2 شىلدە, 11:28 550 0 تاريح احمەت ومىرزاق

ەلباسى جانە ەل رۋحانياتى

مەملەكەتتىڭ مىقتىلىعى ەلگە رۋحاني تىرەك بولاتىن قۇن­دى­لىقتارعا ءمان بەرىپ، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ مادەني مۇرالارىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋىنان كورىنەدى. الەم كارتاسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالعان جاڭا داۋىردەگى جاڭا قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىگىنىڭ ءبىرى − ەل كولەمىندە تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى جاڭعىرتىپ، قازاق ۇلتىنىڭ وتە باي مادەنيەتكە يە حالىق ەكەنىن تانىتۋى بولدى.

ارينە، قازاق دالاسىندا كەزىندە وركەنيەتى دامىعان قالالاردىڭ بولعانى جانە قازاق حالقىنىڭ تەلەگەي تەڭىز ادەبي، مادەني مۇرالارعا يە ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. بىراق سونىڭ ءبارىن تۇگەندەپ، جۇيەلەپ، جيناپ، تولىقتىرىپ ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالدىرۋ ءىسى ءححى عاسىردا عانا جۇزەگە استى.

ءاربىر ۇلكەن ءىستى باستاماس بۇرىن ونىڭ تەتىكتەرىن تاۋىپ، جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن العىشارتتار جاسالاتىنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا، رۋحاني جاعىنان مىقتى، يدەولوگيالىق تۇرعىدان ءبىرتۇتاس كۇشتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مىقتى دەموگرافيا كەرەك ەكەنى بەلگىلى. وسىنى جاقسى تۇسىنگەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇللى الەمدەگى قازاق ازاماتتارىن اتاجۇرتىنا جيناۋدى ويلادى. وسىلايشا، ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1992 جىلعى 28 قىركۇيەك پەن 4 قازان ارالىعىندا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتى قالاسىندا

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى

وتكىزىلدى. قۇرىلتايعا قىتاي، رەسەي، موڭعوليا، تۇركيا، وزبەكستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان، ت.ب. ەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار قاتىستى. قۇرىلتاي قارساڭىندا  الەمدەگى قازاقتىڭ سانى 10 ملن 537 مىڭعا جەتكەن ەدى. العاشقى قۇرىلتايعا تمد ەلدەرىنەن 350 ادام جانە  شەت ەلدەردەن دەلەگاتتار قاتىستى. قۇرىلتاي دەلەگاتتارى تۇركىستان، جەزقازعان، ۇلىتاۋ سياقتى ەلىمىزدىڭ ەجەلگى ساياسي-الەۋمەتتىك، مادەني ورتالىقتارىندا بولدى. قۇرىلتاي جۇمىسىن ەلۋدەن اسا تەلەراديوكومپانيالار ەكى جۇزدەن اسا جۋرناليستەر ناسيحاتتادى. قۇرىلتاي كۇندەرى «قازاقتار: كەشە، بۇگىن جانە ەرتەڭ» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ، وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «قۇشاعىمىز باۋىرلارعا ايقارا اشىق» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. مىنە، سودان بەرى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى بىرنەشە رەت ءوتىپ، شەتەلدەردەگى قازاقتى تاريحي وتانىنا كوشىرىپ الۋ جۇمىستارى بەلسەندى ناسيحاتتالىپ كەلەدى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى

قۇرىلىپ، ونىڭ توراعاسى بولىپ نۇرسۇلتان سايلاندى. بۇل ورتا­لىققا دۇنيە­جۇزىندەگى قازاقتاردىڭ ءومىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا، مادەني، رۋحاني تىنىس-ءتىرشى­لى­گىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتتەرى جۇكتەلدى. وسىلايشا، دۇنيەجۇزى قازاق­تارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلعالى بەرى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءتورت قۇرىلتايى وتكىزىلىپ، قاۋىمداستىق جۇرگىزگەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 28 جىل ىشىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ءبىر جارىم ميلليونعا شامالاس قازاقتار اتاجۇرتىنا ورالىپ، قونىستاندى. بۇل دا جاس تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلتتىق دەموگرافياسىن كوتەرۋدەگى ۇلكەن جەڭىسى بولدى. سالىستىرا كەتەيىك، تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا (1991 جىلى)  قازاقستاندا 16 جارىم ميلليون­داي ادام بولسا، ونىڭ قىرىق پايىزى عانا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ەدى. بىراق كەيىن ەلىمىزدەن وزگە ۇلت وكىلدەرى وزدەرىنىڭ تا­ريحي وتانىنا كوشىپ كەتۋ ۇدەرىسى باس­تال­عاندا، حالىق سانى ازايىپ، تەك ارادان 14 جىل وتكەندە (2013 جىلى) عانا 17 ميل­ليونعا جاقىن­دادى. قازىر ەل تۇر­عىن­دارىنىڭ سانى 19 ميلليوننان استى، ال مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ سانى 70 پايىز­عا جەتتى. بۇل وسىدان 28 جىل بۇرىن قا­زاق­ستان باسشىلىعى قولعا العان شارا­نىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى.

الەمدەگى قازاقتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، ولاردى قازاقستانعا كوشىرىپ الۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعاننان كەيىن قازاق اتىن الىپ وتىرعان مەملەكەتتە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا ءتيىستى تاريحي، مادەني مۇرالاردى تۇگەندەپ، ولاردى ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن باستاۋ قاجەت ەكەنىن ويلاعان ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن

 «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى

اتتى تەڭدەسسىز جوبا دۇنيەگە كەلدى. «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مىسىر پيراميدالارى جانە ريمدىك كوليزەيلەر جوق، بىراق قازاقستان اۋماعىندا كونە داۋىردە ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەردىڭ ءرولى ەۋرازيا ءۇشىن عانا ەمەس، سونداي-اق الەمدىك تاريح ءۇشىن باعاسىز. ءبىز دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلىلىعىن الەمدىك دەڭگەيدە كورسەتۋىمىز كەرەك. بۇل – «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ باستى تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى»، – دەدى ول تۋرالى ن.ءا.نازارباەۆ.

2004 جىلى باستالعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باسىندا ەكى جىلعا ەسەپتەلگەن ەدى. كەيىن باعدار­لاما­نىڭ ماڭىزدىلىعى مەن اۋقىمى ەسەپكە الىنىپ، ونى جۇرگىزۋ تاعى ەكى كەزەڭگە سوزىلدى. وسىلايشا، باعدارلاما بويىنشا 2007-2009 جانە 2009-2011 جىلداردا ءبىر­نە­شە سالادا كولەمدى جۇمىستار اتقارىلدى.

باعدارلاما ارقىلى تاريح ءھام مادەني مۇرا سانالاتىن 78 ەسكەرتكىشكە  رەس­تاۆ­را­تسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، تولىق اياق­تال­دى. تاريحي تەگىمىز جايىندا قۇندى ءمالى­مەت بەرەتىن مىڭداعان ارتەفاكتىلەرگە قول جەتكىزگەن 26 عىلىمي-قولدانبالى، 40 ار­حەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىلىكتى، بەرەل قورعاندارىنا جۇرگىزىلگەن قازبالاردان «سكيف-ءسىبىر اڭ ءستيلى» ونەرىنە جاتاتىن التىن بۇيىمدار (ب.ز.د. V-III عع.) تابىلىپ، الەمگە ايگىلى بولدى. العاش رەت ەلىمىزدەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ كەڭ ماسشتابتى ينۆەن­تاريزاتسياسى وتكىزىلىپ، رەسپۋب­ليكا­لىق ماڭىزى بار 218 نىسان، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 11 277 نىسان انىقتالىپ، سول ارقىلى تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرت­كىش­تەرىنىڭ ءتىزىمى بەكىتىلدى. سونداي-اق  قىتاي، تۇركيا، موڭعوليا، رەسەي، جاپونيا، مىسىر، وزبەكستان، ارمەنيا جانە اقش پەن باتىس ەۋروپاعا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپە­ديتسيالار جىبەرىلىپ، تاريحقا، ەتنوگ­را­فياعا، قا­زاقستان ونەرىنە بايلانىستى 5 مىڭنان استام قۇندى قۇجاتتار، قولجاز­بالار مەن باسپا ونىمدەرى الىندى.

سونىمەن بىرگە العاش رەت «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاق ءتىلىن­دەگى ساپالى گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ قورى قۇرىلىپ، ءبىر جارىم ميلليوننان استام تارا­لىممەن 537 كىتاپ شىعارىلدى. اتاپ ايتساق، قازاق حالىق ادەبيەتىنەن قۇرالعان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى»،  ەۋروپا، امە­ريكا، اۆستراليا، افريكا، ازيا مەملەكەت­تەرىنىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىن قامتي­تىن «الەمدىك ادەبيەت كىتاپحاناسى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى»، «قازاق حال­قىنىڭ ەجەلگى زاماننان قازىرگى كەزگە دەيىنگى فيلوسوۆيالىق مۇراسى»، «الەمدىك مادەنيەتتانۋشىلىق ويلار»، «ەكو­نو­ميكا­لىق كلاسسيكا»، «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» سەريالارىمەن كوپتومدىقتار باسىپ شىعارىلدى.

ال حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق مادە­نيەتىن تانىتاتىن ىستەرگە كەلسەك، ورتا عا­سىرلارداعى اۋەندەرگە، كۇيلەر مەن تا­ريحي ولەڭدەرگە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن كۇيلەرىنىڭ «ماڭگىلىك سارىن: قازاقتىڭ 1000 كۇي، 1000 ءانى» انتولوگياسى شىعارىلدى. قازاق ۇلتتىق مادەنيەتى تاريحىنداعى اسا ءىرى بۇل جوبا قازاق حالىق اندەرىنىڭ تۇپنۇسقالىق ورىنداۋلارىن جيناۋ، دايارلاۋ، وڭدەۋ، رەس­تاۆراتسيالاۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە ولاردى CD-ديسكىلەرگە كوشىرىپ شىعارۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىستار اتقارىلۋى ءناتي­جەسىندە جۇزەگە استى.

«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى كينو سا­لاسىندا دا كوپتەگەن تولىمدى ەڭبەك­تەردى دۇنيەگە كەلتىردى. اتاپ ايتساق، باعدارلاما اياسىندا «قازاقفيلم» اق كينوستۋدياسى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى تاريحي ورىندارى مەن مۇرالارى تۋرالى «مادەني مۇرا»، «قورقىت. كۇي تاريحى»، «نوماد­تار­دىڭ مۋزىكالىق مۇراسى»، «ەجەلگى ءتۇر­كىستان ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى»، «ءجۇسىپ اتا كەسە­نەسى»، «تامعالى پەتروگليفتەرى» ت.ب. 20-دان اسا دەرەكتى فيلم ءتۇسىردى.

«مادەني مۇرا» ەل ىشىندەگى عانا ەمەس، شەتەلدەگى قازاق تاريحىنا قاتىسى  بار ايگىلى تۇلعالارعا ارنالعان جوبالاردى قامتىدى. ولاردىڭ ىشىندە ءساتتى جۇزەگە اسقان جوبالار رەتىندە داماسكىدەگى سۇلتان از-زاحير بەيبارس كەسەنەسىنىڭ، كايردەگى سۇلتان بەيبارس مەشىتىنىڭ رەستاۆراتسياسى، داماسكىدەگى ءال-فارابي تاريحي-مادەني ورتا­لىق جانە كەسەنەسىن سالۋدى ايتۋعا بولادى.

دەگەنمەن «مادەني مۇرادان» سوڭ دا بۇل باعىتتاعى ىستەر توقتاپ قالعان جوق. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن 2013 جىلى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باع­دارلاماسى ارقىلى الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن ارحيۆتەرىنەن قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇ­جاتتار جۇيەلى تۇردە جينالىپ، زەرت­تەلگەنىن ايتا كەتكەن ورىندى بولادى.

2017 جىلى 12 ساۋىردە ەلباسىنىڭ

«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»

اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جاريا­لانىپ، وندا كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جايىندا ايتىلدى. اتاپ ايتقاندا، «تۋ­عان جەر»، «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلە­رى­نىڭ گەوگرافياسى» دەگەن باعىتىندا كوپ­تەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ماسەلەن، قا­زاقستان ۇلتتىق مۋزەيى جانىنان قۇرىلعان «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى» جوباسى نەگىزىندە عىلى­مي-ساراپتامالىق كەڭەستىڭ شەشىمىمەن جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار قاسيەتتى 100 نىسان، جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 500 نىسان­نىڭ ءتىزىمىن جاسادى.  سونداي-اق تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن، ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تۇراتىن ءتۇرلى جاستاعى، سان الۋان ەتنوس وكىلدەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ءوز دارەجەسىندە ىسكە استى.

«رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسى ەلىمىزدىڭ باق-تارىندا جان-جاقتى ناسيحاتتالدى جانە قازىرگە كەزگە دەيىن سونىڭ اياسىندا كوپتەگەن جوبالار ىسكە اسۋدا.

شارتتى تۇردە «ۇلى دالا ەلى» اتانعان قازاقستان نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى دەگەن سۇراققا الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ جولىندا جاسالعان باعدارلاما رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ 2018 جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا جاريا­لانعان

«ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى»

اتتى ماقالاسىن ايتۋعا بولادى. وندا ال­عاش رەت قازاق ەلىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوساتىن ۇلەسى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلىپ، ۇلى دالا ەلىنىڭ برەندى بولۋعا ءتيىس قۇن­دى­لىقتار ناقتى بەلگىلەنىپ كورسەتىلدى. وندا «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى» وسىندا قالىپتاس­قانى، «ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا» ورىندارى بولعانى، تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ وشاقتارى پايدا بولىپ، قولا، مىس، مىرىش، تەمىر، كۇمىس پەن التىن قورىتپالارى الىن­عانى،  «اڭ ءستيلى» ارقىلى جانۋارلار بەي­نەسىن تۇرمىستا پايدالانىپ، ونىڭ ادام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ سيمۆولىنا بالانعانى، «التىن ادام» − دالا حالقى ءوز كوسەمدەرىن ەرەكشە ۇلىقتاپ، ونىڭ مارتەبەسىن قۇدىرەت دەڭگەيىنە كو­تەرگەنىن، جەرىمىزدىڭ ۇلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى ساباقتاستىعىنىڭ ايرىقشا مودەلىن قالىپتاستىرعان «تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى» ەكەنىن، ءبىر كەزدە ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسى، سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى اراسىنداعى ساۋدا جانە مادەنيەت سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ ترانسكون­تينەنتالدى جەلىسىنە اينالعان «ۇلى جىبەك جولى» ەڭ الدىمەن الەمگە قازاق جەرىنەن باستالعانىن،  سول سياقتى بۇگىندە الەمگە «قا­زاقستان – الما مەن قىزعالداقتىڭ وتا­نى» رەتىندە تانىتۋعا بولاتىنى ايقىن دە­رەكتەرمەن كورسەتىلىپ، دالەلدەنگەن.

ەلباسىنىڭ الدىڭعى باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە جاريالانعان «ۇلى دالا­نىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان جايلار وتە اۋقىمدى مىندەتتەردى قامتيدى. ەندى ونىڭ ورىندالۋى ءتۇرلى سالادا تەر توگىپ جۇرگەن جەكەلەگەن ازاماتتارىمىزعا عانا ءتيىستى مىندەت ەمەس، ول ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىن دامىتىپ، ەل مەرەيىن وسىرەتىن، قا­زاق­ستاننىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقان ىرگەلى مەملەكەت ەكەنىن تانىتاتىن بۇكىل­حالىق­تىق اۋقىمدى ءىس. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ال­عاش­قى وتىز جىلدىق تاريحىندا ەلباسى باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسقان مۇنداي جوبالار بولاشاقتا ءسوزسىز جەمىسىن بەرەدى. مۇنىمەن قوسا قازاق ەلىن الەمدىك مادە­نيەت­تىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان مەملەكەت رەتىندە تانىتارى ءسوزسىز.

 

احمەتجان ءاشىروۆ، جازۋشى-دراماتۋرگ، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:

 ەل بىرلىگىن ساقتاپ قالۋى – قاھارماندىق

– مەن ەلباسى جايىندا وتە كوپ جاز­دىم. ول كىسىنىڭ كىتاپتارىن، ما­قا­لالارىن وقي­مىن، جەكە باسىن سىيلايمىن، قادىر­لەيمىن. ال ۇلت الدىن­داعى ەڭبەگىنە كەلەر بولساق، تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز ەلدىڭ تى­نىش­­تىعى مەن بەرەكەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قوي­دى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى 30 جىل­عا جۋىق ۋاقىتتا جەردىڭ تۇتاستىعى، ح­ا­لىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ قالعانى – قاھار­ماندىق. ەل استاناسىن الاتاۋدان ارقاعا اۋىس­تىرىپ، قازاق دالاسىندا جاڭا قالا سالىپ، ەلورداسىن كوتەردى. مەنىڭ «استانا» دەگەن پۋبليتسيستيكالىق درا­مام وسى ەل استاناسىنا ارنالعان. ەلور­دا جۇرتشىلىعى جىلى قابىل­داعان شىعارمام بيىل ەلبا­سىنىڭ تۋعان اۋىلىندا كورسەتىلۋى ءتيىس بول­­عان. بۇل شارۋا ىندەتكە بايلانىستى توق­تاپ تۇر.

شىندىعىندا،  حالىقتار دوس­تىعىن ساق­تاۋ، ونى داستۇرمەن سا­باق­تاس­تىرا جال­عاۋ – ۇلكەن ماسەلە. ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن بۇگىن­گى جاستار جاقسىلىقپەن جالعاستىرىپ اكەت­سە دەيمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلعا جۋىق كەزەڭى – كوپ ۋاقىت ەمەس. وسى جىلدار ارا­لىعىندا حالقىمىز دا كوپ جۇمىس ءىس­تەدى، قانشاما قيىن­شىلىققا شىدادى. حال­ق­ىمىزدىڭ ءوزى دە پرەزيدەنتپەن بىرگە ەرلىك جاسادى. بۇگىنگى كۇندە ايتىلاتىن الىپ-قاش­پا سوزدەر مەن پىكىرلەر ۋاقىتشا ءنار­­سە. ويتكەنى تاريحتا ەڭبەك ەتكەن ادام­نىڭ اتى قالادى. ەلىم، حالقىم امان بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىن!

سوڭعى جاڭالىقتار