17 قىركۇيەك, 12:37 711 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

اۋەلدەن قاتارىنان تۋىسى ارتىق...

بياحمەت سارسەنۇلى حاقىندا

تارباعاتاي – تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بە­سىگى. ءۇش مىڭ جىلدىق ۇزاق تاريحى­مىز­دىڭ ءون بويىندا تارلان تارباعاتايدىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءپىل ساۋىرلى وسىناۋ قارت تاۋ ەجەل­دىڭ ەڭ كۇنىنەن بەرى قاراي ارىسى تۇركىنىڭ، بە­رىسى الاشتىڭ سان كەشۋلى اسقاق تاريحىنىڭ ءتىرى كۋاسى بولىپ كەلە جاتىر. بارقىتبەل، كوكتاۋ اتانعان كەزدەرىنەن الاش بالاسى اينالا قونعان، ءتىر­لىگىنىڭ قازانى بۇرقىلداپ جاتقان ۇيىق جۇرت، الاشتىڭ التىن بەسىگى.

قازاق رەنەسسانسى اتانعان الاش قوزعالىسى كەزىندە دە تارباعاتاي ءوڭىرى مەن وسى ايماقتان شىققان قازاق زيالىلارىنىڭ اتقارعان قىزمەتى كول-كوسىر بولدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. توعىز جولدىڭ تورابىندا، ەكى ۇلكەن يمپەريانىڭ مۇددەلەرى مەن شەكارالارى توعىسقان گەوگرافيالىق نۇكتەدە ورنالاسۋى بۇل ايماقتان كەڭ ويلى، كەمەل ادامداردىڭ كوبىرەك شىعۋىنا ءبىر سەبەپ بولسا، ەكىنشىدەن، ابىلاي حان زامانىنىڭ ەرلىك دابىلى قۇلاعىنان ءالى كەتە قويماعان اساۋ قازاققا كەنەسارى حاننىڭ قايعىلى قازاسى مەن اۋىر جەڭىلىسى وزگەشە وي سالسا كەرەك. ىرعىزباي اۋليە، اقتايلاق بي، قۇنانباي مىرزا، تانا مىرزا سياقتى ەل جاقسىلارى، ەندىگى دۇنيەنىڭ كىلتى تەك بىلىمدە ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان قولى جەتكەن ادامدار بالالارىن ورىستىڭ ۇلكەن قالالارىنان وقىتا باستادى. قىسقاسى، كەتكەنمەن تەڭدىك داعۋاسىنا جەتۋدىڭ جالعىز جولى وسى ەكەنىن قازاق ەليتاسى جاقسى ۇعىندى.

تارباعاتاي وڭىرىندە تۋىپ الاش پار­تيا­سى مەن الاشوردا ۇكىمەتى ساپىندا قازاق ەلى­نىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ۇلكەن ۇلت­تىق ىسكە بەلسەنە كىرىسكەن ازاماتتار ءتىپتى كوپ. تەك ۇلتتىق دەڭگەيدەگى قايراتكەرلەر الا­شوردا بۇركىتى، قاھارمان قايراتكەر وتىن­شى ءالجانۇلى، الاشتىڭ تۇڭعىش قۇر­بانى قازى نۇرمۇحاممەدۇلى، بياحمەت ءسار­سەنۇلى، ەرەجەپ يتبايۇلى سياقتى تۇلعالى قاي­راتكەرلەردىڭ الاقانداي اقسۋات، اياداي تار­باعاتاي اۋدانىنان شىعۋى وندا قونىس­تا­نىپ وتىرعان الاش بالاسىنىڭ ۇلتتىق پوتەنتسيالىنان دا حابار بەرىپ تۇرعانداي.

وتىنشى ءالجانۇلى مەن قازى نۇر­مۇحام­مەدۇلى تۋراسىندا الاش قوزعالىسىن زەرت­تەگەن كوپتەگەن قالامداسىمىز قالام تەر­بەگەن. ولار تۋرالى تالاي دەرەكتى فيلم­دەر ءتۇسىرىلىپ، قالىڭ جۇرتشىلىق ەسىمىمەن تانىس بولىپ، رۋحىنا باس يگەنىن بىلەمىز. ولار­دىڭ الاش بالاسىنىڭ، قازاق ەلىنىڭ ەر­تەڭگى جارىق كۇنى ءۇشىن توككەن قانى ءتاڭىرى تا­عالانىڭ ءادىل ەسەبىندە. ءبىزدىڭ بۇگىن ايبار­لى ەل بولىپ وتىرعانىمىز سونداي شاھيت كەش­كەن اسىلداردىڭ قانى مەن تەرىنىڭ بە­دەلى.

مەن بۇل شاعىن ماقالادا قىزمەتى قاز­اق­قا كوپ وتسە دە، ەسىمى جۇرت جادىندا از ساق­تال­عان الاشتىڭ اياۋلى ارىسى بياحمەت ءسار­سەنۇلى تۋراسىندا تولعانىپ وتىرمىن. بەل­گىلى اقىن سۇلتانماحمۇت توراي­عىرۇلى­نىڭ ايگىلى «تانىستىرۋ» پوەماسىن وسى ارادا ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. سول نازىم ءسو­زىندە بياحمەت سارسەنۇلى تۋراسىندا:

...بىرەۋى بياحمەت سارسەنۇلى،

ىڭعايلى، قىرعيعا وقسار كورسەڭ ءتۇرى.

تۇرىنەن دە، سوزىنەن، جۇرىسىنەن،

ەكەنىن بىلە المايسىڭ قانداي قىرى.

اقىلى دا ونىڭ كوپ، ايلاسى دا،

كوڭىلىنىڭ جىلدام سەزگىش ايناسى دا.

بار دەيدى بۇرىنىراق ۇمتىلاتىن،

تۇلكىدەي جالت ەتەتىن تايماسى دا.

ءىسى دە، تالانتى دا قالىسپايدى،

جۇمساسا تەگىس حالىق پايداسىنا.

جاستاردىڭ بىرەۋىنەن كەيىن ەمەس،

قازاق دەپ جۇرەگىنىڭ قايناسى دا.

حالەل مەن ءالىمحاندى اي دەپ ايتساق،

شولپاندىققا جارايدى اي قاسىندا.

اۋەلدەن قاتارىنان تۋىسى ارتىق،

سوندىقتان كۇن-ءتۇن سايىن بارادى ارتىپ.

ءىلىمنىڭ ايماعىندا جوقتى باعى،

ەرىك­سىز تۋىسىمەن الار تارتىپ»، – دەپ تول­عاي­دى. «اۋەلدەن قاتارىنان تۋىسى ارتىق» الاش ارىسىن زامانداستارى «الاشتىڭ بيا­شى» دەپ اسپەتتەپ وتكەن. ول 1885 جىلى زاي­سان ۋەزىنە قاراستى نارىن بولىسىندا، اق­سۋات اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. 1921 جىلى ورىن­بوردا قازاق اسر-نىڭ وقۋ ءمينيسترى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقارىپ جۇرگەندە نەبارى 36 جاسىندا وبا اۋرۋىنان قازا تابادى. قازاق پروزاسىنىڭ اتاسى جۇسىپبەك ايماۋىتۇلى «بياش» اتتى قايعىلى قازاناما جازعان. قازانامادا
«...الەۋ­مەت ىسىنە وقىعانى ازدىقتان قازاقتىڭ انا جۇمىسى دا، مىنا جۇمىسى دا بياشتى كە­رەك قىلدى، سۇيرەدى. ونىڭ ارالاسپاعان قىز­مەتى بولمادى. قانداي جۇمىسقا ارالاسسا دا تەرەڭنەن، تەز بىتىرەتىن بياش بولاتىن... وقۋ كوميسسارياتىنىڭ قانداي ءىسى بولسىن، ءبىر ءوزى باسقارىپ بارا جاتىر ەدى. اكىمشىلىك جۇ­مىستا ارقاسى بوساعانداي بولىپ احاڭ (احمەت بايتۇرسىنۇلى) بياشقا سەنىپ وتى­رۋشى ەدى...» دەپ كۇڭىرەنىپتى.

الاشتىڭ ەكى ارىسى سۇلتانماحمۇت تو­راي­عىرۇلى مەن جۇسىپبەك ايماۋىتۇلىنىڭ وسى ەكى لەبىزىن قاتار بەردىك. بۇل – سول الاعاي زاماندى بىرگە كورگەن زامانداستىڭ كوزىمەن بە­رىلگەن باعا. سونىمەن بىرگە، ەكى قالامگەر دە – كەسىپ-ءپىشىپ ءدال ايتاتىن تارازى كوڭىل دا­نىشپاندار. ال ەندى بياحمەت ءسار­سەنۇلى­نىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتىنە كەلەر بولساق، قا­زاق بالاسىن اعارتۋ جۇمىسىنان باستاعان ارىستىڭ كۇرەس جولى قازاقتىڭ العاشقى پار­تياسى مەن ۇلتتىق ۇكىمەتىن قۇرعان ۇلى قوز­عالىسقا ۇلاسادى.

اقپان توڭكەرىسى – قازاق وقىعاندارىنىڭ كوڭىلىنە ءۇمىت شىراعىن جاقتى. جەر-جەردە قا­زاق كوميتەتتەرى قۇرىلىپ، بەلسەندى جۇمىس ات­قارا باستادى. سول بەلسەندى جۇمىس ات­قار­عان قايراتكەردىڭ ءبىرى – بياحمەت سارسەنۇلى. ونىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتىنەن ايرىقشا ءۇش ءىسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ول 1917 جىلعى سەمەي وبلىستىق قازاق سيەزىن ۇيىمداس­تىرۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن بىرگە سول سيەز توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ساي­لاندى. بۇل سيەزدە قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ ماڭىز­دى سانالاتىن ون التى ماسەلە قا­رال­دى. سول جىلدىڭ جازىندا ول ورىنبوردا ءوت­كەن ءبىرىنشى بۇكىلقازاق سيەزىندە ءاليحان ءبو­كەيحان، ءالىمحان ەرمەكوۆ، حالەل عاب­با­سوۆتارمەن بىرگە بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جي­نالىسىنا دەپۋتاتتىققا ۇسىنىلدى. ءبىرىن­شى جالپىقازاق سيەزىنە دەيىن سەمەي، تورعاي، ورال قازاقتارىنىڭ سيەزىن ۇيىم­داستىرۋ الاش پارتياسىن قۇرۋدىڭ، جالپى قا­زاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ فور­ماسى مەن مەملەكەتتىك ۇستىنىن قالىپ­تاس­تىرۋعا ارنالعان دايىندىق سياقتى بول­دى. بۇل وبلىستىق سيەزدەردىڭ دۇرىس ۇيىم­داستىرىلۋى قازاقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى مەن ساۋاتىنىڭ كوتەرىلۋىنە دە ايرىقشا اسەر ەتتى. سوندىقتان بۇل وبلىستىق سيەزدەردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، بياحمەت ءسار­سەنۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتىنىڭ ەرەك­شە كورىنگەن تۇسىنىڭ ءبىرى – 1918 جىلى 2 ساۋىردە الاشوردا مەن سوۆەت ۇكىمەتى ارا­سىندا بولعان كەلىسسوز. كەلىسسوز تەلەگراف ار­قىلى ءوتتى دە، الاش اتىنان  حالەل عاب­باس­ۇلى، سوۆەت ۇكىمەتى اتىنان ستالين سويلەدى. وسى كەلىسسوزدە حالەل عابباسۇلىنىڭ سوۆەت ۇكى­مەتىنە قويعان تالاپتارىن الدىن الا ءالي­حان بوكەيحان، رايىمجان مارسەكۇلى، ءالىم­حان ەرمەكۇلى، بياحمەت سارسەنۇلى، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى قاتارلى قايراتكەرلەر قاتىسقان ارنايى ماجىلىستە تۇجىرىمداعان بولاتىن. بۇل كەلىسسوزدىڭ دە تاريحي ماڭىزىنا تولىق باعا بەرىلگەن جوق. وسى كەلىسىم ارقىلى الاشوردا وكىلدەرى سوۆەت بيلىگىنىڭ قۇرامىنا كىرە الدى. بۇل – ءبىزدىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكامىزدىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ، وقۋ-اعارتۋ سالاسىن ۇلتتىق باعىتقا بۇرۋ قاتارلى مەملەكەتتىك سالانىڭ بارلىعىندا رەپرەسسياعا دەيىن الاش ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىپ، ۇلتتىق مەم­لەكەتتى نەگىزدەۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن تا­ريحي كەلىسىم. سول شەشۋشى ساتتە ۇلت كو­سەم­دەرىنىڭ قاسىندا بياحمەت سارسەنۇلىنىڭ بولۋى ونىڭ تۇلعالىق بولمىسىن تانۋى­مىزعا اسەر ەتەرى انىق.

بياحمەت سارسەنۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىز­مەتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – اعارتۋشىلىق قىز­مەتى. ول ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە قا­­­بىلدانعان قازاقتىڭ ۇلكەن پەداگوگيكالىق ءجا­نە مادەني باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋشى باس­تى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ەكىنشى جال­پىقازاق سيەزىنىڭ قاۋلىسىنا ساي، احمەت باي­تۇرسىنۇلى باسقارعان وقۋ كوميسسياسى قۇ­رىلدى. بياحمەت سارسەنۇلى، ماعجان جۇ­مابايۇلى، ەلدەس ومارۇلى، تەلجان شو­نانۇلدارىمەن قاتار كوميسسيا مۇشەسى بو­لىپ سايلانادى. 1920 جىلى قۇرىلعان قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى احمەت باي­تۇرسىنۇلىنىڭ ورىنباسارى بولعانىن جو­عارىدا ايتتىق. 1921 جىلى بياحمەت ءسار­سەنۇلى ءوزى ورىنباسارى بولىپ وتىرعان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ ارنايى قاۋ­لىسىمەن قازاقتىڭ العاشقى وقۋ­لىق­تارىن جازۋ تۋرالى اۆتورلارعا جۇكتەمە بەرىلەدى. بياحمەت سارسەنۇلى قازاقتىڭ ال­عاشقى وقۋلىقتارىنىڭ ءبىرى گەومەتريانىڭ اۆتورى بولدى. بۇل سانات قۇرالدارى 1929 جىل­عا دەيىن قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتىلىپ كەلدى. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ءبارى ورتەلىپ، كوزى جويىلدى.

بياحمەت سارسەنۇلى ءوزىنىڭ 36 جىلدىق قىس­قا عۇمىرىندا ەلى ءۇشىن ايانباي قىزمەت قىل­دى. تۋمىسى بولەك، تۇلعاسى بيىك ازا­مات­تىڭ الاش جۇرتىنىڭ باعى ءۇشىن اتقارعان ۇشان-تەڭىز قىزمەتى ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ، ناقتى تاريحي باعاسى بەرىلگەن جوق. قۇرساعى قۇت­تى تارباعاتايدىڭ باۋىرىندا تۋىپ، تا­سىندا تۇلەگەن ازامات الاشتىڭ اسپانىنداعى ال­تىن قىراننىڭ ءبىرى بولدى.

قۇرساعى قۇتتى جەر مەن كوڭىلى بەرەن ەل امان بولسا، ءالى تالاي اسىل تۋارى حاق.

بەرىك ءۋالي

سوڭعى جاڭالىقتار