9 شىلدە, 17:49 593 0 ادەبيەت "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

اباي ءتالىمى – "اللا جولىندا بول!"

الاپات پاندەميا ادام اتا ءۇرىم-بۇتاعىن تەگىس بايلاپ-ما­تاپ تاستادى. بۇلقىنۋعا ءدار­مەن جوق ءتىپتى. نەگە بۇلاي؟ سە­بەبى قۇدايعا سەنىم-نانىم تاياز. «تەك ماعان قۇيىلسىن!» دەي­تىن ەگويزم مەن «مە­نەن كەيىن، مەيلى، كۇيىپ كەت!» دەيتىن تۇ­تىنۋشىلىق پسيحولوگيا ءور­شىپ كەتتى. اسىرەسە، ەكولوگيادا دەرتتى ءحال. ءوزى وتىرعان بۇتاقتى كەس­كەن قوجاناسىر ەسكە تۇسەدى. سونىمەن، جامان اتاۋلى قۇ­داي­سىزدىق سالدارى. اياعى نە؟ ارينە، قۇردىم. تابيعاتپەن ءۇي­لەسىم تاپ­پاي – ادامزات ءتىرى قالماس. ادامدىققا بۇرۋ، قۇ­دايعا قاراۋ دە­گەننىڭ تەرەڭگى ءمانى دە وسى. جاڭالىق ەمەس، «تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان، تەرەڭگە بەت قويماسا!»، «ولەيىن دەپ ءول­مەي­دى ولەرلىك جان، ...ءومىر قاي­دا، سەن قايدا، سونى دا ويلان!» دەپ اباي باياعىدا-اق ەسكەرتكەن. ءبۇ­گىنگى جويقىن ىندەت دە مەيىرىمدى اللا تاعالانىڭ «توعىشار بول­ماي، رۋحاني وزگەر!» دەگەن قاھارى ءھام حابارى.

قۇداي جولى، ياعني تۋرا جول دەگەن ءتۇ­سىنگەن كىسىگە ناپسىگە ەرمەۋ، جانعا ەرۋ. نەگە؟ سەبەبى جان – قوزعالىس، ءتاننىڭ بارشاسىن سونىڭ قۋاتى ءوسىرىپ تۇر. «ءتان جان جاراتتى دەمە!» (شاكارىم). ادامشىلىق سالتانات قۇرۋعا سانا تۇرمىستى بيلەگەنى ءجون. وزگە جول جوق. اباي فيلوسوفياسىنىڭ كىلتى دە وسى!

ويشىلدىڭ «تاسديق» تراكتاتىنا (قا­زىرگىشە 38-ءشى قارا ءسوز) اۋىسايىق. وندا قويىلعان باستى ماقسات – جاڭا ايتقان ادام­نىڭ ءوزىمشىل مىنەزىن وزگەرتۋ، حاقتىققا جول سىلتەۋ. دالەلگە تەك قورىتىندى تەزيستى الساق تا جەتكىلىكتى.

اباي قورىتىندى ءسوزىن: «قۇداي جولىنا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ، كىم قادام باس­تى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنە-ءدى»، – دەپ باستاعان. ءارى قاراي «قۇداي جولى» ۇعىمىنا كلاسسيكالىق انىقتاما بەرەدى: «دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭ بولسا – ءوزىڭ نيھاياتلىسىڭ، ول جول – قۇدايدىڭ جولى ەمەس. عالامنان جيىلسىن، ماعان قۇيىلسىن، وتىرعان ورنىما اعىپ كەلە بەرسىن دەگەن ول نە دەگەن ىنساپ؟! نە ءتۇرلى بولسا دا، يا دۇنيەڭنەن، يا اقىلىڭنان، يا مالىڭنان عادالات، شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا، ول جول – قۇدايدىڭ جولى».

كورىپ وتىرمىز، قورىتىندى تەزيستە «تولىق ادام كىم؟» دەگەن سۇراقتىڭ ناقتىلى جاۋابى بار، «قۇداي جولى» ۇعىمىنا دا انىق انىقتاما بەرىلگەن. ابايدىڭ سوڭعى اماناتى دەۋگە لايىقتى ءتۇيىن. ونى ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا مودەلى دەسەك تە ورىندى!

ولاي بولسا، ابايدىڭ بۇل قورىتىندىعا قالاي كەلگەنىن بايىپتايىق.

قۇدايعا قۇلشىلىق قىلۋدىڭ، ونىڭ سالعان  جولىنا ءتۇسۋدىڭ ءمانىسىن ءتۇسىن­دىرۋدەن بۇرىن اباي اۋليەلىك پەن حاكىمدىكتىڭ تابيعاتىن زەردەلەپ، سالىستىرا قاراستىرعان. ءبىرىنشى كەزەكتە: «اۋليەلەر ... اقيرەتتىك پاي­داسىن عانا كۇزەتتى. عاشىقتارى سول حالگە جەتتى: دۇنيەنى، دۇنيەدەگى تيەرلىك پايداسىن ۇمىتتى. بالكي، حيساپقا المادى»، – دەپ اۋليەلىكتى سي­پاتتاعان.

ءسوز جوق، اۋليەلىك – عاشىقتىق سيمۆولى. اۋليە – شىن يماندى (يمان ياكيني) تاپقان، قۇداي ءۇشىن ءومىرىن قيۋعا دايار جان. سوپىلىقتىڭ سىرتقى ءتارتىبىن (اسكەتتىك ءمىنا­جات، تاقۋالىق تاعات) ۇستانبادى دەمەسەڭىز، ىشكى دۇنيەسى بويىنشا اباي دا ۋنيكۋم، ياعني كامىل يمان يەسى بولعان (بۇل تۋرالى وتكەندە ايتتىق). اۋليەلەر قاسيەتىن ويشىلدىڭ سەزگەنى، جاقسى بىلگەنى سودان.

بىراق ادامزاتتىڭ ابايدى ىزدەگەنى – تەك ءبىرلى-جارىمنىڭ عانا ەمەس، اللا تاعالانىڭ بارشا پەندەسىنە سالعان داڭعىلىن تانىپ-ءبىلۋ.

بىلە بىلسەك، الىمساقتان ءدىن جولى مەن قۇداي جولى ءبىر سانالعان. ال اۋليەلىك (تاريقات) – قۇ­داي رازىلىعىن الۋدىڭ توتە امالى، قۇل­شى­لىق­تىڭ تازا ۇلگىسى رەتىندە ۋاعىزدالعان. باس­قاشا ويلاۋ كۇپىرلىك دەسەك تە، ابايدا كۇمان كوپ. «اباي اقىندىعىنىڭ اينالاسى» اتتى ماقالاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ جازادى: «سونىمەن، ءوز تۇسىندا، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارىمىندا، شىعىس ىلىمىندە مايدانعا شىعا باستاعان جاڭاشىل، راتسيونالشىل ءدىن رە­فورماشىلارىنىڭ شەنىنە ارالاسادى. اباي تا­تاردان شىققان حايىم ناسيري الدىنداعى شيھابيدين ءمارجانيدى قوستايدى».

سول جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى – اباي    عاسىر­لار توزاڭى باسقان قۇداي جولى ۇعىمىن قايتا ارشىپ، جاڭعىرتقان. ءدىن الاڭىندا مىڭمەن جالعىز الىسۋعا باتىلى بارعان ابايدان وزگە دانىشپانىڭ قايسى؟

«تاسديقتىڭ» ورتا تۇسىندا اباي: «پەندە­لىكتىڭ كامالاتى اۋليەلىكپەن بولاتۇعىن بول­سا...»، – دەپ باستاپ، دالەل-ۋاجدەرى تىزبەگىن: «ەگەردە بۇل جول جارىم-جارتىلارىنا عانا ايتىلعان بولسا، جارىم-جارتى راست دۇنيەدە بولا ما؟ راست بولسا، ھامماعا بىردەي راست بول­سىن، الالاعان راست بولا ما؟» دەپ قورىتادى. مۇ­نى جاڭاعى سحولوستيك دىنشىلەرمەن تالاسى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

بىراق «الالاعان راست بولا ما؟» دەگەننەن ءدىن جولىن (تاريقات) تەرىستەدى، يا بول­ماسا اۋليەلىكتى قابىلدامادى دەگەن وي تۋ­ماۋى كەرەك. قايتالاپ ايتايىق، ابايدىڭ ماق­ساتى –  كەڭ اۋقىمداعى قۇداي جولىن انىقتاۋ. ال تاريقات دەگەن – تار سوقپاق، ءناپسىنى جەڭۋ امالى. تەك اۋليەنىڭ عانا ەنشىسى. اباي: «بۇل جولداعىلار قور بولىپ، دۇنيەدە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار» دەمەكشى، بارشا ادامزاتقا «ءدۇ­نيەنى حيساپقا الماي» ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر دۇنيە پايداسىن ويلاماسا نە بولماق؟ وندا: «ول جۇرتتا عۇمىر جوق بولسا كەرەك. عۇ­مىر – ءوزى حاقيقات. قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا، وندا كامالات جوق» دەيدى اباي. كەرەمەت ءۋاج!

ويشىل دالەلى ورايىنا: «اۋليەلەردىڭ دە ءبارى بىردەي تاركى دۇنيە ەمەس ەدى» دەپ، مىسالعا ءۇش ساحابانى اتاعان. مىسالدى اباي ءوزى مەدەت سۇراعان ۇلى سوپى – اقىندار، ياساۋي­دەن شاكارىمگە دەيىنگى ويشىل عۇلامالار ءتىزى­مىمەن جالعاستىرا تۇسۋگە بولادى. ءاربىر ۇلى تۇل­عا جۇرتقا ماحاببات قىلدى، تەك «جاقسىلىق تي­گىزبەك» ماقساتىن كوزدەدى. اباي ۇسىنعان وسى كري­تەري تۇرعىسىنان ەل ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن باتىر بابالار، كەشەگى تاريح ساحناسىنا شىق­قان الاش ارىستارى دا «تولىق ادام» اتىنا ساي كەلمەك.

ءسويتىپ، اباي كوپتەگەن دالەلدەر كەلتىرىپ، جاماعاتتى «پەندەلىكتىڭ كامالاتى اۋليەلىكپەن» دەپ اداسپاۋعا شاقىرعان. بۇل ۇندەۋدىڭ ماڭىزى قازىرگى تاڭدا ارتا تۇسپەسە، كەمىگەن جوق. ويتكەنى ءدىن ءىسىن قۇداي ىسىنەن، دىنشىلىكتى رۋحانيلىقتان ايىرا الماي اداسقان جاستار ارامىزدا بارشىلىق.

كەمەڭگەر جاڭا ايتقانداي جولدى اشىپ الىپ، ەندى حاكىمدىك تۋرالى وي-تولعام­دارعا اۋىسادى. اباي اۋليە مەن حاكىم «ەكەۋى دە ءبىرى­ن­ەن-ءبىرى كوپ جىراق كەتپەيدى» دەسە، بۇل ولار­دىڭ دۇنيە قىزىعىن قۇربان قىلۋىن ايت­قانى. بىراق  ءپرينتسيپتى ايىرماشىلىق تا بار. ونى اباي: «حاكىمدەر دۇنيەدە تيەتىن پايداسىن سويلەدى» دەپ اجىراتىپ، انىقتاپ بەرەدى.

وسى ايتىلعان ايىرماشىلىق بويىنشا قۇداي جولى تۋرالى اباي ىزدەنىسىنىڭ لو­گيكاسىن تۇسىنە الامىز.  كەمەڭگەردىڭ حاكىم­نىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە، ونىڭ جاساعان، تاراتقان ءىس­تە­رىنە بايىپپەن توقتالۋى وسى ويعا جە­تەلەيدى.

«ءاربىر ءىستىڭ سەبەبىن ىزدەۋشىلەرگە حاكىم ات قويدى. بۇلار ...ھامماسى ادام بالاسىنىڭ پاي­داسى ءۇشىن، ...ءبىر عانا حاقتى تاپپاق، ءاربىر ءنار­سەنىڭ سەبەبىن تاپپاقپەنەن ءلاززاتتانادى»، – دەي كەلە، اباي حاكىمدەرگە قاتىستى ايتقان پىكىرلەرىن بىلاي دەپ تۇيەدى: «اداسپاي تۋرا ءىز­دەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولار ەدى. فيعىل پاندەنىڭ قازىعى – وسى جاقسى حاكىمدەر. ...ءدىن عالىمداردىڭ ناقلياسىمەن مۇسىلمان يمان تاقليدي كاسىپ قىلادى. حاكىمدەردىڭ عاق­لياتىمەن جەتسە، يمان ياكيني بولادى».

تەزيستىڭ استارى تەرەڭ. بىرىنشىدەن، اباي قۇدايدى حاكىمدەر سياقتى رازى قىلۋدى  قۇپ­تاعان.  قۇداي جولى – ادىلەتتىڭ، ياعني ادام­زاتتىڭ ءبارىن ءسۇيۋ مەن شاماڭا قاراي  بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەكتىڭ جولى ەكەنىن اڭداتقان.     «مەن سۇيگەندى ءسۇيدى دەپ يەڭ ءسۇيسىن» دەپ ءوزى ايتقانداي، ۇلى ۇستاز حاكىمدىك ىستەردى  قۇدايعا دا، حالىققا دا ماحاببات قىلۋدىڭ ۇلگىسى رە­تىن­دە ۇسىنعان.

ەكىنشىدەن، «تولىق ادام» تانىمىنا ساۋلە تۇسەدى. ياعني تولىق ادام – ابايداي رۋ­حاني ۇستازدىڭ، كامىل ادام –  ءال-عازاليدەي ءدىن عالىمىنىڭ اقىل-ويىنىڭ جەمىسى. تولىق ادام تۇجىرىمى ءدىني تانىم شەڭبەرىندە قالىپ­تاعان «كامىل ادام» تەورياسىنىڭ جاڭا زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ءتۇرى ەكەنى انىقتالماق. «تولىق ادام» تانىمىنىڭ اۆتورى – اباي دەۋگە عىلىمي نەگىز وسى ارادا.

تەگىندە، ابايدىڭ اۋليەلەر ءھام حاكىمدەر تۋرالى عيبراتتى ويلارى ابستراكتىلى تەوريا ەمەس. «جىلى مەنەن سۋىقتىڭ ءبارىن كورىپ، قايران كوڭىل قايىسپاي قايرات ەتتى» دەپ ءوزى ايتقانداي، ويشىلدىڭ جەكە باسىنان  وتكەرگەن تاجىريبەسى. وسىنى ەسكەرگەنىمىز ءجون. ۇلى اقىننىڭ ءار شىعارماسى «جۇرتقا قىلعان ارتىق ماحابباتتان حيساپ» بولۋى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.

قورىتا ايتقاندا، «بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا، ول جول – قۇدايدىڭ جولى» دەگەن تەزيس – اباي جاڭالىعى. مۇنى راستاپ، بەكىتۋگە جوعارىدا كەلتىرىلگەن دە­رەك-دايەكتەر جەتكىلىكتى سياقتى.

پاندەميا – اللا ءىسىن ويلانۋعا شاقى­رىپ وتىر دەپ ءسوز باسىندا ايتتىق، ياعني اللا مەن ادامنىڭ قارىم-قاتىناسىن ەلەپ-ەسكەرۋ وزەكتى نارسە. ايتپاعىم، العاشقى «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى» دەگەن جولدىڭ ءمانىسى – اللانىڭ ادامدى ءسۇيۋى. ءبىرىنشى ءسۇيۋ سول بولماق! وعان دالەل قايسى؟

قورىتىندى:

ەل باسىنا كۇن تۋدى. ەستە جوق ەسكى مەزگىلدەن قازاق مەدەتتى جاراتۋشىدان، قالا بەردى، رۋح الەمى مەن رۋحاني كۇشتەردەن سۇراعان. ءتاندى ءدا­رى-دارمەكپەن ەمدەسە، جان داۋاسىن – قۇداي­شى­لىقتان ىزدەگەن.  مەيىرىمدى جاساعان يەمىز بۇل جولى دا حالقىمىزدى اياسىنا، قامقورىنا الىپ، اۋىرعاندارعا شيپاسىن بەرگەي، اۋىرتپا­لىق مامىراجاي شۋاققا اۋىساتىن كۇن­دەرگە تەزىرەك جەتۋگە جازسىن! ءاۋمين.

 

اسان وماروۆ،

زەرتتەۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار