17 قىركۇيەك, 15:06 2034 0 قوعام احمەت ومىرزاق

ناعىز قا­زاقتى ءدال وسىنداي كەيىپتە كورگىمىز كەلە­دى...

مىقتى مەملەكەت قوعامدىق بىرلىگى كۇشتى، دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتشىلدىك يدەولوگياسى مىعىم مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ دامۋى ءۇشىن ازاماتتارىمىزدىڭ بويىنان قانداي قاسيەتتەر تابىلۋ كەرەك؟

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قي­مىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا بۇل ءما­سەلەگە ارنايى توقتالىپ بىلاي دەگەن بو­لاتىن:

«ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى: «ءبى­لىم­دى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كە­رەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كە­رەك­تەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەي­دى.

بۇل كوزقاراس بۇگىنگى كۇنى وتە ماڭىزدى.

بىرىنشىدەن، ءححى عاسىردىڭ ۇرپاعى تە­رەڭ ءبىلىمدى بولعانى ءجون.

ەكىنشىدەن، جاس بۋىندى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ­گە بەيىمدەۋ قاجەت.

ۇشىنشىدەن، كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي داعدى ار­قىلى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس.

تورتىنشىدەن، تەمىردەي ءتارتىپ جانە جو­عارى جاۋاپكەرشىلىك بارشامىزدىڭ بويىمىزدا بولۋى كەرەك.

بەسىنشىدەن، ادىلدىكتەن اينىماعان ءجون. ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى. ادىلەتتىلىك – اسىرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاع­دى­رىن شەشۋ ءۇشىن اسا قاجەت قاسيەت.

التىنشىدان، بىزگە كەرەگى – ادالدىق، ۇقىپ­تىلىق، تياناقتىلىق. ءبارىمىز ناعىز قا­زاقتى ءدال وسىنداي كەيىپتە كورگىمىز كەلە­دى. ءبىز سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت، زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرا الامىز».

مەملەكەت دامۋ باعىتىن بەلگىلەپ ال­ماس­تان بۇرىن مەملەكەتتىڭ ءوزى قانداي مەم­لەكەت ەكەنىن انىقتاپ الۋ ماسەلەسى تۇ­رادى. قۇرىلىمى جونىنەن العاندا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باس­قارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت» (قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستي­تۋتسيا­سى. ءى ءبولىم، 2-باپ). ال ءمانى جاعىنان العان­دا، ۇلتتىق مەملەكەت ەكەنىن انىق.

ۇلتتىق مەملەكەت دەپ قانداي دا ءبىر ەت­نوستىڭ، ۇلتتىڭ تاريحي قالىپتاسقان وتا­نىندا قۇرىلعان مەملەكەتتى ايتادى. سون­داي-اق ۇلتتىق مەملەكەت ۇعىمى ۇلتتىڭ تاۋەل­سىزدىگىن دە بىلدىرەتىن اتاۋ. ۇلتتىق مەم­لەكەتتەردىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قا­لىپ­تاسۋ كەزىندە قۇرىلعان. سوندىقتان ءبىز بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ن­ەگىزى رەتىندە 1465 جىلى قۇرىلعان قازاق حان­دىعىن الامىز. ويتكەنى وسىدان ءدال 555 جىل بۇرىن قازاق حاندىعى قۇرىلىپ، ونىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتى قازاقتار دەپ اتال­دى.

