ تا­ريح­­تىڭ دا ماسەلەسى قوزعالماي قال­ماي­دى. كەڭەس­تىك كەزەڭدە قازاق تاريحى قا­ساقانا بۇر­مالانىپ، وتكەنىمىزدىڭ ءبارى مانسۇق­تال­عانى بەلگىلى. ەندى تاۋەل­سىز داۋىردە ۇلت تاريحىن مەملەكەتتىك تۇر­عىدا جازىپ، قازاققا ءوزىنىڭ شىنايى تاريحىن ۇسىنۋعا نە كەدەرگى؟

– كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق تاريحى عى­لىمي تۇرعىدان تەرەڭ زەرتتەلىپ، ول تۋرالى شىن­دىق ايتىلماعانىمەن قازاق جازۋشىلارى تاريحي تاقىرىپقا كوپ بارىپ، تاريحتى ۇمىتتىرماۋ ءۇشىن ونى كوركەم ادەبيەت ارقىلى بايانداۋعا كۇش سالدى. بۇل جاعىنان ال­عاندا، ءى.ەسەنبەرلين، ءا.كەكىلباي، س.سماتاەۆ، م.ماعاۋين، ءا.ءالىمجانوۆ سەكىلدى قا­لام­گەرلەر شىعارمالارىن حالىق جاقسى قا­بىل­دادى. ودان كەيىن دە تاريحي شىعارمالار جازۋ توقتاعان جوق. سوڭعى 30 جىلدا دا كوپ تۋىندى جارىققا شىقتى. كەيبىر جازۋ­شى­لاردىڭ تاريحتى ءبىلۋى، ءتىپتى تاريحشى عا­لىم­داردان دا جوعارى بولدى دەپ ايتا الامىن. سوندىقتان شىنايى باعالاعىمىز كەل­­سە، ءا.كەكىلباي، ءا.ساراي، م.ماعاۋين، ت.جۇرتباي سەكىلدى جازۋشىلارعا تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى دارەجەسىن ويلان­باي-اق بەرۋگە بولار ەدى. سوندىقتان مەن ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن جازۋدا جازۋشىلارعا قويا­تىن كىنا جوق، كەرىسىنشە، ولار بۇل ءما­سە­لەدە قۇرمەتكە لايىق دەر ەدىم.

– ارينە، تاريحقا قالام تەربەگەن جازۋشىلاردىڭ جايى بەلگىلى. ءسىز ايتقانداي، ولار بۇل باعىتتا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بىراق تاريح عىلىمى ونداي دارەجەدە دامي الماي جاتىر ما، تاريحشى عالىمدار كوپتەگەن تاريحي تۇلعا تۋرالى شىندىق اشا الماي جاتقان سياقتى كورىنەدى. ماسەلەن، باسقانى بىلاي قويعاندا، 1718-1748 جىلدارى بيلىك قۇرعان كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىر مۇحاممەد قازى ءباھادۇر حان تۋرالى بەلگىلى ءبىر بايلامعا كەلە الماي جاتقان سياقتى. بىرەۋلەر ءۇشىن ول «حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتكەن تۇلعا» بولسا، تاعى بىرەۋلەر ءۇشىن «سەپاراتيست»...

– بۇگىندە كوپ نارسە وزگەردى عوي، سونىڭ ءبىرى – تاريحقا كوزقاراس. ماسەلەن، كەڭەستىك كە­زەڭدە ابىلقايىر حان «قازاقتاردىڭ  رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋىنا» زور ەڭبەك ءسىڭىر­گەن حان رەتىندە ايتىلاتىن. ال ءابىل­قايىر حان مەن پاتشالىق رەسەي اراسىنداعى كەلىسىمگە كەلەر بولساق، قازاق حانى ورىسقا بوداندىققا انت بەرمەگەن. ونىڭ سوزدەرىن رەسەي پاتشاسىنا جەتكىزگەندەر بۇرمالاپ، قول استىڭا ال دەگەندەي ماعىناعا وزگەرتكەن. سونىڭ كەسىرىنەن كەشەگى كۇنگە دەيىن ابىلقايىر قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ورىسقا ساتقانداي كورىنەتىن. بىراق قازىر ءبارى انىقتالدى: حاننىڭ حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى تابىلدى. ابىلقايىر حاتىن ورىسشاعا اۋدارعانداردىڭ بۇلدىرگەندەرى تەكسەرىلىپ، كورسەتىلدى. ال كوركەم ادەبيەتتە بۇل ءۇردىس ءابىش كەكىلبايدىڭ «ۇركەر» رومانىنان باستالعان-دى.

شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ابىلقايىر – ءومىر بويى اتتان تۇسپەگەن قازاقتىڭ جاۋىنگەر حانى. الگى حاتىن جازعاننان كەيىن دە ابىلقايىر ات بەلىنەن تۇسپەي، شەكاراداعى ورىس-كازاكتارمەن، قالماقتارمەن سوعىسىپ وتكەن. ابىلايدىڭ كەزىندە ول جاسى كەلگەن ادام بولاتىن، دەگەنمەن ابىلايدىڭ ءوزى ونى وتە قۇرمەتتەگەن.

ارينە، ەركىندىگىمىز قولعا تيگەنىنە 30 جىل ءوتتى، نەگە تاريحىمىزدى تەز جازىپ بىتىرە سالمايمىز دەۋ ارتىق بولار. قازاق عالىمدارى دا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. قانشاما عاسىرلىق تاريحتى از عانا جىل­دىڭ ىشىندە تۇگەندەپ، مالىمەتتەردى سارا­لاپ، زەرتتەپ، جازىپ شىعۋ وڭاي بولا قوي­ماس. دەسەكتە، تاريحشى عالىمداردىڭ ەڭ­بەكتەرىنىڭ اراسىندا حالىقتىڭ كادەسىنە جا­راپ جاتقانى از ەمەس. ب.كارىباەۆتىڭ «قا­زاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى»، ت.ومار­بەكتىڭ 30-جىلدارداعى اشتىق، م.قوي­گەل­دىنىڭ الاش زيالىلارى تۋرالى زەرتتەۋلەرى حا­لىقتىڭ قولىنا ءتيىپ، كادەسىنە جاراپ جا­تىر. ەندى تاريحشىلارىمىز التىن وردا مەم­لەكەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە بەت بۇرىپ جا­ت­قان كورىنەدى. بۇنىڭ ءبارى دۇرىس باعىت، يگى قادام.

– بۇگىندە يدەولوگيالىق قۇرالدىڭ ءبىرى – كينو. وسى تۇرعىدان العاندا، سوڭ­عى جىلدارى قازاق كينوسى ۇلت تا­ري­حىن تانىتۋدا، مەملەكەتشىلدىك ءمۇد­دەنى العا شىعارۋدا نەگە قول جەتكىزدى؟ كينوعا قاتىسى بار ادام رەتىندە نە دەر ەدىڭىز؟

– قازاق كينوسى دا حال-حادەرىنشە وسى مەم­لەكەتتىڭ رۋحاني مۇقتاجىن وتەۋگە كۇش سالىپ جاتقان ونەردىڭ ءبىر سالاسى عوي. ونىڭ جەتىستىگى بار، كەمشىلىگى دە جوق ەمەس. بىراق تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇلتتىق كينومىز ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماي، العا جىلجىپ كەلەدى. ماسەلەن، ەلىمىزدە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اتاپ وتىلسە، سوعان وراي «قازاق حان­­دىعى» اتتى كينونىڭ ءتۇسىرىلۋى دە ءبىر جە­تىستىك دەۋگە بولادى. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى تاپسىرىس بەردى. ويتكەنى كورشى ەلدىڭ باسشىسى «قازاقتاردا مەملەكەت بولعان جوق» دەگەن اڭگىمە ايتىپ، سونىڭ ءسوزىن تەرىستەپ، قازاقتا قانداي مەملەكەت بول­عانىن كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەت وسىنداي ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىردى. قىسقا مەرزىمدە تيمۋر جاقسىلىقوۆ، رۇستەم ءابدىراشوۆ ۇشەۋمىز كينونىڭ ادەبي نەگىزىن قالىپ­تاستىردىق. كەيىن سول بويىنشا رەجيسسەر رۇستەم ابدىراشەۆ «قازاق حاندىعى: الماس قىلىش»، «قازاق حاندىعى: التىن تاق» دەگەن فيلمدەردى ءتۇسىردى. ول كورەرمەندەر تاراپىنان جىلى قابىلداندى. قازىر بۇل فيلم اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسى­نىلىپ جاتىر.

قازىر كينو ونەرىندە قارجى ماسەلەسى شەشىلسە، تاريحي تاقىرىپقا بارۋعا ەش­قانداي كەدەرگى جوق. مەندە «قاسىمحان» دە­گەن كينونىڭ ستسەناريى دايىن تۇر. ول كي­نونى تۇرىك رەجيسسەرى مەتين گيۋناي ءتۇ­سىرە باستاعانىن بىلەسىزدەر. بىراق ءبىر سەريالى ءفيلمنىڭ ورنىنا گيۋناي 75 سەريالى كينو ءتۇسىرىپ جاتقانىن ءبىلىپ، كينونىڭ ستسە­ناري اۆتورى رەتىندە قارسىلىعىمىزدى ءبىلدىرىپ،  مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا حات جولدادىق. ءسويتىپ، ارناۋلى قارجى بولىنگەن فيلم ۋاقىتشا توقتاتىلدى. ويتكەنى كينودا ايتى­لاتىن جاي 30-40 جىل قاسىم حان مەن مۇحامەد شايباني قازاق-وزبەك بولىپ سوعىسۋى جايىندا. مەنىڭ ستسەناريىمدە بۇل جاعى استارلى ايتىلعان. ال ونى اشىق تۇردە ەكرانعا شىعارۋعا بولمايدى عوي. كينودا نەگىزگى اكتسەنت تۋىسى جاعىنان ءبىر-بىرىنە بولە بولىپ كەلەتىن ەكى حاننىڭ اراسىنداعى ەگەسكە بەرىلۋى كەرەك بولاتىن. فيلم بارى­سىن­دا ءبىر-ەكى رەت قانا سوعىس قيمىلدارى كورسەتىلۋى ءتيىس ەدى. ەگەر ءبىز وسىنىڭ ءبارىن جايىپ كورسەتسەك، بۇگىندە تاتۋ كورشى بولىپ وتىر­عان تۋىستاس ەكى ەلدىڭ اراسىنا سىزات ءتۇسۋى مۇمكىن...

قالايدا بۇگىنگى قازاق كينوسى ۇلت تاريحىنا مەملەكەتتىك مۇددە تۇر­عىسىنان قارايتىن كينولار ءتۇسىرىپ جاتىر. ال ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ، سا­پاسى دا كۇشەيە بەرەدى دەپ سەنەمىز.

– جالپى، ءسىز قوعامدا بولىپ جاتقان وقي­عالارعا بەيجاي قاراماي، باتىل ءپى­كىر ءبىلدىرىپ وتىراسىز عوي، ەكى الىپ دەرجاۆانىڭ ورتاسىندا تۇرعان قا­زاق­ستاننىڭ گەوساياسي جاعدايى سىزگە قان­داي وي سالادى؟

– بۇل سۇراق – وتە وزەكتى، كوكەيكەستى سۇراق... ءبىز جەتىسكەننەن ساياساتپەن اينالىسىپ جۇرگەن جوقپىز. كەيىنگى كەزدە «الەم ءجا­نە قازاقستان» تاقىرىبىندا سەريالى ما­­قالالار جازا باستادىم. سونىڭ ءبىرى «جاڭا الەمدىك ءتارتىپ. ول نە؟» دەگەن تا­قىرىپ­پەن ەۋرازيا كەڭىستىگى مەن قازاق­ستاننىڭ گەوساياسي احۋالى جانە بۇلاردىڭ توڭىرەگىندە قانداي تارتىستار جايىندا. بۇل تارتىستى مىناۋ جارتى جىلدان اسا ۋاقىتقا سوزىلعان ىندەت قۇتىرتىپ جىبەردى.

قازىر دايىنداپ جاتقان كولەمدى ماقا­لامدا سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە الەمدە قالىپتاسقان گەوساياسي جاعداي، ونىڭ نەگىزگى ويىنشىلارى كىم دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەلەدى. الەمگە ايگىلى امەريكالىق ساياساتكەر زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ «ۇلى شاحمات تاق­تاسى» دەگەن كىتابىن وقىساڭىزدار سوندا شاح­مات تاقتاسىنىڭ ويىنشىلارى بار ءجا­نە تاقتا بەتىندە فيگۋرالار بار ەكەنى اي­تىلادى. ال ءبىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى سول تاقتانىڭ بەتىندەگى كىشكەنتاي ءبىر فيگۋرامىز. دەمەك، ءبىزدى قوزعاپ، سول ارقىلى كومبيناتسيا جاساپ وتىرعان ويىنشىلار بار. وكىنىشتىسى سول، ورتالىق ازياداعى تاۋەل­سىزدىك العانىنا ونشا كوپ بولماعان ءال­سىز مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى ۇلكەن ويىن­شىلارعا تاۋەلدى بولىپ تۇر. ول ويىن­شى­لاردىڭ اقش، رەسەي، قىتاي ەكەنى بەلگىلى.

بۇدان بۇرىن جارىق كورگەن «جويۋدىڭ جويقىن جوسپارى» اتتى ماقالامدا جەر بەتىنىڭ تاعدىرىن شەشەتىن جاسىرىن كۇش­تەردىڭ «ريم كلۋبىندا» جەر بەتىندەگى ادام سانىن قىسقارتۋ جايىندا ايتقان­دارىن جازعان بولاتىنمىن. ولار سوعان قازىر دە شىنداپ كىرىسكەن سياقتى. مىنا الەمدى تۇگەلگە جۋىق باس كوتەرتپەي وتىرعان پان­دەميا دا سونىڭ ءبىر جوسپارى سەكىلدى.

ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، «كوپ – قورقى­تا­دى، تەرەڭ باتىرادى» دەگەن دانىشپان قازاقتىڭ ءسوزىن قاپەرىمىزدەن شىعارماي، بارىنشا كوبەيۋگە تىرىسپاساق، ءبىلىمىمىزدى جەتىلدىرىپ، باسى ىستەيتىن تەحنوكرات حا­لىق­قا اينالماساق، مىناۋ ۇلان-بايتاق ەلدى ساق­تاپ قالۋ وڭاي ەمەس-اۋ...

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 

سۇحباتتاسقان

احمەت ومىرزاق

سوڭعى جاڭالىقتار