9 شىلدە, 16:17 1249 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

رۋسلان احماعانبەتوۆ: بۇرىن جەردىڭ «كيەسى» بولسا، بۇگىن «يەسى» بار...

گازەتىمىزدىڭ Atajurt جوباسى اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىر قاتار قالالارىندا بولىپ، ونداعى ەلگە كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان ەدىك. ساپار بارىسىندا ءبىر ماسەلە الدىمىزدان ءجيى ۇشىراسا بەردى. ول – جەر ماسەلەسى. شەتەلدەن كوشىپ كەلىپ، مال ءوسىرىپ، ەگىن سالعىسى كەلگەن قانداستار جەر الا الماي وتىرعانىن ايتقان ەدى. بۇل تۋرالى گازەتىمىزدىڭ سايتىندا «سەمەيدەگى قانداستارعا جەر كەرەك» اتتى رەپورتاجدا ايتىلعان بولتىن. وسىعان وراي قازاقستانداعى جەر ماسەلەسىنىڭ جاي-جاپسارىن جاس زەرتتەۋشى، ساياساتتانۋشى رۋسلان احماعانبەتوۆتەن سۇرىپ كورگەن ەدىك.

رۋسلان احماعانبەتوۆ – قازاقستانداعى جەر ماسەلەسى، دەموگرافيالىق احۋال، ۋربانيزم ساياساتى جانە بايلىق پەن قۇت ۇعىمدارىن زەرتتەۋشى. «بايلىق تانىمى نەمەسە قازاق بايلارى»، «قۇت»، «ساياسي ەتيكا» ت.ب  مونوگرافيالارىمەن قاتار ساياساتتانۋعا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى.

– شەتەلدەن كوشىپ كەلىپ جات­قان قازاقتاردىڭ قازىرگى باستى پروب­لەماسىنىڭ ءبىرى – جەر الۋ. ياعني، مال وسىرەتىن جايىلىمدىق، شابىندىق جانە ەگىستىك جەر تابا الماي ساندالىپ ءجۇر. قازاقستان جەرى كەڭ بايتاق دەيمىز... بىراق شارۋا­شىلىقپەن اينالىسقىسى كە­لەتىن ادامداردا جەر جوق. مۇ­نىڭ سىرى نەدە؟

– بۇل تەك شەتەلدەن كەلىپ جاتقان قا­زاق­تاردىڭ ماسەلەسى ەمەس. بۇل جالپى قا­زاقستاندىقتاردىڭ ورتاق ماسەلەسى بولىپ وتىر. جەر ماسەلەسىن قاراستىرعاندا ءسال تاريحي شەگىنىس جاساعانىمىز ءجون سياقتى.  حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزىندە  «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ بەتىندە ەڭ ءجيى كوتەرىلگەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە جەر ماسەلەسى قەڭشار مەن ۇجىمشارلار ارقىلى رەتتەلدى. تاۋەلسىزدىك  جىلدارىنداعى جەر ماسەلەسى جوعارىداعى تاريحي كەزەڭدەرگە ۇقسامايدى، بىراق ولار­دىڭ اسەرى بارى انىق. شۇرايلى جەرلەرگە سۇرانىس قاي زاماندا دا جوعارى بولعانى بەلگىلى. مۇنداي جاعداي بۇگىن دە بايقالىپ وتىر. قۇنارلى، شالعىندى جەرلەردى كوپ مولشەردە مەملەكەتتەن ۇزاق مەرزىمگە جال­عا الۋشىلار كوبەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، ۇلتتىق مەنتاليتەتتىڭ دە اسەرى بار سياقتى كورىنەدى. وسى سۇراقتى قويعاندا ءبىر وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ءبىر جىلدارى (شامامەن 10-15 جىل بۇرىن) اۋىلدا ەسىگىنىڭ الدىن­داعى ەگىستىك جەردى ارتىعىمەن قورشاپ الۋشىلار كوبەيىپ كەتتى. سوندا ءبىر كور­شى­مىز ايتىپ ەدى: «ءبىزدىڭ قازاق جەرگە تويماي­دى عوي» دەپ. سەبەبىن سۇراعانىمدا، ول ءوز ءۋا­جىن بىلاي باياندادى. «مىسالى، وسى جەر­لەردى قورشاپ قوسىپ الىپ جاتىر. وعان دەيىن ەسىگىنىڭ الدىنداعى ازعانتاي ەگىستىك جەردى يگەرە الماي وتىرعاندا، مىنا كوپ جەرگە ءبىر نارسە ەگەدى دەپ ويلايسىڭ با، ءاري­نە ءبىرىنشى جىلى ءبىر نارسە ەككەن بو­لىپ ىرىمىن جاسار. كەلەسى جىلى يگەرىل­مەي شاڭى شىعىپ قالادى» دەگەن ەدى. ءتۇيىن­دەي ايتقاندا، «جەر ارتىق ەتپەيدى» قاعي­دا­سىن جاقسىلاپ بويىمىزعا سىڭىرگەن سياق­تىمىز.

– قازاقستان جەرىنىڭ كوبى لا­تي­فۋنديستتەردىڭ ۋىسىندا دەپ ويلا­مايسىز با؟

– نەگىزى، جەر دەگەن كاپيتال. وسى تۇر­عى­­دان الساق، شۇرايلى جەرلەردى يەلەنىپ وتىر­عاندار تۋرالى ءتۇرلى اقپارات كوزدە­رىن­دە، اسىرەسە 2016 جىلدارى ءجيى جازىلدى. بۇعان قاراپ، بارلىق جەر تەك داۋلەتتى ادام­داردىڭ قولدارىندا دەۋگە كەلمەيدى. سە­بەبى قازاقستاننىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى ءارتۇرلى. قۇنارلى، ياعني قارا توپىراقتى جە­رلەردە ءسىز ايتقانداي تەندەنتسيا باي­قا­لادى. ال ءشولدى جانە شولەيتتى جەرلەردى مەم­لەكەتتەن ۇزاق مەرزىمگە  جالعا الۋ­شى­لاردىڭ ىشىندە ونداي داۋلەتتى ادامدار بار دەپ ويلامايمىن. قارا توپىراقتى، اسىرەسە بيداي داقىلىن ەگەتىن جەرلەردە لاتيفۋن­ديستتەردىڭ  بارى انىق. مۇنىڭ دا سەبەبى جوعارىدا ايتقانداي جەر – كاپيتال. قارا توپىراقتى جەردە جۇمسالعان قارجىنى ارتىعىمەن قايتارىپ الادى. ال ءشولدى جەردەگى ەگىستىك القاپتارى كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. ول شىعىندى كەيدە اقتايدى، كەي­دە اقتاماۋى مۇمكىن. ودان بولەك قارا تو­پىراقتى جەرلەردە ەگىستىكتى سۋارۋ دەگەن سياقتى ماسەلەلەر بولا بەرمەيدى. ال ءشولدى جانە شولەيت ولكەدەگى ەگىستىك القاپتار نە­گىزىنەن سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى. تۇيىندەي ايت­قاندا، لاتيفۋنديستتەر نەگىزىنەن قارا تو­پىراقتى ەگىستىك القاپتارىندا. سون­دىق­تان تۇتاستاي ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جەر­لە­رى لاتيفۋنديستتەر قولىندا دەۋگە كەل­مەي­دى. بىراق مۇنداي تەندەنتسيا بىزدە بارى راس.

– قازاقستاندا جەر كوپ بول­عا­نى­مەن، اسىرەسە قالالى جەرلەردە با­عاسى قىمبات. مۇنى قالاي رەت­تەۋگە بولار ەدى؟

– تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن بىزدە قالاعا كوشۋ باستالدى. قالا حالقىنىڭ سانى جىل­دان-جىلعا ارتىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان قا­لالىقتاردىڭ سانىنىڭ ارتۋى مەن كوبە­يۋىن­دە ءبىر يدەولوگيا بار سياقتى كورىنەدى. ماسەلەن، ءبىز ورتالىق ازيا بويىنشا قالا حال­قىنىڭ ۇلەسى جوعارى مەملەكەتپىز. مۇ­نىڭ ەكونوميكا ءۇشىن جاقسى جاعى دا بار. ودان بولەك كولەڭكەلى جاعى دا بايقالادى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىزدى  ۋربانيس­تي­كا اتتى عىلىم سالاسى قاراستىرىپ زەر­دە­لەيدى. ول دەموگرافيا عىلىمىمەن تىعىز بايلانىستى. جاقىندا دەموگرافيا تۋرالى مونوگرافيا جازىپ شىقتىم. سوندا ءبىر تاراۋدى ۋربانيستيكاعا ارنادىم. ەندى ۋربا­نيزاتسيا دەگەننىڭ ءوزى ەكى ءتۇرلى جۇرەدى. ءبىرى – تابيعي. ياعني، قالا حالقىنىڭ تا­بيعي ءوسىمى مەن ەلدەگى  ەكونوميكالىق دا­مۋ­دىڭ قارقىنى، قالالارداعى زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ كوبەيۋى كەزىندە جۇ­مىس كۇشى تاپشىلىعىنىڭ اسەرىنەن اۋىل حالقىن جۇمىسقا قالاعا تارتۋ ارقىلى. ال ەكىنشىسى، تابيعي ەمەس ۋربانيزاتسيا، ەكو­نوميكالىق ءوسىم بولماسا دا قالاعا اۋىل حالقى كوشە بەرەدى. ال ولاردى قالادا كۇ­تىپ وتىرعان جۇمىس تا، تانىس تا جوق. ءبىز­دىڭ ەلدە سالىستىرمالى تۇرعىدان العاندا، تابيعي ەمەس ۋربانيزاتسيا ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە قالا قۇرىلىسى مەن ونىڭ ينفراقۇرىلىم جۇيەسىنە قىسىم تۇسىرەدى. مۇنداي ماسەلە قازىر لاتىن امەريكا­سىنىڭ كەيبىر ەلدەرى مەن وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەرىندە بايقالىپ وتىر. بۇعان الەمدىك ۋربانيست ماماندار قاتەرلى ۋربانيزاتسيا دەپ باعا بەرۋدە. ارينە، ءبىزدىڭ ەلدەگى ماسەلە قاتەرلى ۋربانيزاتسيا فازاسىنا وتكەن جوق. بىراق رەت­تەۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىن جانە اۋىلداعى ءومىر ساپاسىن كوتەرۋ قاجەت. سوندا اۋىل حالقى كوپ مولشەردە قالاعا كوشپەيدى. ءناتي­جە­سىندە، قالاداعى جەر جانە ينفراقۇرى­لىم­عا تۇسەر جۇك ازايادى. مۇنىڭ ناتيجەسى قا­لاداعى جەر جانە ت.ب. ماسەلەلەردىڭ شە­شىلۋىنە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.  ارينە، اۋىل­دان قالاعا كوشۋ تەندەنتسياسى ساقتالادى، تەك جاڭاعىداي ماسەلەلەر شەشىلىپ جاتسا قالادا جەر الۋ، ءۇي سالۋ نەمەسە پاتەر جال­داۋ سەكىلدى جايتتار رەتتەلۋىنە مۇمكىندىك تۋادى.