ۇلتتىق مەملەكەت اتاۋى ەكى ءتۇرلى ما­عى­نادا قولدانىلادى. ءبىرىنشىسى، حالقىنىڭ با­سىم بولىگى ءبىر ۇلتتان تۇراتىن جاپونيا، سول­تۇستىك كورەيا، وڭتۇستىك كورەيا، گەرمانيا، يتاليا، پورتۋگاليا، بانگلادەش، دانيا، برازيليا، پولشا، يسلانديا، ۆەنگريا جانە كوپتەگەن اراب ەلدەرى سياقتى مەملەكەتتەر بولسا، ەكىنشىسى، و باستان تاريحي وتا­نىندا تۇراتىن ەتنوستاردان قۇرالعان مەم­لەكەت. ءبىزدىڭ ەل ۇلتتىق مەملەكەت ۇعى­مىنىڭ العاشقى سيپاتتاۋىنا سايكەس كەلەدى. مەملەكەت حالقىنىڭ باسىم بولىگى قازاقتار، بىراق، تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى ەلدى ءوز وتانىم دەپ تانيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى. بۇل تۇرعىدان العاندا، جوعارىدا پرەزيدەنت جولداۋىندا كەلتىرىلىپ وتىرعان ۇلتتىڭ ساپاسى جونىندەگى ويلاردىڭ قازاق حالقىنا باعىتتالۋىن تۇسىنۋگە بولادى. سەبەبى ەلدىڭ بارلىق جەتىستىك-كەمشىلىگىنە مورالدىق تۇرعىدان مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقى جاۋاپتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ۇلتىمىزدىڭ بويىندا بولۋى ءتيىس تەرەڭ بىلىمدىلىك، ەڭبەكقورلىق، كاسىبيلىك، تارتىپتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك جانە ادىلدىك سەكىلدى ونەگەلى قاسيەتتەردى اتاي كەلىپ، «ءبارىمىز ناعىز قازاقتى ءدال وسىنداي كەيىپتە كورگىمىز كەلەدى. ءبىز سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت، زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرا الامىز» دەپ وتىر. دەمەك، وسەمىن دەگەن ۇلت قانداي دا ءبىر ساياسي قۇرىلىمعا قارسىلىعىن ءبىلدىرىپ، قۇقىعىن تالاپ ەتپەس بۇرىن ءوزىن جان-جاقتى جەتىلدىرىپ العانى دۇرىس. ارينە، كەز كەلگەن ازامات ءوزىنىڭ ءبىلىمىنىڭ، قابىلەتىنىڭ، ءدىني سەنىمىنىڭ، ساياسي كوزقاراسىنىڭ قانداي ەكەنىنە قاراماستان كونستيتۋتسيادا كور­سە­تىلگەن قۇقىعىن قورعاپ، وزىنە ءتيىستى ءنار­سە­لەردى تالاپ ەتە الادى. بىراق سول جولدا ءار­بىر ادام ءبىلىمدى، قابىلەتتى، زاڭدى جەتىك ءبى­لە­تىن بولسا، ءوزى شەشۋى ءتيىس ماسەلەنى ءوز­گە­نىڭ كو­مەگىنە جۇگىنبەي-اق شەشەر ەدى. سەبەبى مى­نا ىرعاعى ءجيى، قوزعالىسى جىلدام زامان­دا ادامعا ەڭ قىمباتى ۋاقىت بولىپ تۇر.

ەندىگى ءبىر ماسەلە  – قوعامنىڭ يدەيالىق جاق­تان بىرلىگى مەن كەلىسىمىنە قاتىستى. مەم­لەكەت ساياساتىنىڭ كۇشتى تىرەگى دە وسى  – حالىقتىڭ مەملەكەتشىلدىگى. مەملەكەتشىلدىك جاقسى قاسيەت، بىراق مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ بىرلىگى بولماي، مەملەكەتشىلدىكتىڭ قالىپتاسا قويۋى قيىن.

جاسىراتىن نەسى بار، الەۋمەتتىك جەلى پايدا بولعالى بەرى «ەلدە دەموكراتيا، نە ايتسام دا ءوزىم بىلەم» دەگەن پرينتسيپپەن ءومىر سۇرەتىندەر كوبەيدى. بىراق دەموكراتيا مەن انارحيانىڭ ايىرماسىن بىلمەيتىندەر وزىنە زاڭدى شارا قولدانىلسا مويىن­دا­عىسى كەلمەيدى. مەنى زاڭ ورىندارى قۋدالاپ جاتىر دەپ بايبالام سالۋعا دەيىن بارادى. تۇسىنە بىلگەنگە ول ارەكەت زاڭدى عانا ەمەس، ءوزىن سىيلايتىن ازاماتتىڭ ءىسى ەمەس.

