9 شىلدە, 20:23 524 0 تاريح "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

Cارىسۋ – سوزاق تاعدىرى ورتاق

قازىرگى ساۋداكەنت اۋىلى بايقادام اتالىپ تۇرعان كەڭەستىك داۋىردە (وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى) باي­قادام ورتا مەكتەبىنىڭ قىزىل گالستۋكتى ءشا­كىرتتەرى اۋىل تاريحى جايىنداعى اڭگى­مەلەرگە زامانىنا ساي رەۆوليۋتسياشىل ال­بىرت كوڭىلمەن قۇمارتا قۇلاق تىگەتىن ەدى. سوناۋ 30-جىلدارى وسى جەردە ءتۇرلى قۇرى­لىس سالۋدى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن كوم­سو­مول مۇشەسى بايقادام قاشقىنباەۆتى سوزاق جاعىنان «اڭقاي! اڭقاي!» دەگەن ۇرانمەن ات ويناتىپ كەلگەن باندىلار كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان ءولتىرىپ كەتىپتى، قىزىل اسكەرلەر ولاردىڭ كوزىن جويعاننان كەيىن ەل جينالىپ، اۋىلعا بايقادام ەسىمىن بەرىپ­تى دەلىنەتىن. باسقا كوپ دەرەك سول كەزگى جەت­كىنشەكتەرگە بەيمالىم ەدى. 60-جىلدار ءىشىن­دە سارىسۋ اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حات­شى­سى ۇزاقباي سىزدىقباەۆ بەرگەن تاپسىرماعا سايكەس، اۋداندىق گازەتتىڭ باسشىلارى، گازەت رەداكتورى توكەن ماقاشەۆ پەن رەداكتور­دىڭ ورىنباسارى، اقىن، جازۋشى دۋلات شال­قارباەۆ بايقادامنىڭ تاعدىرىن انىق­تاۋدى، سارىسۋ اۋدانىنىڭ ەل اۋزىنداعى تا­ريحىن جيناستىرۋدى قولعا الىپ، ءول­شەۋ­سىز كوپ ءىس تىندىردى. (ولار جيناعان ماتەريالدار مەن كەيىنگى وزگە دە ەستەلىكتەر، زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جازۋشى پەرنەباي دۇيسەنبين بەرتىندە بىرنەشە تانىمدى كىتاپ شىعاردى).  كورشى سوزاق اۋدانىندا دا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلدى. 90-  جىلدارى «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ ۇيىمىنىڭ ءبولىم­شەسىن قۇرىپ، باسقارعان اقىن دۋلات تۇران­تەگى  30-جىلدارعى سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ دەرەكتەرىن جيناستىرۋعا كىرىستى. ۇزاماي قازاقستانداعى 30-جىلداردا بولعان بارلىق  قارسىلىق وشاقتارى قاتارىندا سوزاق جايىن دا قاراستىرعان تاريحشى عالىم تا­لاس وماربەكوۆتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋى جارىق كوردى. بۇل كوتەرىلىس جايىن جازۋشى وتەش قىرعىزباەۆ تا قالامىنا ارقاۋ ەتتى. باسقا دا زەرتتەۋ جۇمىستارى شىعىپ جاتتى. سولار­مەن تانىس جۇرتشىلىق بۇگىندە جاپ­سارلاس جاتقان سارىسۋ مەن سوزاق اۋدان­دارىندا بولعان حالىق كوتەرىلىسىنىڭ سەبەپ-سالدارلارىن ءبىرشاما جاقسى بىلەدى.

1928 جىلدىڭ  كۇزىندە تەك سارىسۋ اۋ­دا­نى­نىڭ وزىندە اتاقتى قوبىزشى-كوم­پو­زيتور ىقىلاستىڭ ۇلى تۇسىپبەك، وكسىك­باي ارعىنبايۇلى،  قاھۋ ارعىنبايۇلى  باستا­عان وڭىردەگى جۇرت اۋىزدارىنا قاراعان ءبىر توپ بەدەلدى، اۋقاتتى كىسى (قوناقۇلى ءالى، كەڭ­گوزۇلى اقبەرگەن، وتىنشىۇلى سىزدىق، جانبەكۇلى تولەنبەك، تەمەشبايۇلى ءالى) ءىرى فەو­دال-باي ساناتىندا تاركىلەندى. ناۋقان­نىڭ سوڭىنا قاراي، «تاركىلەۋگە قارسىلىق جا­ساۋدى ۇيىمداستىرماق بولدى» دەگەن جە­لەۋمەن «الاشورداشىلارعا»  قارسى باعىت­تالعان ساياسي رەپرەسسيانىڭ العاشقى تول­قىنى باستالدى. 