12 تامىز, 16:51 873 0 رۋحانيات احمەت ومىرزاق

اباي رۋحى الماتىدا اسقاقتادى

قاي مەملەكەت بولسا دا، ءوزىنىڭ يدەيالىق تەمىرقازىعى بولاتىن تۇلعالارىن قۇرمەتتەپ، ونىڭ ۇلىق بولمىسىن حالقىنا ۇلگى ەتەرى حاق. قازاق ەلى ءۇشىن سونداي ەرەكشە قادىر تۇتار قاستەرلىلەردىڭ بىرەگەيى − اباي قۇنانبايۇلى.

ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا دۇنيەگە كەلىپ، حح عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنىن ۇلى اقىنى، فيلوسوف، كومپوزيتور اباي قۇنانبايۇلى − قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالدى، ۇلتتىق فيلوسوفيانىڭ دامۋىنا زور اسەر ەتىپ، مۋزىكا ونەرىنە دە قايتالانباس ءىز قالدىردى.

ەڭ العاش قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى جانە ۇلتتىق ءباسپاسوزىمىزدىڭ ءىزاشارى احمەت بايتۇرسىنۇلى 1913 جىلى «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالاسىن جاريالاعاننان بەرى قازاق حالقى اباي سوزدەرىن ۇلگى تۇتىپ، ونىڭ شىعارمالارىن ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىنىڭ بيىگىنەن تۇسىرگەن ەمەس.

تاۋەلسىز قازاقستان وسىدان 25 جىل بۇرىن اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋعا قول جەتكىزىپ، الەمگە ابايدى، اباي ارقىلى قازاق حالقىن تانىتتى. ال وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە مەرەكەلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ، «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان« اتتى ماقالاسىن جاريالادى. كەڭ كولەمدە دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ، ابايدىڭ تۋعان جەرىنە ءتۇرلى مادەني نىساندار سالىنىپ، «اباي» تەلەارناسى اشىلدى جانە بيىلدان باستاپ 10 تامىز   «اباي كۇنى» بولىپ بەلگىلەندى. وسىعان وراي، ەلىمىز بويىنشا ابايدىڭ 175 جىلدىعى تويلاۋ باستالىپ، وسى اپتانىڭ دۇيسەنبىسىندە

الماتىداعى اباي ەسكەرتكىشى الدىندا جيىن

 ءوتتى. «اباي كۇنى» تۇڭعىش رەت بەلگىلەنۋىنە جانە ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي الماتىدا سالتاناتتى تويلاۋ ءراسىمى قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ رەسپۋبليكا سارايىنىڭ الدىنداعى اباي ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋىنان باستالدى. سالتاناتتى شاراعا ولجاس سۇلەيمەنوۆ، مۇرات اۋەزوۆ، روللان سەيسەنباەۆ سەكىلدى بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار قاتىستى.

شارا جايلى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوزىنىڭ Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا: «ابايدىڭ تۋعان كۇنى رەسمي مەرەكە بولىپ بەلگىلەندى. بۇل كۇن قازاقتىڭ مادەنيەتىن، ادەبيەتى مەن پوەزياسىن بەينەلەيدى. پرەزيدەنت جاريالاعان ۇلى ويشىل جانە جازۋشىنىڭ 175 جىلدىعى اقىننىڭ پوەتيكالىق، فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جانداندىرماق. ابايدىڭ مۇراسى ءالى زەرتتەلۋ كەرەك. بۇل رەتتە ۇلى اباي ايتقان قاعيدالار، ياعني ەڭبەكقورلىق، بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق، ادامزاتتى ءسۇيۋ مەن وي تازالىعى تۋرالى پىكىرلەرى وزەكتىلىگىن جويمايدى. اباي كۇنى قۇتتى بولسىن!» – دەپ جازدى.

ودان كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە

 اباي زالىنىڭ تۇساۋكەسەرى

 بولدى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ اياسىندا قازۇۋ-دىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىندا اشىلعان جاڭا تاقىرىپتىق زالدا اباي قۇنانبايۇلىنا ارنالعان ارنايى ەكسپوزيتسيالار، سونداي-اق اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن اشىپ كورسەتەتىن سۋرەت گالەرەياسى ورنالاسقان. ورتالىق سۋرەتتە اقىن دالا مەن تاۋلار اياسىندا اق كيىمدە بەينەلەنگەن. «زال 80 ورىنعا ارنالعان جانە زاماناۋي اۋديو-ۆيدەو جابدىقتارمەن جابدىقتالعان، مۇندا ستۋدەنتتەر ءۇشىن دارىستەر، كەزدەسۋلەر، كونفەرەنتسيالار جانە باسقا دا عىلىمي شارالار وتكىزۋگە بولادى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە اباي شىعارمالارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمداردىڭ تۇراقتى كورمەسى بار. سونداي-اق اباي جانە ونىڭ شىعارمالارى تۋرالى اۋديو-ۆيدەو ماتەريالداردىڭ تولىق جيناعى كەلتىرىلگەن»، – دەپ اتاپ ءوتتى تۇساۋكەسەر بارىسىندا كىتاپحانا ديرەكتورى كاليما تولەۋباەۆا.

تۇساۋكەسەردە ۇلى اقىننىڭ حالىقارالىق اباي كلۋبى مەن قازۇۋ بىرلەسىپ باسىپ شىعارعان

 ابايدىڭ ون تومدىق شىعارمالار جيناعى

 العاش رەت ۇسىنىلىپ، ول تۋرالى بەلگىلى قازاق جازۋشىسى، دراماتۋرگ جانە باسپاگەر روللان سەيسەنباەۆ ءسوز سويلەدى. ون تومدىق باسىلىمعا ورىس، اعىلشىن، فرانتسۋز جانە نەمىس تىلدەرىنە اۋدارىلعان تۋىندىلار ەنگەن جانە ونىڭ قۇرامىنداعى «اباي تۋرالى ءسوز» اتتى جەكە تومى تولىعىمەن اباي جايىندا ادەبيەتتانۋشىلار، اقىندار، جازۋشىلار جانە الەمگە ايگىلى عالىمداردىڭ تۇجىرىمدارىنا ارنالعان.

ابايدىڭ ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارعان ورىستىڭ حح عاسىرداعى ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى يۋري كۋزنەتسوۆ، ال قارا ءسوزىن ورىس تىلىندە سويلەتكەن اۋدارماشى كلارا سەرىكباەۆا. ابايدىڭ ماتىنىندە كەزدەسەتىن اراب، پارسى، تۇرىك سوزدەرىنەن ەنگەن سوزدەر مەن ۇعىمدار تۋرالى ەسكەرتۋلەر دە ك.سەرىكباەۆاعا تيەسىلى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن پروزالىق شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان ايگىلى اۋدارماشى، تۇركىتانۋشى ريچارد ماككەين، ال فرانتسۋز تىلىندە ابايدى سويلەتكەن انتۋان گارسيا. سونداي-اق قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى شىعارماسىن  نەمىس تىلىنە اۋدارعان – لاريسا زاحاروۆا مەن گەرمانيالىق اۋدارماشى حانس فرايتاگ. نەمىس، قازاق، ورىس تىلدەرىن جەتە مەڭگەرگەن ل.زاحاروۆا – قازاقستاننىڭ تۋماسى. سونىمەن بىرگە الەمنىڭ ءبىراز جەرىنە تانىمال اۋدارماشى جانە باسپاگەر لەو كوشۋت تا ابايدىڭ ولەڭدەرىن نەمىس تىلىنە تارجىمالاعان.

«اباي كۇنىندە» قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا وراي كوپتەگەن شارا ونلاين تۇردە وتكىزىلدى. ماسەلەن، ءداستۇرلى مۋزىكا مۋلتيمەديالىق ورتالىعى، ىقىلاس دۇكەنۇلى اتىنداعى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۇراجايى، «الاتاۋ» تەاترى اباي اندەرىنەن ونلاين كونتسەرت بەرسە، قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحاناسى، جامبىل اتىنداعى، س.بەگالين اتىنداعى قالالىق كىتاپحانالار، الماتى مەملەكەتتىك ءارحيۆى، مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى، رەسپۋبليكا سارايى سەكىلدى مەكەمەلەر الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تىكەلەي ەفير ارقىلى ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىردى.

 

روللان سەيسەنباەۆ،  جازۋشى، حالىقارالىق «اباي» كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى:

 اباي الەمى – رۋحاني كۇش بەرەتىن الەم

 − ابايى بار، ابايدى الەمگە تانىتا العان مۇحتار اۋەزوۆتەي كەمەڭگەرى بار حالىق − باقىتتى حالىق. ءبىر كەزدە اۋەزوۆ، ساتباەۆ سەكىلدى الىپتارىمىز بار كەزدە وزگە جۇرتتار الماتىعا ءبىلىم ىزدەپ كەلەتىن.

اششى دا بولسا ايتا كەتۋ كەرەك، ابايدى تانىتارلىق ۇلكەن ەڭبەك جاساۋدىڭ ورنىنا ونىڭ كوزقاراستارىن انا دىنگە، نە مىنا دىنگە تارتۋشىلىق، شىعارمالارىنىڭ ءمان-ماعىناسىن اشۋدىڭ ورنىنا ماڭىزى كەم نارسەلەردى تىلگە تيەك ەتۋشىلىك باسىم بولىپ بارا جاتقان زاماندا كوڭىلگە مەدەۋ ەتەرلىك نارسە تاپپاي قينالاسىڭ...

بۇگىنگى قوعامدى جەمقورلىققا باتقان دەپ ايىپتايمىز عوي، ال ول ۇلىلارىمىزدى وقىماۋدان، سولار ايتقان اسىل ءسوزدىڭ پارقىنا بارماۋدان، سولاردى ۇلگى تۇتپاۋدان پايدا بولعان ىندەت قوي. ايتپەسە، ابايدىڭ «سىي دامەتپە، بەرسە الما ەش ادامنان» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىن تۇسىنە بىلگەن ساۋاتتى، زيالى ادامدار ابىرويسىزدىققا ۇشىراتار جامان ادەتتەن قاشىپ جۇرەر ەدى. بىزدە كەرىسىنشە. دەمەك، ابايدىڭ اتىن بىلگەنمەن ءسوزىن بىلمەيتىندەر، ءسوزىن بىلگەنمەن ماعىناسىنا بويلامايتىندار كوپ. بىراق حالىق بار جەردە ۇمىتسىزدىك جەڭگەن ەمەس. ابايدى الەمگە تانىتۋ جولىندا ىستەلىپ جاتقان ىزگى ىستەر جوق ەمەس، بار. اركىم قازاعى ءۇشىن العا تالپىنىپ قادام باسسا، ونىڭ ناتيجەسى جامان بولمايدى.

1995 جىلى لوندوندا «اباي ءۇيىن» اشتىم. سودان كەيىن ابايدى اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمىس، اراب، تۇرىك تىلدەرىنە مىقتى اۋدارماشىلارعا اۋدارتتىم. ول كەزدە سول تىلدەرگە اۋداراتىن مىقتى كاسىبي اۋدارماشىلار بار ەدى. كازىر ول دەڭگەيدەگى ءتارجىماشىلاردى تاپپايسىز.

ءبىز لوندوندا اۋدارما جاساماستان بۇرىن ول ىسكە تۇركولوگتاردى تارتىپ، ولارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتتىك، ولارعا مىقتى جولما-جول اۋدارمالار دايىنداپ بەردىك. ونى كوپ ءتىل بىلەتىن ءوزىمىزدىڭ مىقتى اۋدارماشىلار جاسادى. ولاردىڭ اراسىندا ەلىمىزگە كەلىپ قازاق ءتىلىن وقىپ، يگەرگەندەر دە بار. مىنە، وسىنداي ماماندار ابايدى الەم تىلدەرىنە اۋدارىپ، تانىتىپ جاتىر.

اباي شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدا ىستەلەتىن ءىستىڭ ءبىرى − اقىن تۋىندىلارىنىڭ تەكستولوگيالىق جاقتان زەرتتەلىپ، قالپىنا كەلتىرىلۋى عوي، ءبىز ابايدىڭ مىنا سوڭعى باسىلىمىندا تەكستولوگيالىق جاقتان كوپ جۇمىس ىستەدىك. نەگىزى، اقىننىڭ تەكستولوگياسىن اقىن جاساۋ كەرەك. سوندا عانا جۇمىس ناتيجەلى بولماق. سونداي-اق مىنا ون تومدىقتاعى اباي تۋرالى ارنايى تومدىققا كۇللى الەم قالامگەرلەرىمەن بىرگە م.اۋەزوۆ، س.مۇقانوۆ، ق.جۇبانوۆ، گ.مۇسىرەپوۆ، ت.الىمقۇلوۆتىڭ جازعاندارىن كىرگىزدىك.

 

عالىمقايىر مۇتانوۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى:

اباي زالى جاستاردى رۋحاني جەتىلۋگە تاربيەلەيدى

− ابايدىڭ 175 جىلدىعى – مەملەكەتىمىز ءۇشىن ەرەكشە اتاپ وتەر مەرەيتويدىڭ ءبىرى. سوعان وراي، قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كىتاپحاناسىنان اباي زالىن اشۋدى جوسپارلاپ قويعانبىز. سونى ەندى اباي كۇنىندە رەسمي تۇردە اشىپ، پايدالانۋعا بەرىپ وتىرمىز.

ۋنيۆەرسيتەتتە جاستار ءبىلىم الىپ، مامان بولۋمەن بىرگە حالىق ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتەتىن ساۋاتتى دا، ويلى ازاماتتار بولىپ قالىپتاسۋى كەرەك. ال اباي − ولاردىڭ رۋحاني الەمىن بايىتاتىن كۇش. ابايدى وقىپ-تۇسىنگەندەر «اتانىڭ ۇلى بولما، ادامنىڭ ۇلى بول» دەگەننىڭ نە ەكەنىن ۇعارى انىق. سوندىقتان ءوزىن جەتىلدىرەمىن دەگەن جاسقا اباي زالىنىڭ بەرەرى كوپ.

بۇل جەردە كەرەمەت كەزدەسۋلەر ءوتىپ، سونى كوزبەن كورىپ، مىقتىلاردىڭ ءسوزىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءوسۋ − بولاشاقتى جاسايتىن بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن اسا ماڭىزدى نارسە. ءبىزدىڭ جاستارىمىز الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ونەگەسىن بويىنا سىڭىرسە، ول مەملەكەتىمىزدى بارلىق جاعىنان جەتىلدىرەر كۇشكە اينالادى. ءبىزدىڭ ۇلى اقىننىڭ اتىنا زال اشىپ، وعان قاتىستى كۇللى دۇنيەنى وسىندا جيناپ وتىرۋىمىز دا سول − بولاشاق ءۇشىن تيتتەي دە بولسا پايدامىز ءتيسىن دەگەن ويدىڭ جەمىسى.

اباي زالى رۋحاني ورتالىققا اينالۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا حالىقارالىق اباي كلۋبىمەن بىرىگىپ اباي شىعارمالارىن تولىق كۇيدە شىعاردىق. ابايعا، ابايتانۋعا قاتىستى بارلىق ەڭبەكتى جۇيەلەپ وسى زالعا جينادىق. سونداي-اق اباي تۋرالى فيلمدەر، ابايدىڭ قارا سوزدەرى، م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسى باستاپ ت.ب. كوپتەگەن ەڭبەك  تۇگەلىمەن اۋديو فورماتقا ءتۇسىرىلىپ، وسىندا قويىلعان.

ابايدىڭ پوەزياسى عانا ەمەس، ونىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسى دا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا زور پايداسىن تيگىزەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز ول تاراپتاعى جۇمىستارىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىز.

P.S. ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اتالىپ وتكەن اباي كۇنى الماتىدا ەرەكشە تويلاندى. ونىڭ رەسمي تۇردەن باسقا دا رەڭكى بار. سەبەبى كۇللى قازاققا 70 جىلداي استانا بولعان الماتى  ابايدى قازاقپەن ءبىرتۇتاس تۇلعا رەتىندە تانۋعا زور اسەر ەتتى. مۇندا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ورنالاسقان. جەر بەتىندەگى ەڭ ادەمى اقىن ەسكەرتكىشى دە وسى قالادا. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ الەمگە ايگىلى «اباي جولى» رومان ەپوپەياسى وسى قالادا جازىلىپ، جارىق كوردى. ا.جۇبانوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «اباي» وپەراسى دا وسى قالادا تۋىپ، العاش ساحناعا شىقتى. دەمەك، كۇنى بۇگىنگە دەيىن اباي دەگەندە ەسىمىزگە تۇسەر عاجايىپ ونەر تۋىندىلارى ورنالاسقان الماتى قالاسىندا العاشقى اباي كۇنى تويلانۋى دا تاريحي وقيعا دەر ەدىك.

 

احمەت جۇماعاليۇلى،

الماتى قالاسى

سوڭعى جاڭالىقتار