ەركىندىك، وي-پىكىر ەركىندىگى دەگەن شەكسىز ءنار­سە ەمەس، سەبەبى، ءوزىڭنىڭ جەكە باسىڭنىڭ قۇ­قىعى قالاي قورعالاتىن بولسا، وزگەنىڭ دە جەكە باسىنىڭ قۇقىعى سولاي قورعالادى. سوندىقتان وزىڭە ايتىلعان ءسوزدى قالاي قا­بىلداساڭ، وزگەگە دە سونداي كوزقاراسپەن قا­راۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدە كوپ جاعدايدا جەكە ادامنان ارى كەتىپ، ۇلتتىڭ وزىنە (سول ۇلت­تىڭ ىشىندە ءوزىڭ بولا تۇرا) قورلايتىن ءسوز ايتۋدان شىمىرىكپەيتىندەر كوپ.

ۇلت بىرلىگى دەگەن، ارينە، كۇللى ەل ءبىر ادام­نىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ، ءبىر شابلونمەن ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ءسوز ەمەس، بىراق ءار ادام ۇلت تۇتاستىعى ءۇشىن تەر توگىپ، ۇلتىنىڭ اتىن شىعارۋعا زارەدەي بولسا دا پايداسىن تيگىزۋ. ال بىزدە شە؟

«قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا كىم بولساق تا، ءاي­تەۋىر قازاق بولعىمىز كەلمەيتىن ءبىر جامان ادەت قالىپتاستى، − دەيدى بەلگىلى جۋرناليست عابيت مۇسىرەپ. − «قازاق جالقاۋ»، «قازاق تويشىل»، «قازاق مانساپقور»، «قازاق جەمقور». جامان قاسيەتتىڭ بارلىعى بايعۇس قازاقتىڭ ءون بويىنان تابىلادى ەكەن. باسقاسىن قايدام، حالقىن جامانداۋشىلار اراسىندا جاھاندىق جارىس بولا قالسا، باس جۇلدەنى قازاقتار الاتىنىنا ويلانباي-اق ءباس تىگە بەرۋگە بولادى. ءبىز سياقتى تۋعان ۇلتىنىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ ۇرساتىن حالىق جوق شىعار جەر جۇزىندە؟!». اشىنعاننان ايتىلعان ءسوز، ارينە. بىراق ءبىزدىڭ قوعامدا وسىنداي كەرتارتپالىقتىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەنى جالعان ەمەس. ءتىپتى، قازاقتى جامانداعاندا ءوزىنىڭ دە سول ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىندەر بار. بىراق سولاردىڭ كوبىنىڭ قازاق ءۇشىن ءشوپ باسىن سىندىرماعانىن ءبىلىپ وتىراسىڭ.

ارينە، ۇلت بىرلىگى دەگەن حالقىڭدى ء(بىزدىڭ جاعدايدا − قازاقتى) كوپىرتە ماقتاپ، وعان الەمدە تەڭ تابىلمايتىنداي ەسىرە كوپىرۋ ەمەس، حالقىڭنىڭ جەتپەي جاتقان جەرىن جەتكىزۋگە ۇلەس قوسۋ بولسا كەرەك.

ەستۋىمىزشە، جاپون، قىتاي، كورەي سياقتى ەلدەردە وزگە ۇلتتاردى ءوز ۇلتىنان ارتىق قويۋ، اسىرا ماقتاۋ دەگەن بولمايتىن كورىنەدى. بۇل دەگەنىڭ ۇلتتىڭ وزىنە سەنۋ يممۋنيتەتىنىڭ كۇشتى ەكەنىنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. ال ءبىز... وكىنىشتىسى سول، كەڭەستىك كەزەڭدە شوۆينيستىك ساياسات ابدەن ميىمىزعا ابدەن ءسىڭىرىپ تاستاعان «ەزىلگەندەردى قاناۋدان قۇتقارعان ۇلى ورىس حالقى» دەگەن سياقتى وزگەنى اسىرە ماقتاۋ ينستينكتى ءالى سانامىزدان كەتەر ەمەس. ەندى ونىڭ قاتارىنا «قىتايلاردىڭ قولىنان كەلمەيتىنى جوق»، «ورىستاردا ادىلدىك بار عوي»، «وزبەكتەردىڭ ەڭبەكقورلىعىنا جەتە المايمىز»، «ەۋروپاعا جەتۋ قايدا؟» سەكىلدى ارگۋمەنتتەر قوسىلدى. بۇلاردىڭ ءبارى جاي ءسۇيسىنىس، قۇرمەت رەتىندە اتالسا ءجون عوي... ونداي وزگەنى كوتەرمەلەيتىن سوزدەر مىندەتتى تۇردە قازاقتى تۇقىرتۋعا، قازاقتى قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتىن، دامىمايتىن ۇلت رەتىندە كورسەتۋ مانىسىندە ايتىلادى. ونى باسقالار ايتسا قىساستىق ەكەنىن تۇسىنۋگە بولار ەدى، بىراق سونى ايتاتىن ءوزىمىزدىڭ قازاقتار!..

...كەيىنگى كەزدە قوعامدا «قۇلدىق سانا» دەگەن ءسوز كوپ ايتىلادى. راسىندا ساناسى قۇلدانعانداردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ قيىن شىعار. بىراق كەز كەلگەن قازاق ازاماتى ءوز ۇلتىنا، مەملەكەتىنە ورىنسىز سىن ايتىلىپ جاتقان كەزدە ءۇنسىز قالماۋى كەرەك. ايتپەسە، سەن قورعاماعان مەملەكەتتى كىم قورعايدى، سەن قورعاماعان ۇلتتىڭ ارىن كىم ارلايدى؟ ۇلتتىق بىرلىك دەگەن − حالقىڭدى كەمشىلىگىنە قاراماي ءسۇيۋ، ىستەگەن ءىسىڭنىڭ ءبارى سول ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىقپەن جاسالۋ جانە ەشقاشان ۇلتىڭدى عايباتتاماۋ!

قازىر بىرەۋدەن ادىلەتسىزدىك كورسە «قازاقتىڭ جاۋى قازاق» دەپ، بىرەۋدىڭ وسالدىعىن كۇللى قازاققا جابا سالۋدان ارلانبايتىن نامىسسىزدار كوپ. ونى جانە «اباي ايتقان» دەپ بەتباقتىرعىسى كەلمەيدى. ال شىنىندا اباي نە دەپ ەدى؟ «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ قوسقان اتى الدىندا كەلسە، كۇرەسكە تۇسىرگەن بالۋانى جىقسا، سالعان قۇسى السا، قوسقان ءيتى وزگەدەن وزىپ بارىپ ۇستاسا، ەسى شىعىپ ءبىر قۋانادى. بىلمەيمىن، سودان ارتىق قۋانىشى بار ما ەكەن؟ ءاي، جوق تا شىعار! وسى قۋانىش ءبارى دە قازاق قارىنداستىڭ ورتاسىندا ءبىر حايۋاننىڭ ونەرىنىڭ ارتىلعانىنا نەمەسە ءبىر بوتەن ادامنىڭ جىققانىنا ماقتانارلىق نە ورنى بار؟ ول وزعان، العان، جىققان ءوزى ەمەس، ياكي بالاسى ەمەس. مۇنىڭ ءبارى − قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاۋى جوق، بيتتەي نارسەنى ءبىر ۇلكەن ءىس قىلعان كىسىدەي قۋانعان بولىپ، انا وزگەلەردى ىزالاندىرسام ەكەن دەمەك» («جيىرما التىنشى قارا ءسوز»). كوردىڭىز بە؟ بۇل ارادا «قازاقتىڭ جاۋى قازاق» دەگەن تۇجىرىم جوق، كەرىسىنشە، كەيبىرەۋلەردىڭ ءوزىنىڭ استامدىعىمەن، ادىلەتسىزدىگىمەن، قياناتشىلدىعىمەن «قازاقتى قازاققا جاۋ» ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىن زالىمدىعى سىنالعان! ەندەشە، ۇلى ابايدىڭ عيبراتتى ءسوزىنىڭ ءوزىن تەرىس ۇعىپ، تەرىس قولدانىپ جۇرگەنىمىز − تازا بىلىمسىزدىكتەن، ناداندىقتان، ەرمەلىكتەن باسقا ەشتەڭە ەمەس!

شۇكىر، بەس جارىم عاسىرداي ۋاقىت بويى ۇلت بولىپ قالىپتاسقان حالىقپىز. الەمنىڭ 245 مەملەكەتىنىڭ اراسىندا حالىق سانى جونىنەن 64 ورىندا تۇرساق تا، جەر كولەمى جاعىنان 9-ورىندامىز. بۇل − ماقتانىش ەتۋگە تۇرارلىق نارسە. قازاقتىڭ جەرىندەي كەڭ پەيىلىن وزگەلەر تالاي رەت ايتىپ، ول كەڭدىكتى، ءتىپتى، ۇلتتىڭ بولمىسىنا تەڭەگەن. ماسەلەن، وزبەك قالامگەرى راحىمجان اتاۇلى بىلاي دەپتى: «ادەتتە ۇلى حالىقتار ءوزىنىڭ ۇلى پەيىلى قاراي ۇلى بولادى. ماسەلەن، ورىستاردىڭ جەرى قالاي ۇلكەن بولسا، پەيىلى دە كەڭ. قازاقتار دا سونداي − الىپ ساحارانى يەلەنىپ جاتىر. بىزدەن، ءتىپتى، ايتماتوۆ تا شىقپايدى، پەيىلىمىزدىڭ تارلىعىنان ءۇيىمىزدىڭ اينالاسىن قورشاپ تاستاعانبىز. سول قورشاۋدان شىعا المايمىز، پەيىلىمىز دە، ءبارى قورشاۋدا». («سۋرناي ناۆولاري» كىتابىنان). ارينە، ءبىر حالىقتىڭ وكىلدەرى ەكىنشى حالىق تۋرالى ماقتاۋ سوزدەرىن ايتا بەرەدى، بىراق قازاق تۋرالى ايتىلعان ءسوزدىڭ بارىندە بۇل حالىقتىڭ ەرلىگى مەن مارتتىگىنىڭ، كەڭدىگى مەن مەيىرىمدىلىگىنىڭ ءسوز بولۋى بەكەر ەمەس.

ءسوزىمىزدىڭ باسىنداعى ويعا قايتا ورالساق، بۇگىنگى قازاق ءوزىن قور تۇتۋ سەزىمىنەن ارىلعانى ءجون. قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلان-بايتاق جەرى بار، سول جەرىندە تاۋەلسىز مەملەكەتى بار. سول تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى قىلىپ، ماڭگى بوستان ەلدە ەركىن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ بويىندا جاقسى قاسيەتتەر ورنىعۋى ءتيىس. سول جاقسى قاسيەتتەر ۇلتتىڭ بىرلىگىن ۇستاپ تۇرۋدىڭ كەپىلى.

ۇلت بىرلىگى − تايپاشىلدىقتان ءارى اسپايتىن تۋىستىقتىڭ، وڭىرلىكتەن سىرتقا شىقپايتىن جەرلەستىكتىڭ نەمەسە ءومىردىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندەگى پىكىرلەس بولعان تانىستىقتىڭ ەمەس، يدەيانىڭ بىرلىگى. دەمەك، بۇگىنگى بىرلىك ۇلى قازاق يدەياسىنا نەگىزدەلىپ، ۇلتىمىزدىڭ، مەملەكەتىمىزدىڭ ايبارىن اسىرۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك قۇقىقتىق قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا، تەحنولوگيا سالاسىن جەتىلدىرىپ وزىق ۇلتقا اينالۋعا تەك قانا ۇلتتىق بىرلىك ارقىلى جەتەمىز. ول ءۇشىن حالقىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ادىلدىگى، قامقورلىعى، ادامگەرشىلىگى ءاردايىم كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. مىقتى ۇلت – مىقتى مەملەكەت كەپىلى.

احمەت جۇماعاليۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار