6 تامىز, 14:46 1005 0 دەنساۋلىق ارايلىم بيمەنديەۆا

زاۋرەش سماعۇلوۆا: كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار 2-3 ايدان سوڭ قايتادان اۋىرۋى مۇمكىن

قاتاڭداتىلعان كارانتين شارالارىنىڭ وڭ ناتيجەسىنە قول جەتكىزە باستادىق. بىراق ىندەتپەن كۇرەس توقتاماق ەمەس، ساقتانۋ شارالارى ۆيرۋس جوعالعانشا جالعاسا بەرمەك. وسى رەتتە كوكەيدەگى ماڭىزدى ساۋالدارىمىزدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، نۇر-سۇلتان قالالىق مودۋلدىك جۇقپالى اۋرۋلار ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋشى زاۋرەش سماعۇلوۆاعا قويعان ەدىك. 

– كارانتيندىك شەكتەۋلەر قايتا قاتاڭداتىلعان سوڭ، ىندەتكە قاتىس­تى ەلدەگى احۋال ءبىرشاما تۇزەلىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ارينە، بۇل دا كوڭىلگە مەدەۋ. نۇر-سۇلتان قا­لاسىندا سوڭعى اپتادا جاعداي قان­­داي جانە قازىرگى ناۋقاستاردىڭ اۋرۋ بەلگىلەرىندە وزگەرىستەر بار ما؟

– وسىعان دەيىنگى اپتالارمەن سالىس­تىرا­تىن بولساق، ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بار. كارانتين ناتيجەسىندە ناۋقاستاردىڭ سانى ءۇش ەسە ازايدى، جاعداي تۇراقتالدى. ال ناۋقاستاردىڭ كلينيكالىق بەلگىلەرىنە كەل­سەك، وسى كۇنگە دەيىن تۇسكەن ناۋقاستاردا ەن­­­تىكپە، قۇرعاق جوتەل، دەنە قىزۋى بولعان. ال قازىر ءبىر ەرەكشەلىك بار، ناۋقاستاردا دە­نە قىزۋى جوعارى ەمەس. ونىڭ سەبەبى ناۋ­قاس­تار اۋرۋدىڭ ينتوكسيكاتسيالىق كەزەڭىن ءۇيد­ە وتكىزىپ، ەمدەلگەن.

– كوروناۆيرۋستان بولەك، باسقا دا قاۋىپتى اۋرۋلار بار. ولار جايلى دا ۇمىتپاعان ءجون بولار؟

– ارينە. وزگە دە اۋرۋلارى بار ناۋقاس­تار­دا كوروناۆيرۋس اۋىر دارەجەدە وتەدى، ءويت­­كەنى ۆيرۋس ناۋقاستىڭ قوسالقى اۋرۋ­لا­رىن قوزدىرۋعا قابىلەتتى. قوسالقى اۋرۋلار نەگىزىنەن ۇشەۋ، ونىڭ ءبىرىنشىسى قانت ديابەتى، ەكىن­شىسى ارتىق سالماقتىڭ بولۋى، ال ءۇشىن­شىسى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى. سوڭعى اپ­تادا ناۋقاستاردىڭ اراسىندا كوك تامىر­لار، ياعني ترومبوفلەبيت، فلەبيت تۇرىندەگى قو­سالقى اۋرۋلارى بار ەكەنى انىقتالىپ جا­تىر.

– ورتالىقتارىڭىزدا توسەك-ورىن سانى، ءدارى-دارمەك قورى مەن وكپەگە جاساندى دەم بەرۋ اپپارات­تار سانى جەتكىلىكتى مە؟

– بۇگىنگى تاڭدا ستاتسيونارلاردا توسەك-ورىن مەن ءدارى-دارمەكتەر جەتكىلىكتى. ۆيرۋس­قا قارسى ءدارى-دارمەكتەر دە ىركىلىسسىز كەلىپ جا­تىر. كوروناۆيرۋستى ەمدەۋ جانە دياگ­نوس­تيكا جاساۋ حاتتاماسىنا ەنگىزىلگەن جاڭا فا­ۆي­پيراۆير دەگەن ءدارى دە بار. سونىمەن قا­تار جاساندى تۇردە تىنىستاندىرۋ اپپا­رات­تارىنىڭ دا سانى جەتكىلىكتى. وسى سوڭعى اپ­تا ىشىندە بىزگە تاعى دا بىرنەشە اپپارات كەل­دى.