– جەر حالىقتىڭ قازىناسى بولۋ ءۇشىن مەملەكەت قانداي قا­دام­دار جاساۋى قاجەت؟

– جەر – حالىق قازىناسى دەگەن راس ءدۇ­نيە. بىراق بۇل ءسوز قاي زامانعا ءتان، ونى دا انىقتاپ الۋىمىز قاجەت سياقتى. سەبەبى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى ءتۇرلى كوزقاراس بار. ونى وقىپ تا، ءبىلىپ تە، ەستىپ تە ءجۇرمىز. با­تىستىق جانە ەۋروپالىق تۇجىرىمعا سالساق، جەر جەكە مەنشىككە بەرىلۋى كەرەك دەيدى. ياعني، جەر كاپيتال. بىراق مۇنداي ارە­كەت ءبىزدىڭ ەل جاعدايىندا تاعى دا بول­مايدى. تاعى ءبىر پىكىرلەرگە نازار اۋدارساق، ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا، جەر ساتىلماۋى جانە جالعا دا بەرىلمەۋ كەرەك. جارايدى، ساتىلماۋ كەرەك. مەملەكەتتىك مەنشىك بو­لىپ قالۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسەمىن. ال جالعا دا، شارۋاعا دا بەرىلمەسە، سوندا تۇتاس جەر يگەرىلمەي قالۋى كەرەك پە؟! بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك كوزقاراسقا تىم جاقىن. دۇرىسى، جەردى كىم يگەرەدى، پايدالانادى، ودان ءونىم الادى سوعان جالعا بەرىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت باسشىسى وسى ءمان­دەگى ءسوزدى ايتقانى ەسىمدە. ەستۋىم بويىن­شا، قازىرگى كەزدە جوعارىدان سپۋت­نيك ارقىلى ءتۇسىرىپ، يگەرىلمەي جاتقان ەگىستىك جەرلەردى انىقتاۋ ءىسى جولعا قويى­لىپ جاتىر ەكەن. مەنىڭشە، وسىنداي باعىت­تاعى جۇمىستى قارقىندى جۇرگىزۋ كەرەك. سودان كەيىن ەگىستىك جەرلەردى، مۇمكىن جەمىس اعاشتارى مەن جىلىجايلارعا ارنالعان جەرلەردى قوسپاعاندا، وزگە ماقساتتاعى ەگىستىك القاپتارىن 49 جىلعا بەرمەۋ كەرەك سياق­تى. مىسالى، الدىمەن 5 جىل جالعا بەرۋ كەرەك. ەگەر ونى يگەرىپ، ءونىم الىپ جات­سا، كەلەسى جولى 10 جىل دەگەن سياقتى. سون­دا بىردەن بولماسا دا جەردى يگەرەتىن، ونى­مەن اينالىساتىن ادامداردىڭ الۋ ءمۇم­كىندىگى ارتادى. سونىمەن قاتار سۇرىپ­تاۋ جۇرەدى.

– جەر ماسەلەسىنىڭ ءسوز بولۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىرعان جاعداي – قان­داستاردىڭ جەر الا الماۋى. ولار جەر الىپ تىرشىلىك ەتۋ، كاسىپ­پەن اينالىسۋ ءۇشىن قانداي جەڭىل­دىكتەر قاجەت؟

– قازاقستان كوشى-قون تۋرالى زاڭى جانە جەر كودەكسiنىڭ 46-بابى بويىنشا قان­داستار جەر ۋچاسكەلەرiن الۋ تۋرالى 4 تار­ماقتان تۇراتىن زاڭدى قۇقى بار.  ولار­عا وزiندiك قوسالقى شارۋاشىلىق ءجۇر­گiزۋ، باعباندىق جانە ساياجاي قۇرىلىسى ءۇشiن جەر ۋچاسكەلەرiن بەرۋ اۋىلدىق ەلدi مەكەندەردiڭ جەرiنەن، اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردەن، يمميگراتسيالىق جەر قورىنان، ارنايى جەر قورىنان جانە قوسالقى جەردەن ۋاقىتشا وتەۋسiز پايدا­لانۋ قۇقىعىمەن جەر بەرىلەدى. ءاربىر ازا­مات سول زاڭدى قۇقىن تالاپ ەتۋى قاجەت. جەر­گىلىكتى اكىمشىلىك ولارعا جەر تاۋىپ بەرۋگە قولعابىس ەتۋى ماڭىزدى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، جەردى يگەرە الاتىن­دارعا بەرۋ ءلازىم. بۇل رەتتە شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتار جەردى پايدالانۋعا قا­بىلەتتى دەۋگە بولادى. مىسالى، قىتاي، ءوز­بەكستان سەكىلدى ەلدەردەن كەلەتىندەر ەگىن ەگۋ، وسىمدىك وسىرۋگە تاجىريبەلى بولسا، مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا موڭعوليا قا­زاقتارىنىڭ تاجىريبەسى مول. سوندىقتان ولار­عا تيەسىلى جەر بەرۋ دەگەن ءسوز – ەل ەكو­نو­ميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا.

سۇحباتتاسقان باقىتبەك قادىر

سوڭعى جاڭالىقتار