1928 جىلعى جەلتوق­ساندا ەكى قارۋلى جاساق شۋ بويىنا كەلدى دە، پات­­شانىڭ تاقتان قۇلاۋى ايرىقشا جان­داندىرعان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتى­سىپ، قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن كەڭەس وكى­مەتىن ورناتۋعا اتسالىسقان، العاشقى قازتسيك-ءتىڭ (قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ) مۇشەسى بولعان اعايىندى ادىلوۆتەردىڭ سوڭىنا ءتۇستى. رەۆوليۋتسياعا دەيىن-اق ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن، ادىلدىگىمەن، اسىرەسە جاستاردى وقۋعا تارتۋ ىستەرىمەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ، «اق باي­سەيىت» اتانعان، كەڭەس وكىمەتىنىڭ ادىلەتسىز ساياساتىنا نارازى قىرىق ءبىر جاستاعى بايسەيىت ءادىلوۆ اسكەري جاساق جاتقان ءۇيىن قور­شاپ، سىرتتان مىلتىقپەن اتقىلاعاندا قا­زا تاپتى. ال ءىنىسى – قىزۋقاندى، رەۆوليۋ­تسيا­شىل البىرت جاس. ول ومبىداعى «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى قاتارىندا 1917 جىلى قازاق سەزىن وتكىزۋگە اتسالىسقان، جاز­عىتۇرىم، ون جەتى جاسىندا اقمولا وب­لىستىق قازاق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كوميس­سارى بولىپ، اقمولا ۋەزىندە ساكەن سەيفۋل­لين­مەن بىرگە قازاق كوميتەتىن، «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرۋعا قاتىسقان، كۇزدە ومبىداعى قازاقتاردىڭ ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قا­تىسۋىمەن الاش پارتياسىن قۇرعان جينا­لىسىندا اقمولا وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءمۇ­شە­سى بولىپ سايلانعان. 1918 جىلى جاز­عى­­تۇرىم قىزىل پارتيزان جاساعىمەن  قيىر شىعىسقا بارىپ، اقتارمەن شاي­قاس­قان، سول جىلعى قىستا ومبىدا بولشەۆيك­تەر­دىڭ كولچاك بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىسىنە قا­تىسقان. ودان جاسىرىن تۇركىستان رەسپۋب­ليكاسى اۋماعىنا ءوتىپ، تاشكەنتتە مۇعا­لىم­دەر ۋچيليششەسىندە ساباق بەرگەن، ءتۇر­كات­كومنىڭ تاپسىرماسىمەن الماتىدا جەتىسۋ وب­لىستىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشى قىز­مە­تىن اتقارعان. ورىنبوردا قازاق رەسپۋب­لي­كاسى ىشكى ىستەر حالكوماتىنىڭ القا مۇشەسى، حالكومنىڭ ورىنباسارى، كوميسسار مىندەتىن ات­قارۋشى بولعان. قىزىلوردادا ۇلت تەاترى­نىڭ شاڭىراعىن 1925 جىلى العاش كوتەرگەن دىنمۇحامەد ءادىلوۆ قونعان ءۇيىن اسكەري جاساق قورشاپ، اتقىلاي باستاعاندا، قارسىلىقسىز بەرىلدى. سونىمەن بىرگە ءۇي يەسى، جولداسى  اعابەك بايدۋللاەۆ تۇتقىن­دال­دى. ولار قىزىلورداعا جەتكىزىلىپ، تەر­گەۋگە الىنعاننان كەيىن ەلدەگى ءابۋالى، ءابۋ­باكىر، جولداسباي، اسقار ادىلوۆتەر، نۇر­لان كارىباەۆ، اكپار ىبىراەۆ، مۇحا­مەديا ار­عىنباەۆ، ارتىقباي ءالين، مادىبەك كەن­شىموۆ ت.ب. ەل ىشىندە بەلگىلى ازاماتتار، بار­لىعى 16 ادام ۇستالدى. (اسان ءجۇمادىلدين «جاڭارقا. دەرەكناما» كىتابىندا ولاردى «سول كەزدەگى بەس بولىس تامادا ميليتسيا باس­تىعى بولعان مۇسين مۇقاتاي ۇستاپ، ارقا­دان اۋليەاتاعا دەيىن تۇتقىنداردى قىس ىشىندە جايداق تۇيەگە ەكى-ەكىدەن مىنگەستىرىپ الىپ جۇرگەن»  دەيدى. ولار «الاش ىسىنە» تار­تىلعان احمەت بايتۇرسىنوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، دىنمۇحامەت ءادىلوۆ، ماعجان جۇماباەۆتار قاتارىندا قىزىلوردا، الماتى تۇرمەلەرىنە، ودان ماسكەۋگە اپارىپ تەرگەلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءىس-شارالارىنا بۇرىننان كەدەرگى كەلتىرىپ كەلە جاتقان، «1923 جىلى شۋ بويىندا مي­ليتسيونەرلەردى ولتىرۋگە قاتىسقان»، الاشورداشىلاردىڭ باسقارۋشى توبى ۇلكەن مىندەتتەر ارتقان «ءادىلوۆتىڭ الىس سارىسۋ اۋ­دانىنداعى بانداسى» دەپ تانىلىپ، 1930 جىلعى 4 ساۋىردە وگپۋ ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن جازالاۋدىڭ جوعارعى شاراسىنان باستاپ ءتۇرلى مەرزىمگە سوتتالدى.

وسىلاي سارىسۋلىقتاردىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەت وزىندىك تۇرمەن بار­لىق جەر­دە ورىن الدى. ەل ىشىندەگى ءىرى باي­لاردى كام­­پەسكەلەۋ، ودان كەيىن ورتاشا داۋلەت­تىلەر­دىڭ مال-مۇلكىن سىپىرىپ الۋ، سونىمەن قاتار جاسالعان قۋعىن-سۇرگىن جۇرتتى شوشىتتى. سالىق اۋىرتپالىعىن سەزىنبەگەن شاڭىراق قالمادى. شولاق بەلسەندىلىك ۇدەدى. وسى جايتتەر ەل تۇر­مىسىن قيىندا­تىپ، كەڭەستىك بيلىكتىڭ سولاقاي رەفورما­سىنا نارازىلىق سەزىمىن كۇشەيتتى. بك(ب)پ قا­زاق ولكەلىك كوميتەتى­نىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى ف.گولوششەكين 1930 جىلعى ناۋرىزدا باس حاتشى ي.ستالينگە جولداعان قۇپيا اقپارات-حاتىندا سارىسۋ اۋدانىمەن ىرگەلەس جاتقان سوزاق اۋدانىن­داعى (ەكەۋى دە سىر­داريا وكرۋگىندە) نارا­زىلىقتى ءىرى بۇقارا­لىق قارۋلى كوتەرىلىس رەتىندە كورسەتتى. سول حاتىندا ول كوممۋنيس­تىك وتريادتارمەن، ياعني جازالاۋشىلارمەن شايقاستا 400-دەن اسا كوتەرىلىسشىنىڭ ء(بانديتتىڭ) ولگەنىن حابار­لاعان. 200-گە تارتا ادام تۇتقىنعا الىنىپ­تى. كوتەرىلىس­شىلەردەن قولعا تۇسكەن قارۋ-جا­راق سانى 70-تەي مىلتىق، 50 شاقتى تەمىر ءسۇڭ­گى، بالتا، ايىر، نايزا، قىلىش، ت.ب. قارا­بايىر قارۋ ەكەن. بۇلار 600 كوتەرىلىسشىنىڭ 120-سىندا عانا بولعان. دەمەك، جازالاۋ­شى­لار ءىس ءجۇ­زىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇرما­لاۋ­لارىنا وكپەلى قارۋسىز، بەيبىت حالىقتى اياۋسىز قىرىپ تاستاعان. وسى شىعىنى مول كو­تەرىلىستىڭ باستى وشاعى – سارىسۋ اۋدانى بولدى (اۋداننىڭ №1 اۋىلىندا ۇيىسقان). وگپۋ اقپاراتتارىنا قاراعاندا، «ءوزىن حان دەپ اتايتىن باي سۇلتانبەك شولاقتىڭ بان­داسى سىرداريا وكرۋگىنىڭ سارىسۋ اۋدانىن­دا، اۋليەاتانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى 160 شاقىرىم جەردە ۇيىمداسقان». كوتەرى­لىسشىلەردىڭ 1930 جىلعى 5 اقپاندا شولاق­قورعانعا بەتتەگەنىن، ودان سارىسۋ اۋدانى­نىڭ تۇركىستاننان 225 شاقىرىم قاشىق­تاعى ورتالىعى كەنتارال قىستاعىن باسىپ ال­ماق نيەتتە ەكەنىن گپۋ ورگاندارى ءبىلىپ وتى­رىپتى. تارلان شاتقالىندا قولعا  تۇسكەن «باناتاەۆ قارىنباي دەگەن بانديت… باندانىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتىپ جاتقانىن راستادى». «سارىسۋ اۋداندىق گپۋ وكىلى تىنىشتىقباەۆتى اتىس كەزىندە بانديتتەر ولتىرگەن». وسىعان بايلانىستى «كەنتارالدا ناشار قارۋلانعان 200 ادامنان تۇراتىن ءوزىن-ءوزى قورعاۋ وتريادى ۇيىمداستىرىلدى»، سارىسۋ اۋدانىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ، سونىمەن بىرگە شەشۋشى سوزاق وپەراتسياسىن وتكىزۋ شارالارى قولعا الىنعان. ودان سوزاق وپەراتسياسىن «تابىستى» اياقتاعان جازالاۋشىلار سارىسۋ، تالاس اۋداندارىنا ەكى-ەكىدەن كوممۋنيستىك وترياد جىبەرىپ، كوتەرىلىسشىلەردى ىزدەستىرەدى. سارىسۋلىق «باندا» العاشقى قاقتىعىستا-اق تالقان­دالىپ، جەتەكشىلەرى قولعا تۇسىرىلگەن ەكەن. «سارىسۋ حانى سەرىك» پەن سارىسۋ كو­تەرى­لىسىن ۇيىمداستىرعان جانتىرەش­مانوۆ، ساراەۆ «قاشىپ كەتەتىن بولعاندىقتان» دەگەن جە­لەۋمەن اتىپ تاستالىپتى. جۇزدەگەن ادام تۇرمەگە قامالعان.

قىرىق جىلداي ارحيۆ سالاسىندا قىز­مەت اتقارىپ كەلە جاتقان عالىم، «ادىلەت» تاريحي اعارتۋ قوعامى باسقارماسى­نىڭ بايىر­عى مۇشەسى ەلەنا گريبانوۆا ءوزىنىڭ ءارىپ­تەستەرىمەن بىرگە 30-جىلدارعى كوتە­رىلىستەرگە قاتىستى كوپتەگەن مۇراعات­تىق قۇجات پەن ماتەريالداردى عىلىمي اينا­لىمعا قوسقان بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قاراستىرعان تاقىرىبىمىزعا باي­لا­نىستى ماڭىزدى دەرەكتەر كەزدەسەدى. ءما­سەلەن، سوزاق اۋدانىنان كوممۋنيست ابدىقا­دىر وماروۆ باستاعان بىرقاتار قىز­مەتكەر قىزىل ارميا شتابىنىڭ باستىعىنا: «سوزاقتا  1930 جىلعى 7 اقپاندا تاڭعى ساعات 4-5-تەردە اۋىلدا ءبىر توپ سالت اتتى قازاق پايدا بولدى. شامامەن 300-400 قارالى»، – دەپ حابارلاعان. ولار قىستاق تۇرعىندارىن تەز جيناستىرىپ، ءبارىنىڭ «قاسيەتتى سوعىسقا – عازاۋاتقا» شىعاتىنىن جاريا ەتىپتى. سول ساتتەن-اق پارتيا ءمۇ­شەلەرىن، ەۋروپالىقتاردى ولتىرۋگە كىرىسكەن كورىنەدى.  سول كۇنى اۋپارتكومنىڭ جاۋاپتى حات­شىسىن، اۋاتكوم توراعاسىن، حالىق سو­تىن ولتىرگەن. كۇن سايىن جۇرتقا قۇددى «شىم­كەنت، تۇركىستان الىندى» دەگەن سياق­تى جالعان اقپارات تاراتادى ەكەن. وسى­لاردى ايتا كەلە، باسقا دا ولتىرىلگەندەر مەن جارالانعاندار جايىندا ءدال مالىمەت بەرە الاتىندارىن جازىپتى. «ەستۋىمىزشە، بان­ديتتەر شۋ-قوڭىر، الشىن-تاما ايماعىنان كەلگەن. شايكانىڭ باسشىسىن حان سايلاپ ال­عان جانە ونىڭ اۋعاندىق ورىنباسارى بار. حاننىڭ اتى – سۇلتانبەك، ورىنباسارى – اسادۋللا». كوتەرىلىسشىلەر ازاماتتاردىڭ حانعا ءسوزسىز باعىنۋىن، بارشاسىنىڭ مۇ­سىل­­مان ءدىنىن مويىنداۋىن تالاپ ەتىپتى. پار­بيلەتتەردى جىرتىپ تاستاعان، ءىس-قاعاز­داردىڭ ءبارىن ورتەپ جىبەرگەن. اۋاتكوم كاسساسىنان شامامەن 40 مىڭ سومدى سى­پىرىپ العان. بۇگىن وسى بانديتتەر اتتاردى جيناۋعا بۇيىردى، سوسىن قارۋلى بانديتتەر ءبىز­دىڭ قىزىل جاساقتاردىڭ (كوممۋنار­لار­دىڭ) سوڭىنان، شىعىسقا قاراي كەتتى. جانىس اۋىلىندا بولار دەپ شامالايمىز» دەگەن. ارى قاراي «جاقىندا ولار ءبىر ءدىن ادا­مىن، اتى-ءجونى – ءمۇسالى دامۋللا، ءتۇر­كىستانعا جىبەردى. ميليتسيا باستىعى بەيسەنباەۆ جولداستان سۇراڭىز، ول بارلىق جاعدايدى راستاپ بەرە الادى» دەيدى. وماروۆتىڭ كوتەرىلىس جايىن حابارلاعان وسى مالىمەتىن سوزاق اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ ءدارى­گەرى ا.دوۆگالەۆسكيدىڭ حاتىنداعى دە­رەك­تەر تولىقتىرا تۇسەدى. «سوزاق سىر­تىنداعى الاڭدا قارۋلى-قارۋسىز 300-400 قارالى اتتى جانە جاياۋ قازاقتار ءدوڭ­گە­لەنىپ تۇر ەكەن»، – دەپ باياندايدى ول ايەلى ەكەۋىن كوتەرىلىسشىلەر الىپ كەلە جاتقاندا كورگەندەرىن. – الدەنە دەپ ايقايلاپ، اق تۋلارىن بۇلعاپ قويادى. 40-45-تەردەگى ەر كىسى، تونىنىڭ سىرتىنان اق جامىلعى كيگەن حان  ورتادا وتىر. جانىندا سىرىپ تىگىلگەن ماقتالى قارا شاپان كيىپ، قىزىل بەلبەۋ بۋىنعان قۇلاقشىندى ەر ادام – كومەكشىسى تۇر. ولاردان بىلايىراق ادەن كوكىشەۆ پەن بىرقاتار باسقالارى وتىر. حاننىڭ الدىن­داعى ساقال-مۇرتى قىرىلعان، قىزىل تاقيا­لى جاس قازاققا  حاننىڭ كومەكشىسى بىردەڭە­نى ايتىپ جازعىزۋدا. ءبىزدى حاننان ون شاقتى قا­دام جەرگە، كيىزگە وتىرعىزدى، ەكى جاعى­مىز­دان رۇستەم، ونىڭ ۇلى تولەش، تاعى ءۇش-ءتورت ماعان بەيمالىم قازاق ورنالاستى. ءبىر سا­عاتتان كەيىن ماعان  باسماشىلار سوققىعا جىققان قارجى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى الاۋ جولداس پەن كومسومول ۇياسىنىڭ حاتشىسى تارپىقباەۆتىڭ جارالارىن تاڭىپ بەرۋگە بۇيرىق بەرىلدى. رۇستەمنىڭ كۇزەتشىلىگىمەن اۋەلى دارىحاناعا سوعىپ، يود، ماقتا، داكە ال­دىم دا، جارالىلارعا باردىم. ...ءبىر ساعات­تان كەيىن ءبىزدى قايتادان حانعا اپاردى. جولشى­باي ءبىز سوزاق شاشتارازى ابدۋللا اشىرباەۆتى كەزىكتىردىك، ول ورىسشا بىلەتىن، بىزگە تارجىمەشى بولدى. ءبىزدى حاننىڭ الدىنا كيىزگە وتىرعىزدى. ابدۋللا اشىرباەۆ حانعا دارىگەرلەردىڭ بار مۇلكى، اۋرۋحانا مەن ءدارى­حانا تونالعانىن ايتتى. حان «دارىگەرلەرگە ەشكىم تيىسپەسىن، قالاعان جەرىندە تۇرسىن»  دەدى، بىزگە ازىق-تۇلىك بەرىلسىن، ءدارىحانادا ءجون­دەۋ جۇرگىزىلسىن، ەمحانا جۇمىسىن باس­تاسىن دەپ بۇيىردى».

تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات. ورتا ازيا بويىن­شا وگپۋ وكىلدەرى سوزاقتا قازا تاپ­قان 400-دەي كوتەرىلىسشىنىڭ ءمايىت­تەرىن تەك­سەرسە كەرەك. تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسى جايىن­دا: «حاتتاما. 1930 جىلعى 17 اقپان، سوزاق قىستاعى. ءبىز، تومەندە قول قويىپ وتىر­عان وگپۋ سىرداريا وكرۋگتىك ءبولىمىنىڭ باس­تىعى جۋراۆلەۆ، ورتا ازيا بويىنشا وگپۋ شى­عىس ءبولىمىنىڭ ۋاكىلى مارتىنەنكو، 1930 جىل­عى 16 اقپاندا سوزاق قىستاعىن الۋ كە­زىن­دە بولعان شايقاستا ولتىرىلگەن باس­­م­ا­شىلاردىڭ ولىكتەرىن قاراپ شىقتىق»، – دەپ جازىپتى. قاراۋدىڭ باستى ماقساتى – كو­تەرىلىس باسشىلارىنىڭ جويىلعانىنا كوز جەتكىزۋ بولعانعا ۇقسايدى، سول ءۇشىن قاس­تارىنا ولاردى تانيتىنداردى قوسىپ العان. «سۇلتان-بەك شولاح حاننىڭ جەكە حات­شىسى بولعان ليسيحان وڭعارباەۆتىڭ جانە حاندى بىرنەشە رەت كورگەن، تۇقىم سەبۋ ناۋقانى بويىنشا ەكپىندى بريگادانىڭ مۇشەسى، بك(ب)پ كانديداتى گونچاروۆ ني­كيتا مەن بلكجو ولكەكوم ۋاكىلى شۋران­باەۆ ارجاننىڭ قاتىسۋىمەن» قازا تاپقان كوتەرىلىسشىلەردى قاراي كەلىپ، «ءولتىرىل­گەندەردىڭ ىشىندە كوتەرىلىس جەتەكشىسى،  ءوزىن حان دەپ جاريالا­عان، بۇرىنعى بولىس باسقارۋشىسى شولاقوۆ سۇلتانبەكتى» تاۋىپ­تى. ونى: «ءبىر قاراعانعا 50 جاستا، قال­ماق تۇرپاتتى، بەت سۇيەگى شىعىڭقى، تال­پاق مۇرىن، قاسى سىنا ءتارىزدى قارا، الدىڭعى ەكى ءتىسى جوق، بويى ورتادان جوعارى، دەنە ءبىتىمى دۇرىس» دەپ سۋرەتتەگەن. ودان باسقا «حاننىڭ سوعىس ءمينيسترى مىرزا احمەت باسكيەۆتى، حان­نىڭ كەڭەسشىسى جامانقارا دوستمان­باەۆ­تى، ازىق-تۇلىك ءمينيسترى مۇستافا احمەدوۆتى، حاننىڭ جەكە كۇزەتىنىڭ كومانديرى دوسجان اتامىشەۆتى، حاننىڭ اعاسى، ونىڭ  وتە جاقىن كەڭەسشىسى ارنوتامبەك وڭداباەۆتى (بۇرىنعى بولىس باسقارۋشىسى), حاننىڭ نەمەرە باۋىرى موزاندا تىنىشباەۆتى، حاننىڭ اسا جاقىن كەڭەسشىسى حوزناق دجەمولتدينوۆتى» تاۋىپ، سولار جايىندا اتالمىش حاتتامانى تول­تىر­عان. بايقالىپ تۇرعانداي، سولاقاي رە­فور­ماعا نارازىلىق بىلدىرگەن، ءىس جۇزىندە جەت­كىلىكتى قارۋ-جاراعى دا جوق كوتەرىلىس­شى­لەردى (ياعني سوۆەتتىك تەرمينمەن – «بانديت­تەردى») بەس قارۋى ساي قىزىل اسكەرلەر كو­تەرىلىس باستالعاننان توعىز كۇن وتكەندە، 1930 جىلعى 16 اقپاندا، باسشىلارىمەن قو­سا تۇگەلدەي قىرىپ تاستاعان.

كوتەرىلىستىڭ ءمان-جايى سول كەزدەگى ءاس­كەري-ساياسي قىزمەتكەر ل.يدە­لسون­­نىڭ كو­زى­مەن قالاي تۇسىندىرىلگەنى­نە كوز جۇگىرتەيىك. ول 1915-1919 جىلدارى ەۆرەيلەردىڭ ۇلت­شىل ۇيىمى بۋندتىڭ مۇشە­سى بولعان، 1919 جىل­دان كومپارتيا مۇشەسى، سول جىلدان اۋەلى ۋكرايناداعى قىزىل ارميانىڭ ساياسي جۇمىسىندا، ال 1925 جىلدان قازاقستاندا ىستەپ كەلە جاتقان، 30-جىلدارعى حالىق كوتەرىلىستەرى ۋاقى­تىندا – قازاسسر اسكەري كوميسسارياتى ساياسي سەكرەتارياتىنىڭ باستىعى بولعان قىز­مەتشى. مىنە، وسى قىز­مەتكەر 1930 جىلعى 15 ناۋرىزدا بك(ب)پ قا­زولكەكومى­نىڭ جاۋاپتى حاتشىسىنا، ياعني ف.گولوششە­كينگە «سىرداريا وكرۋگىندەگى باي-يشان كوتەرىلىسى» تاقىرىبىمەن حابار-مالىمەت بەرگەن. وندا «اقپاننىڭ باسىندا سارىسۋ­دىڭ بايلارى مەن يشاندارى سوۆەت وكىمەتى­نە قارسى  كوتەرىلىس ۇيىمداستىردى» دەگەن تۇجىرىممەن باستاپ، «سارىسۋدا ۇيىم­داسقان باندا 7 اقپاندا سوزاق اۋدا­نى­نىڭ ورتالىعى سوزاق قىستاعىن باسىپ الدى، وسى كەزدە سوزاق اۋدانىنىڭ بايلارى بانداعا قوسىلىپ كەتتى» دەگەن ناقتى حابار ايت­قان دا، سوعان بايلانىستى اتقارىلعان ىستەردى بايانداعان. «باندانى جويۋ ءۇشىن» اسكەري بولىمدەر تاشكەنتتەن (ورتا ازيا لەنين مەكتەبىنىڭ جاساعى) جانە الماتىدان (جەكە قازاق ۇلتتىق اتتى اسكەر ديۆيزيونى) جۇ­مىل­دىرىلعان كورىنەدى. وسىنى بايانداي كەلىپ، سارىسۋ اۋدانىن سيپاتتايدى. ونىڭ وكرۋگكە 1928 جىلى عانا قوسىلعان، سارىسۋ جانە شۋ وزەندەرى باسسەينىندە اسا زور اۋماقتى الىپ جاتقان كوشپەندى مال شارۋا­شىلىعىن كاسىپ ەتەتىن اۋدان ەكەنىن، وندا باي مەن يشان ىقپالى وتە كۇشتى بوپ تۇر­عا­نىن حابارلايدى. «اۋداننىڭ حالقى  – 40 مىڭ­­داي قازاق. كەڭەس اپپاراتى مۇلدەم جا­­قىندا عانا راسىمدەلگەن،  ساپاسى ناشار، اۋداننىڭ پارتيا ۇيىمى دا سونداي». سون­دىقتان شىعار، 1928 جىلعى كۇزدە جار­تىلاي فەودال-بايلاردىڭ مال-مۇلكىن ءتار­كىلەۋ شاراسىن  «ارنايى جاساقتالعان ەكسپەديتسيا جۇرگىزگەن». دەگەنمەن تۇڭعىش رەت 1928 جىلى وتكەن جۇمىسشى-شارۋا قى­زىل ارمياسىنا (رككا) شاقىرۋ، ياعني ءجى­گىتتەردى اسكەر قاتارىنا الۋ كەزىندە ەش­قانداي ەكستسەسس، ۇستامسىزدىق بەلگىسى كو­رىنبەگەن ەكەن. وكرۋگتىك ۇيىمداردىڭ پراك­تيكالىق جۇمىسىنا اۋدان تەك 1929 جىلى تار­تىلا باستاپتى. وعان دەيىن وكرۋگ قىز­مەت­كەرلەرى ول جاققا مۇلدەم بارماعان، كوپ­­­شىلىگى بارۋعا قورقىپتى دا. بايان-حات بەرۋشى مۇنداي جاعدايدىڭ ءبىر سەبەبى اۋدان­نىڭ وكرۋگ ورتالىعىنان الىستىعىندا «جانە اۋدان حالقىنىڭ كوكتەمگى، جازعى كەزەڭدەردە قازاقستاننىڭ تەرەڭىنە، اقمولا وكرۋگى شەگىنە (بۇرىنعى اتباسار ۇيەزىنە دەيىن) جاپپاي كوشىپ-قونىپ جۇرەتىنىندە جات­قان بولاتىن» دەپ تۇيەدى. سودان كەيىن وعان كورشى، جاپسارلاس جاتقان سوزاق اۋدا­نىنا كوشەدى. ال «سوزاق اۋدانى – جارتىلاي كوش­پەندى اۋدان. سارىسۋدان ايىرماشىلى-عى – وتىرىقشى قىستاقتارى مەن اۋىلدارى بار»، سوندىقتان دا ونداعى جۇرت كەڭەستىك-پار­تيالىق جۇمىسپەن كوبىرەك قامتىلعان دەيدى. سوسىن ەكەۋىنىڭ ورتاق سيپاتىن اي­تادى. «ەكى اۋداندا دا قىلمىستى بان­دي­تيزم ۇنەمى ورىن الىپ كەلەدى. وسىنداي احۋالدا... سىرداريا پارتيا ۇيىمىنىڭ تاپتىق شابۋىل جاساۋ جونىندەگى پراكتيكالىق ءىس-شا­رالارى، اسىرەسە 1929 جىلدىڭ كۇزىنەن بەرى (استىق-ماقتا، ءجۇن دايىنداۋ) قىستاق پەن اۋىلداعى تاپ جاۋىنىڭ الاسۇرعان قار­سىلىعىن تۋعىزدى. بۇل تىكەلەي انتيسوۆەتتىك كوتەرىلىسكە دايىندىق تۇرىنە ەندى» دەي كەلىپ، سوعان ۇقسايتىن باسقا وقيعانى ەسكە سالادى. «بۇرىنىراقتا، استىق دايىنداۋ مەن اۋىلشارۋاشىلىق سالىقتارىن جيناۋ كەزىندە بوستاندىق اۋدانىنىڭ بايلارى مەن يشاندارى باسماشىلاردان قولداۋ تاۋىپ، سوۆەت وكىمەتىنە قارسى اشىق باس كوتەرگەن» (سىرداريا وكرۋگىنىڭ بوستاندىق اۋدانىن­داعى كوتەرىلىس 1929 جىلعى 29 قىركۇيەكتە باستالعان). بۇعان «جەكەلەگەن اسىرا ءسىل­تەۋ­لەر جانە كەدەيلەر مەن باتراقتار ارا­سىن­داعى جۇمىستىڭ السىزدىگى سەبەپ بولعانى ءما­لىم. 1930 جىلدىڭ اقپانىنداعى سوزاق وقي­عالارىن دا ءدال وسىلاي تۇسىندىرۋگە بولا­دى» دەيدى.  قوزعالىسقا دايىندىق جاساۋدىڭ ەكى ايداي ۋاقىتقا سوزىلعانى ەندى عانا انىق­تالىپ وتىرعانىن حابارلايدى.  ۇجىم­داستىرۋ (كوللەكتيۆيزاتسيا) جانە بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى سو­ۆەت-پارتيا ورگاندارى تاراپىنان ءىس­كەر­لىكپەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى تىم تومەنگى دارەجەدە بولعاندىقتان، باي مەن يشان ىق­پالى باسىمدىق كورسەتكەن دەپ سانايدى. ولار «سوۆەت وكىمەتى جەكە شارۋاشىلىق­تار­دى جويىپ جاتىر،  سوۆەت وكىمەتى قۇراندى اياققا تاپتاۋدا» دەگەن بايبالاممەن، جۇرتتى بيلىككە شەشىمدى تۇردە قارسىلىق كورسەتۋگە شاقىرىپتى. سول ورايدا كەڭ كولەمدە ۇگىت جۇرگىزىپتى. سونىمەن بىرگە «سوۆەت وكىمەتىنە قار­سى اۋقىمدى كوتەرىلىس» باستالعانى، شىم­كەنت، تاشكەنت، تۇركىستان قالالارى كو­­تەرىلىسشىلەردىڭ قولىنا الىنعانى جايىن­­دا جالعان ماعلۇمات تاراتقان. شارۋا­­شىلىقتاردىڭ 85 پايىزى كامپەس­كە­لەنەتىنى، ۇجىمشارلاردا ورتاقتاندىرىل­عان قوعامدىق مۇلىكتىڭ ءبارى مەملەكەت مەن­شىگىنە وتەتىنى، ورازا ۇستاعاندارعا اۋىر ايىپ­پۇل سالىناتىنى جايلى جانە ت.س.س. وسەك جايعان، سولار جونىندە قۇددى ارنايى شىق­قان شەشىم بار دەپ دۋىلداتىپ، اران­داتۋشىلىق ءتاسىل قولدانىلعان. وسىلاردى اي­تا كەلە، بايانحات بەرۋشى «نەگىزىنەن  بان­ديت­تىك قوزعالىس سوۆەتتەرگە قارسى كۇرەسۋ، «حان­دىقتى قالپىنا كەلتىرۋ»، «ءدىن جولىن­داعى قاسيەتتى كۇرەسكە – عازاۋاتقا شىعۋ»، «كا­­­پىرلەرگە، كاۋىرلەرگەقارسى كۇرەسۋ» ۇرا­نىمەن ۇيىمداستىرىلدى» دەپ قورىتادى.

«ءبانديتيزمنىڭ باعدارلاماسى» حاننىڭ العاشقى بۇيرىعىندا ايقىن كورسەتىلگەن كورىنەدى. باس كوتەرگەندەردىڭ اق تۋلارى بول­عان. ءار «بانديت» قارىنا بايلاپ، باس كيىمىنە تاڭ­عان ماتالارعا قۇراننان: «اللا اتىمەن باس­تايمىن. اللادان باسقا قۇداي جوق. مۇ­حامەد ونىڭ ەلشىسى» دەگەن ۇزىندىلەردى  جانە «ءوزىمدى ءدىن جولىنا قۇربان ەتەمىن» دەگەن سوزدەردى جازىپ قويعان. وسىلاردى بايانداي كەلە، يدەلسون «انتيسوۆەتتىك كوتەرىلىستىڭ باس­تاماشىلارى – سارىسۋ مەن وعان جاپ­سارلاس سوزاق اۋداندارىنىڭ تاما جانە الشىن رۋلارىنداعى بايلار مەن مولدالار» دەپ كورسەتكەن. (ەسكە سالا كەتكەن ءجون، اۋدان حالقىنىڭ قۇرامىندا تاما كوپ بولعان­دىقتان، سانى شاعىن جاعالبايلىنى دا تاما دەي بەرگەن، ارعىننىڭ تاراقتى، التاي تار­ماقتارىنىڭ وكىلدەرى دە از بولعان­دىق­تان، جەكە ءبولىپ اتالماعان. ال الشىن دە­لىنەتىن، قۇرامىنا بايۇلى مەن ءالىمۇلى تاي­پالارى كىرەتىن جالپى اتاۋمەن ارقا مەن وڭتۇستىك قازاقتارى الىس جىلداردا ارا­لا­رى­نا باتىستان كەلگەن بايۇلىنىڭ شەر­كەش رۋىن اتاپ كەتكەن). «ولار ۇيىمداستىرعان، العاشقى كەزدە بايلاردىڭ وزدەرىنەن باسقا، ولارمەن تۋىستىق دانەكەرلەرمەن تىعىز بايلانىستى رۋلاستارىن بىرىكتىرگەن  باندا قاتارىندا 400-500 ادام بولاتىن»، – دەيدى ول. «ولار وزدەرىنىڭ جەتەكشىسى، حانى ءمار­تە­بەسىنە سوزاق اۋدانىنداعى بۇرىنعى بولىس باسقارۋشىسىنىڭ ۇلى سۇلتانبەك شونانوۆ (دۇرىسى – شولاقوۆ) دەگەندى سايلاپ الدى».  سودان سوڭ «باندا» 7 اقپاندا سوزاق اۋدا­نى­نىڭ ورتالىعى، 4 مىڭ شاماسىندا تۇرعىنى بار سوزاق قىستاعىن الدى. اۋدان قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ باسشى قۇرامىن ءولتىرىپ، دايىنداۋ بەكەتى مەن وزگە مەكەمەلەردى دە توناعان «باندا سوزاقتى العاننان كەيىن ءوز ىقپالىن كورشى جاتقان تۇركىستان، شايان جانە جاڭا­قورعان اۋداندارىنا تاراتۋعا تىرىس­تى. سوزاقتىڭ قازاق، وزبەك تۇرعىندارى تۇگەلگە جۋىق بانداعا قوسىلىپ كەتتى، ولار جاپپاي ودان كەيىنگى شايقاستارعا قاتىستى». كوتە­رىلىسشىلەر شاعىن جاساقتارمەن ۇساق قاقتى­عىستاردا جەڭىسكە جەتىپ، ۇزىن سانى 2 مىڭ سالت اتتىعا دەيىن جەتكەن. سوندا «جان-جاق­تان اپارىلعان اسكەري جاساقتاردى باسقارۋ، وپەراتسياعا جالپى باسشىلىق جاساۋ مالى­شەۆ جولداسقا تاپسىرىلدى. 16 اقپان­دا نەگىزگى جاساق سوزاق قىستاعىنا جەتتى، باندا­نىڭ ۇستىنەن ءتۇستى دە، ۇزاققا سوزىلعان ۇرىس ءنا­تي­جەسىندە  ونىڭ كوزىن جويدى. 400 شا­ما­سىندا بانديت ءولتىرىلدى، شاعىن توپتار تىعى­لىپ قالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ارتىن­شا-اق قولعا ءتۇستى».

سوسىن ءبارى ۇمىتتىرىلعان ستان­دارتتى ءومىر ءسۇرۋ ءداۋىرى بولدى. ودان قايتا قۇرۋ سايا­ساتى ورىستەگەن جىلدارى تاريحتاعى «اق­تاڭداقتاردىڭ» ءبىرى سانا­تىن­دا وتىزىنشى جىلدارعى سارىسۋ – سوزاق كوتەرىلىسىن زەرت­تەۋدە قولعا الىنعان. باستالعانىنا بيىل توق­سان جىل تولىپ وتىرعان سول حالىق كو­تە­رىلىسىنىڭ تۋىنا الاش قايراتكەرلەرىنە قار­سى جۇرگىزىلگەن العاشقى ساياسي رەپرەسسيا دا تۇرتكى بولعانى تۇسىنىكتى. رەپرەسسيانىڭ تۇڭعىش قۇربانى بايسەيىت ءادىلوۆ 1928 جىلعى جەلتوقساندا سارىسۋ اۋدانىنىڭ سول كەزگى ورتالىعى كەنتارال قىستاۋىنا تاقاۋ ماڭعا اسكەريلەردىڭ باقىلاۋىمەن جەر­لەن­گەن دە، 1930 جىلعى كوتەرىلىس سالدارىنان جويىلعان كەنتارالمەن بىرگە ۇمىت قالعان بولاتىن. قازا تاپقانىنا توقسان جىل بولعاندا، جەرلەستەرى ونىڭ سۇيەگىن قارالى-سالتاناتتى جاعدايدا ساۋداكەنتكە اكەلىپ قويدى.  ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتار ەسىمى دە، وزبىر بيلىككە قارسى ەل ازاتتىعى ءۇشىن جاسالعان كوتەرىلىس پەن وعان قاتىسۋشىلار دا ۇمىتىلماۋى ءتيىس.تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءتيىس­تى ورگاندارى كەڭەستىك تەرمينمەن 30-جىل­دار­عى «بانديتتىك قوزعالىس» اتانعان حالىق كوتەرىلىستەرىنە ءادىل باعاسىن بەرەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەنىن ەسكە العانى ءجون. ازات­تىق ساربازدارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعان كوتەرىلىسشىلەر مەن سان مىڭ جازىق­سىز قۇربان اقتالۋى كەرەك. ولاردىڭ جانىن پيدا ەتكەن جاعدايدى ايقىن اجىراتىپ، قاندى وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارىن ادىلدىك­پەن تالداۋ جانە بارشاسىن ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىسقا قاتىسقاندار رەتىندە ارداق-
تاۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.

 

بەيبىت قويشىباەۆ

سوڭعى جاڭالىقتار