– كوروناۆيرۋسپەن ءبىر اۋىرعان ادامنىڭ قايتادان اۋىرۋ جاعدايى الەم بويىنشا تىركەلىپ جاتىر. وسى رەتتە ناۋقاس ۆيرۋستى نەشە اي­دان سوڭ قايتا جۇقتىرۋى مۇمكىن؟

– وكىنىشكە قاراي، كوروناۆيرۋسپەن اۋىر­عان ادامدا يممۋنيتەت تۇراقتى بول­ماي­دى. جەڭىل تۇردە وتكەن اۋرۋدان كەيىن دە كەي­بىر ناۋقاستاردا انتيدەنەلەر مۇلدەم ءتۇ­زىل­مەيدى. مىسالى، باسقا ينفەكتسيالار كە­زىندە 5-7 كۇننەن باستاپ انتيدەنەلەردىڭ ءتۇزىلۋى باستالادى جانە ەكىنشى اپتانىڭ سوڭىنا دەيىن انتيدەنەلەردىڭ سانى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن جەتەدى. ال كوروناۆيرۋس كە­زىندە انتيدەنەلەردىڭ ءتۇزىلۋ مەرزىمى ۇزا­عىراق بولادى جانە ناۋقاستاردىڭ كوبىندە ءۇشىنشى اپتادان كەيىن عانا ءتۇزىلۋ باستالادى. اۋرۋدان سوڭ ءبىزدى قورعايتىن انتيدەنەلەر سانى ازداۋ جانە دەڭگەيى جوعارى بولماۋى مۇمكىن. ال ەڭ ماڭىزدىسى – انتيدەنەلەردىڭ ۇزاق ساقتالماۋى. شەتەلدىك عىلىمي زەرت­تەۋلەر ناتيجەسى يممۋنيتەت 2-3 اي ارالى­عىنا دەيىن عانا بولادى دەپ كورسەتىپ وتىر. ياعني، كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاس 2-3 ايدان سوڭ قايتادان اۋىرۋى مۇمكىن.

– ءالى ناقتى داۋاسى تابىلعان جوق. دەگەنمەن ءاۋ باستاعىداي ەمەس، ۆي­رۋسپەن كۇرەستە جالپى تاجىريبە قالىپتاسىپ قالعان سەكىلدى عوي؟

– ول راس. دەسە دە، ناقتى ۆاكتسينانىڭ تا­بىل­ماي جاتقانىنىڭ سەبەبى، ۆيرۋستىڭ قۇبىلمالىلىعىندا بولسا كەرەك. مىسالى، ناۋ­رىز ايىنداعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ۆيرۋس­تىڭ 4 شتامى بار دەپ كورسەتسە، ال ەندى وسى سوڭعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە ول 8-گە دەيىن جەت­تى.

– بارلىعىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە «دەرت­تەن قايتسەك قۇتىلامىز؟» دە­گەن سۇراق بار. دەرتتەن تەزىرەك قۇ­­تىلۋ­دىڭ جولى قانداي؟

– بىرىنشىدەن ۆيرۋستىڭ جاپپاي تارالۋى­نا جول بەرمەۋ كەرەك. ءبارىمىز ۆيرۋستىڭ قا­لاي جۇعاتىنىن، جۇقپانىڭ جۇقتىرۋشى كوزى كىم ەكەنىن بىلەمىز. اۋرۋ جۇقتىرعان ادام­دى دەرەۋ وقشاۋلاۋ ارقىلى ونىڭ بە­رىلۋ مەحانيزمى مەن تارالۋ جولدارىن ۇزە­مىز. اۋا تامشىلارى ارقىلى جۇعاتىن ۆيرۋستان بەتپەردە كيۋ ارقىلى سانيتارلىق گي­گيەنا ساقتايمىز.

ال تۇرمىستىق كونتاكت ارقىلى بەرى­لە­تىن جولىن قولدى جۋ، بەتتى ۇستاماۋ ارقىلى توقتاتامىز. ەپيدەميولوگيالىق تۇرعىدان تەك وسىلاي جەڭە الامىز. ال كارانتين جاع­دايىن ەنگىزۋ وتە ورىندى بولدى جانە مۇن­داي شارانىڭ ناتيجەسى وتە جوعارى بولادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق تاسىمال جولدارىن دا ازىرشە شەكتەي تۇرعان ءجون، ءويت­كەنى باسقا ەلدەردەن ۆيرۋستىڭ جاڭا شتام­مى كەلۋى مۇمكىن. وسىعان دا جول بەر­مەسەك، وتە جاقسى بولار ەدى.

– وكپەسى 90-100 پايىز قابىنعان ناۋ­قاستى اجال تىرناعىنان امان الىپ قالىپ جات­قان دارىگەرلەر تۋرا­لى كوپ ەستيمىز. «وك­پەڭىز تو­لىق­تاي دەرلىك زاقىمدانعان» دەگەن دياگنوزدىڭ ءوزى ناۋقاستى جارتى­لاي دەپ­رەس­سياعا ۇشىراتادى ەمەس پە؟ ەگدە جاستاعى ناۋ­ق­استارعا پسي­حولوگيالىق، مورالدىق تۇر­عىدان قالاي كومەكتەسەسىزدەر؟

– ارينە، ادام وزىنە قويىلعان دياگ­نو­زىن ەستىگەندە قورقىنىش رەاكتسياسىن بە­رەدى. قورقۋ رەاكتسياسى سترەستىك رەاكتسيا دەپ سانالادى. ال سترەستىڭ اسەرى وتە كوپ ءارى سوڭى قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى اعزادا گور­موندار جاعىنان ءارتۇرلى پروتسەستەر باس­تالادى. ول دا اعزاعا زيان. مۇنداي جاعدايدا ناۋقاستارعا پسيحولوگيالىق كومەك وتە قاجەت. ينفەكتسيونيست بولعانمەن، پارال­لەلدى تۇردە پسيحولوگتىڭ جۇمىسىن ىستەيمىز. جال­پى، كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ناۋقاس­تارعا ساپالى رەابيليتاتسيا كەرەك، ال رەابيليتاتسيا كەزەڭى وتە ۇزاق جۇرەدى. ناۋ­قاستارعا ونى دا تۇسىندىرەمىز. ۇيگە شىق­قان­نان كەيىن جاعدايى بىردەن جاقسارىپ كەت­پەيدى. زاقىمدانۋ قانداي ناتيجەلەر بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەرتەمىز. جۇمىسىمىزدى اتقارىپ ءجۇرىپ قاتتى قاجىپ، شارشايتىن كەزىمىز دە از ەمەس، بىراق ناۋقاستارعا ونى كور­سەتپەيمىز. جالپى، كەز كەلگەن جاعدايعا وپتي­ميزممەن قاراعان دۇرىس.

– كوروناۆيرۋس قاندى قويۋلا­تا­تىندىقتان، اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دارىگەردىڭ نۇسقاۋىنسىز قان­دى سۇيىلتاتىن دارىلەر ءىشۋ دەن­ساۋ­لىققا قانشالىقتى زيان؟

– جالپى، ادام قانداي دا ءبىر ءدارى-ءدار­مەك­تى دارىگەردىڭ نۇسقاۋىنسىز قابىلداماۋى كەرەك. ويتكەنى ءار ءدارىنىڭ كەرى اسەرلەرى بولۋى مۇمكىن. مىسالى، ادام ءوزىنىڭ اسقا­زا­نىندا جارا نەمەسە ەروزيا بار ەكەنىن ءبىل­مەيدى. ونىڭ ۇستىنە، قاندى سۇيىلتاتىن ءدارى ىشەدى دە ناتيجەسىندە ەروزيا اشىلادى، جارا بەتىنەن قان كەتۋى مۇمكىن. ال قان كەتۋدەن ناۋقاستىڭ قايتىس بولۋ ىقتيمالدىلىعى باسىم. بۇل – وتە قاۋىپتى جاعداي. سوندىقتان ءدا­رىگەر سىزگە ءدارى تاعايىنداماسا، قولدان­باڭىز. قانداي ءدارى اۋرۋدىڭ الدىن الاتى­نىن ەشكىم بىلمەيدى، وعان قوسا ۆيرۋسقا ءتى­كەلەي اسەر ەتەتىن پرەپارات تا جوق.

ال دارىگەر نۇسقاۋلىعىنسىز انتيبيوتيك قا­بىلداۋ ەلىمىزدە جامان تەندەنتسياعا اي­نالىپ بارا جاتىر. حالىق باقىلاۋسىز ءتۇر­دە ءوز-وزىنە انتيبيوتيك تاعايىنداپ، ىشەتىن بول­سا، بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ينفەك­تسيا­لار مەن ۆيرۋستاردى انتيبيوتيك كۇشىمەن جەڭە المايتىن دارەجەگە جەتەمىز. ياعني، قارا­پايىم تاماق اۋرۋى مەن گايموريتتى ەم­دەي الماي قالۋىمىز مۇمكىن.

 

سۇحباتتاسقان ارايلىم جولداسبەكقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار