20 تامىز, 15:15 1927 0 وقشانتاي "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

كوروناۆيرۋستان قالاي ەمدەلىپ ءجۇرمىز؟

كوروناۆيرۋس ىندەتى كوپشىلىكتى تىعىرىققا تىرەپ، بويىن قورقىنىش پەن ۇرەي الىپ، سەڭدەي تەڭسەلتىپ جىبەرگەنى راس. ءتىپتى، اۋىرىپ، اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ، ەشبىر ەم-شاراعا كونبەي قانشا ادام كوز جۇمىپ، ومىرلەرىمەن قوشتاسىپ جا­تىر؟ راسىن ايتقان ءجون، تاجىريبەلى ينفەكتسيونيست دارىگەرلەردىڭ ءوزى بۇل اۋىر ىندەتتى قالاي، نەمەن ەمدەۋ جولىن تاپپاي، داعدارىستا جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇكىل الەمنىڭ بەلدى ۆيرۋسولوگ عالىمدارى دا قيىندىققا تاپ بولىپ وتىر. جۇم­باعى از بولىپ تۇرعان جوق، بۇل COVID-19 ىندەتىنىڭ. دارىگەر بولعان­دى­عىمنان بولار، مەنىڭ تەلەفونىما كۇندىز-ءتۇنى تىنىشتىق جوق. تۋىستارىم، دوستارىم، ارىپتەستەرىم مەن تانىستارىم جاندارى قينالىپ، ءوز جاعدايلارىن نەمەسە جاقىنىنىڭ ءحالىن ايتىپ، كەنەتتەن كەلىپ جابىسقان دەرتتەن قالاي ەمدەلۋ كەرەك ەكەنىن بىلگىسى كەلىپ نەمەسە اۋرۋحاناعا جاتقىزۋعا قولۇشىمدى بەرۋدى سۇراپ، ءوتىنىش جاساپ شىرىلداپ، ءتىپتى كوز جاستارىنا ەرىك بەرىپ جاتادى.

كورونوۆيرۋسپەن ناۋقاس­تان­عان كىسىنى قالاي ەمدەۋ كەرەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ كلينيكالىق پروتوكولىنا قاراپ ءجۇر­گىزىلەتىنى بارلىعىمىزعا ايان. ءبىر وكىنىشتىسى، ول قايتا-قايتا تو­لىق­تىرىلىپ، وزگەرتىلىپ، جە­تىل­دىرى­لىپ جاتقانى. ەلىمىزدە كوروناۆيرۋس ءىن­دەتى باستالعاننان بەرى ول پرو­تو­كول 10-11 رەت وزگەرتىلىپتى. شىن­دى­عى­نا كەلگەندە، ونىڭ تىم كولەم­دى­لى­گىنەن دارىگەرلەر سول ۇسىنىسپەن  ءجۇ­رە تانىسادى، نەگىزگى كوڭىل ءبو­لە­تىن جەرى – دياگنوستيكالىق جانە ەم-دومدىق شارا الگوريتمى. دەرتتىڭ اعى­مىنا قاراي دارىگەرلەر ونى ءبىر­نەشە تۇرگە بولەدى: سيمپتومسىز (كلي­­نيكالىق بەلگىسى جوق), جەڭىل، ور­­تاشا جانە اۋىر ءتۇرى. ستاتسيو­نار­لار­عا ورتاشا جانە اۋىر تۇرلەرى جات­قىزىلىپ، قاجەتتى ەم ءجۇر­گىزىلۋ­دە. ال سيمپتومسىز جانە جەڭىل ءتۇر­لەرى ءۇي جاعدايىندا، ياعني امبۋ­لاتوريالىق ەم قابىلداۋدا. ولاردىڭ ءبىرازى دارىگەرگە بارماي، ءوز بەتىنشە «وزىمبىلەمدىكپەن» ەم قا­بىلداپ جۇرگەندەرى دە راس. مى­سالى، جۋىردا الماتىداعى س.اسفەن­ديا­روۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسي­نالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى قالا تۇرعىندارى اراسىندا ساۋال­نا­ما جۇرگىزىپ، «ءدارىنى سىزگە كىم تا­عايىندادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ءىز­دەدى. سوندا ولاردىڭ 54 پايىزى ءدا­رىگەر تاعايىندادى دەسە، 24 پايى­زى ءوزىن-ءوزى ەمدەيتىنىن ايتقان. ال 10 پايىزى كوروناۆيرۋستان ەمدەلۋ­دىڭ جولىن ىزدەپ، ينتەرنەتكە ءجۇ­گىنسە، 12 پايىزى ءارتۇرلى سەبەپ­تەر­مەن جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتقان. ءسوي­تىپ، ساۋالناما قورىتىندىسىنا قا­راساق، ءالى دە 40 پايىزدان استام جۇرت دارىگەرگە بارماي، ءوز بەت­تەرىن­شە عالامتوردىڭ، تانىستارىنىڭ كەڭەستەرى بويىنشا ەمدەلۋدە ەكەن.

راسىندا دا، سوڭعى كەزگە دەيىن كوپتەگەن قازاقستاندىق ءۇشىن كۆي وزدەرىندە بار نەمەسە جوق ەكە­نىن انىقتاۋ، دارىگەرلەرگە كورىنۋ، ءدارى­حانالاردان ىستىعىن تۇسىرەتىن جانە دە باسقا ءدارى-دارمەكتەردى (تسيترا­مون، انتيبيوتيكتەر، اسكور­بين قىشقىلىن), ءتىپتى قورعانۋ قۇرالدارىن (بەتپەردە، انتيسەپ­تيك­تەردى) تابۋ قيىنداپ كەتكەنى بەلگىلى. ايقاي-شۋ شىققاننان كەيىن عانا دارىحانالارعا قاجەتتى ءدارى-ءدار­مەك­تەردى «سق-فارماتسيا» كومپانياسى جەت­كىزدى. ايتۋشىلار ول دارىلەر قوي­مالاردا قوراپ-قوراپ، قاپ-قاپ بو­لىپ قوزعالىسقا تۇسپەي جاتقا­نىن  جەتكىزىپ، قىنجىلىسىن ءبىلدى­رۋ­دە.

كوروناۆيرۋس تىنىس جولدارى ارقىلى وكپەگە ەنىپ، ونىڭ ەڭ نازىك الۆەولارىن قابىندىرىپ، قاندى قويۋلاندىرىپ، مايدا، ءجىڭىش­كە تامىرلاردا ترومبتار (ۇيىعان قان تۇيىرشىكتەرى)  پايدا بولىپ، ولار­دى بىتەيدى. ول بىرتە-بىرتە دەن­دەپ، وكپەنىڭ كوپ ۋچاسكەلەرىن قا­بىن­دىرىپ، ودان باسقا ينفەكتسيا­لار قوسىلىپ، وكپە تىندەرى ءولى (نەكروز) ەتتەنىپ، فيبروزعا اينا­لىپ، تىنىستى تارىلتادى، دەم (وت­تەگى) جەتپەي، قارا تەرگە ما­لىنىپ، ودان ناۋقاس قاتتى قينالادى. رەنت­گەندىك نەمەسە كومپيۋتەرلىك تو­موگرافيالىق زەرتتەۋ وكپەنىڭ قا­بىنعانىن، ياعني باكتەريالىق پنەۆ­مونيانىڭ، ونىڭ كولەمىن كورسەتەدى. دەر كەزىندە  ەم جۇرگىزىلمەسە، اۋرۋ اسقىنىپ، جۇرەك، باۋىر، بۇيرەك، ور­تالىق نەرۆ جۇيەسى سياقتى اعزا­لارعا اسەر ەتە باستايدى. ءتىپتى، كەي­دە پوليورگاندىق جەتىسپەۋشىلىك دامىپ، اۋرۋ ودان قايتىس بولىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.

ەگەر سىزدە كۆي-ءدىڭ العاشقى بەل­گىلەرى (بويدا دەل-سالدىق، ءال­سىزدىك پايدا بولىپ، تاماقتىڭ ءدامىن سەزىنبەۋ، دەنە قىزۋى كوتەرىلۋ جانە س.س.) بىلىنە باستاسا، ۋاقىت وز­دىر­ماي ەم-دوم جۇرگىزۋگە كىرىس­كە­نىمىز ورىندى. گليۋكوزا ەرىتىندىسىنە اسكوربين قىشقىلىن («س» ۆيتا­مي­نىن) قوسىپ كوكتامىرعا ەنگىزگەن ءجون. دەنە قىزۋى 38-دەن اسسا، اسپي­رين­­مەن دەنە قىزۋىن باسىپ، قان سۇيىلتاتىن ءدارىنىڭ (اسپيرين نە­مەسە كارديوماگنيل) ءبىرىن، ءتاۋ­لىگى­نە ەڭ  كەم دەگەندە 2,5-3,0 ليتر سۇيىق­تىق­تى (سورپا، ليموندى شاي، شۇبات، ساۋ­مال، كامپوت، سوك، مينەرالدى سۋ ءجا­نە ت.ب.) ىشكەنىمىز ورىندى. ان­تيبيوتيكتەردى دارىگەرمەن كەڭەسىپ بارىپ پايدالانىڭىز. ويتكەنى انتيبيوتيكتەر يممۋندىق جۇيەنى (اۋرۋعا قارسىلاسۋ كۇشتى) جوياتىنى جاي­لى مالىمەتتەر بار. سىرتقا شىق­­پاي ءۇي جاعدايىندا ەمدەلىڭىز. ەگەر كوشەگە شىقساڭىز، بەتپەردە (ماس­كا) كيۋدى، جيىرەك قول جۋدى، ان­تيسەپتيكتەرمەن قولدى وڭدەۋدى  ۇمىت­­پاڭىز. ءتىپتى، قىسىلماي قول­دارىڭىزعا رەزينكا قولعاپ كيگە­نىڭىز ارتىق ەمەس.

يممۋندىق جۇيەسى ساقتالعان ادامدار مەن بالالاردا كۆي-ءدىڭ سيمپتومسىز ءتۇرى ءجيى ۇشى­راسۋ­دا. ولار وزدەرىن وقشاۋ ۇستا­عان­دارى ءجون. ويتكەنى ولار دا ۆي­رۋس­تى ورتاعا تاراتىپ، باسقا ادام­دار­دى بۇل قاۋىپتى اۋرۋعا ۇشىرا­تا­تىنى بەلگىلى. ساقتانۋ، ساق بولۋ – ءار­بىر سانالى جاننىڭ قولىنان كە­لەتىن شارا.

قازىرگى كۇندەرى كورو­ناۆي­رۋس­تان سەڭدەي سوعىلعان حالىق كىمدى تىڭدارىن بىلمەي دال بولۋدا. دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىنە قوسىمشا حالىق ەمىن قولدانىپ جۇرگەندەر از ەمەس. «وي، نە دەيسىڭ؟ ساۋمال، قىمىز، شۇبات ەم ەكەن» دەگەن ءسوز جەلدەي ەس­كەندە. قارا حالىق ساۋمال، قىمىز، شۇ­بات ىزدەپ تاباندارىنان تاۋ­سىل­دى. قويدىڭ قۇيرىعى ادامنىڭ ۆي­رۋسقا جانە دە باسقا اۋرۋلارعا قار­سىلاسۋ كۇشىن ارتتىرادى ەكەن دەگەن ءسوز­گە سەنىپ، بازار مەن دۇكەندەردەن قۇي­رىق ىزدەپ كەتكەندەر از بولمادى. قۇي­رىقتى قويلاردىڭ باعاسى بازاردا بىردەن  شارىقتاپ كەتتى. قوي ەتىنىڭ سورپاسى دا كوپتىڭ ەسى­نەن شىقپادى. ينتەرنەت پەن الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە، گازەتتەر مەن تە­لەۆيدەنيەدە كوروناۆيرۋسپەن قا­لاي كۇرەسۋ كەرەك تۋرالى مالىمەت­تەر، ءدا­رىگەرلىك كەڭەستەر كۇن قۇرعاتپاي جا­رىسا جاريالانىپ جاتتى. قانداي كەڭەس بولمادى شىركىن! قالاي دۇرىس دەمالۋ كەرەگى تۋرالى، دەنە­شىنىق­تىرۋ گيمناستيكالارىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى، بەتپەردە (ماسكا) استىنا داكە­گە سپيرت قۇيىپ دەمالۋ، اراقتى ءتۇ­تىك­شە ارقىلى ۇرلەۋ، تاماقتى سودا ەرتىندىسىمەن  نەمەسە سارىمساق تۇن­باسىمەن شايۋ، كونياكتى ءۇش مەز­گىل 50 مل-دەن ءىشۋ جانە ت.ب. حالىق ولاردىڭ قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس ەكەنىن اجىراتا الماي، «سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەگەندەي قولدا بارىن جاساپ كورۋدە. بىراق وكى­نىشكە قاراي، ولاردىڭ اراسىنان دا كۆي-گە شالدىققاندار تابىلىپ جاتىر. قاتەرلى مىنا ۆيرۋس ادام، ونىڭ جاسىن، قىزمەتىن، بايلىعىن تاڭدامايتىنىن كورسەتتى.

تاياۋدا «تۇركىستان» (23.07.2020) گازەتىندە جۋرناليست اراي­لىم بيمەنديەۆانىڭ  اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆپەن سۇحباتى شىق­تى. كوپ جىلداردان بەرى تا­ماق­تانۋ پروبلەماسىمەن اي­نا­لى­سىپ، سول پروبلەمالارمەن اينالىساتىن اكادەميانى باسقارىپ جۇرگەن بە­دەلدى اقساقالىمىز گازەت وقىر­مان­دارى­نا ءبىراز ورىندى مالىمەت بە­رىپ­تى. «...بۇل ۆيرۋس بىلاي قاراساڭ بايا­عى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ ءبىرى سياقتى، ال شىن مانىسىندە  بۇرىنعى ۆيرۋستاردان كۇردەلى، ءوز­گەشە، بولەك بولىپ وتىر. تەز ءوز­گە­رىسكە ۇشىرايتىن ۆيرۋس بولعان­دىق­تان دا، ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسى بەي­مالىم دۇنيەگە دايىن بولمادى. سون­دىقتان دا كۇردەلىلىگىمەن، تەز ءوز­گەرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن، ءومىرىمىز­گە كەزدەيسوق كەلگەن ۆيرۋسقا «جاۋاپ بەرۋ»، توسىن جاعدايعا بىلەك سىبا­نىپ كىرىسۋ وڭاي بولمادى. مەدي­تسي­نا سالاسىنا ءالى قانشاما قۇرال-جاب­­دىقتار قاجەت ەكەنى ءبىلىندى. بو­لاشاقتا وسى ماسەلەنى شەشۋدى ويلاۋ كەرەك. كەزدەيسوق كەلگەن ۆيرۋستان ءدا­رى­گەرلەر كوپ زارداپ شەكتى. بۇل سوعىستا دايىندىقسىز ۇرىسقا كىر­گەن ولار ءبىرىنشى بولىپ «وققا ۇش­تى». ولار ناعىز باتىرلىقتىڭ ءۇل­گىسىن  كورسەتىپ، وزدەرىن قۇرباندىققا شالىپ جىبەردى دەپ ايتۋعا بولادى. ونى جۇرت باعالاي بەرمەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ جاعى كەمشىن تۇسكەن بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ وقۋ جۇيەمىزدە وسىنداي تەز بولاتىن ۆيرۋس جاعدايىنا دايىندىق كەرەك ەكەنى دە ءبىلىندى»، – دەپ باستاپتى ءسو­زىن سۇڭعىلا عالىم. ال «كورو­نا­ۆي­رۋس حالىقتى نە نارسەگە ۇيرەتتى؟» دە­گەن سۇراققا اكادەميك:  – ۆيرۋس بەيقام قالماۋعا ۇيرەتتى. ءبىزدىڭ قا­زاق دالادا وسكەندىكتەن، مەنتا­لي­تە­تىندە «ەشتەڭە ەتپەيدى» دەگەن تۇسىنىك بار. بەيقام قالىپ، دارىگەرلەر ەم­دەپ الادى دەمەي، دارىگەرمەن بىرگە بولۋ ءۇشىن ولارعا كومەكشى بو­لىڭىز­­دار».

كوپتى كورگەن، كوپتى بىلگەن، پا­راساتتى، تاجىريبەسى مول عالىم ت.شارمانوۆ دۇرىس ايتادى. پان­دەميا كەزىندە تاماققا ورىندى كوڭىل ءبولىپ، دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىنە قۇ­لاق اسقان  ارتىق ەمەس. ايتپەسە، كىم نە ايتپايدى؟ يمام كوبىرەك ال­لاعا جالىنىپ، قۇران وقى دەسە، ەم­شى مىنا ءشوپ ءدارىنى ءىش، ال دارىگەر  اقۋى­زى قۇرامىندا  مول تاعامداردى پاي­دالانىڭىز دەيدى. ءتۇسىنۋ، ۇعۋ، يلانۋ قيىن بولىپ تۇر ەمەس پە ءدال قازىرگى «جاۋ جاعادان الىپ» تۇرعان ءسات­تەردە.

جاڭا ءسوز رەتىندە قىمىز، شۇ­بات، ساۋمال ادام بويىن­­­دا­عى اۋرۋعا قارسىلاسۋ كۇشىن (يم­مۋنيتەتتى) ارتتىرادى ەكەن دە­دىك. ونى اكادەميك تورەگەلدى شار­ما­نوۆ مىرزا دا راستادى. شىنىندا، قا­زىر حالىق اۋزىندا «ساۋمال ءىشىپ ءجۇر­مىن»، «ەلدەن قىمىز، شۇبات ال­دىردىم. بىراق باعالارى اسپانداپ بارادى. تۇرلاۋسىز ءومىر باستالىپ كەتكەندەي...» دەيتىندەرىن ەستىپ ءجۇر­مىز. ايتەۋىر، باعاسىنا قاراماي، ءىن­دەتتەن پانا بولىپ، ەم بولسا جا­را­دى دا!

قازىرگىدەي سىن ساعاتىندا، ەلى­مىزدىڭ ءار وڭىرىندە قىمىز بەن ساۋمال جيىپ (مىسالى، قارا­عان­دى وڭىرىندەگى جاڭاارقا اۋدانى­نىڭ تۇرعىندارى جانە باسقالار), ار­نايى اس ءپىسىرىپ، اۋرۋحانالارداعى ناۋ­قاستارعا، دارىگەرلەرگە جەتكىزىلىپ جات­قانىن ەستىپ، تەلەديداردان كو­رىپ جۇرەگىمىز جىلىپ، بويدا قۋات، سە­نىمدىك پايدا بولادى. «ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر يىقتان باس شىعارىپ»، ءتۇسى­نىس­تىكپەن قاراپ جاتقان سانالى، ءتۇي­سىگى مول، قولدارى اشىق، پەيىل­دە­رى كەڭ،  جومارت  ازاماتتارعا كوپ­شى­لىك­تىڭ راقمەتتەن باسقا ايتارى جوق.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، كو­رو­ناۆيرۋستان ەمدەلۋ ءۇشىن ءار­تۇرلى كەڭەستەرگە قۇلاق اسا بەر­مەي، دارىگەرلەردىڭ نۇسقاۋى بويىن­شا ەم-دوم قابىلداعان ءجون. ءوزىن-ءوزى ەمدەۋدەن باس تارتىپ، عالام­تور­داعى ءتۇرلى كەڭەستەرگە جۇگىن­بەگە­نىڭىز ورىندى. وزىمبىلەمدىككە سالى­نىپ، «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلىپ الما»، ياعني دەرتتى اسقىن­دى­رىپ، ەرتەڭ بارماق شايناپ، وكىنىش­كە ۇرىنىپ قالماعانىمىز ورىندى.

دانا قازاق «جۇمىلا كوتەر­گەن جۇك جەڭىل» دەيدى. ەندە­شە، كوپشىلىك بولىپ جاۋاپكەرشى­لىك­تى سەزىنىپ، بۇل قاسىرەتى مول ىندەتتىڭ تەزىرەك ورتامىزدان الىستاپ، دەرتكە شالدىققانداردىڭ اۋرۋىنان تەز ايىعىپ كەتۋىن تىلەيىك. پاندەميا كە­زىندە بىرگە بولىپ بارلىعىمىز كا­ران­تين تالاپتارىن بۇلجىتپاي  ورىنداساق، بۇل ىندەتتەن تەزىرەك قۇتى­لامىز، كۆي-ءدى جەڭەمىز. ەل-جۇرت امان بولسىن!

ساعىندىق وردابەكوۆ،

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،

پروفەسسور، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى

سوڭعى جاڭالىقتار