4 ماۋسىم 2020, 19:38 806 0 قوعام انار لەپەسوۆا

شانا شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى

سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان بالتاباي كابيراۇلى – باياناۋىل اۋدانى جارىلعاپ اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى. «مەن» دەگەن مىنەزدەن ادا، سوزگە ساراڭدىعىنان دا شىعار، بالتاباي قاريانىڭ تەك تاريحى مەن كەۋدەسىندەگى قازىنادان بىلايعى كوپشىلىك بەيحابار.

شانادان مۇستافا، قۇرمان­باي، تۇرعىنباي، جۇرگىن­باي، نۇر­­شەكەي اتتى بەس ۇل تۋسا، جۇ­مات – تۇرعىنبايدىڭ بالاسى دا، بالتاباي كابيراۇلى – شانا­نىڭ كەنجەسى نۇرشەكەيدىڭ نەمەرەسى. اتانىڭ شاڭىراعى – سوناۋ الماتى، تۇركىستان، قارقارالى­دان شانيننەن تاراعان ۇرپاق­تاردىڭ ىزدەپ كەلىپ، ات بايلايتىن تۇپقازىعى.

بالتاباي اتانىڭ اكەسى كابيرا ۇلى وتان سوعىسىنان ورال­ماعان. اسكەري مالىمەتتەر بازاسىنان قاراپ، 1902 جىلى تۋعان كابيرا نۇرشەكەيۇلىنىڭ سوعىسقا دەيىن پوشتادا قىزمەت ەتكەنىن، 1942 جىلعى 28 جەلتوق­سانعا دەيىن 44-ءشى زاپاستاعى اتقىشتار پولكىنىڭ 2-مارشتىق پۋلەمەت روتاسىندا بولعانىن بىلدىك. عالامتوردا «ورتاازيالىق اسكەري وكرۋگ 3-اتقىشتار بري­گا­دا­سىنىڭ قۇرامىندا بول­عان 44-زاپاستاعى پولكتىڭ ديس­لو­كا­تسيا نۇكتەسى قاز كسر پەت­روپاۆل قالاسى بولدى» دەگەن اقپارات كەزدەستى... كىشكەنتاي كۇنىندە اكەسىنەن ورلوۆ جاقتان حات، ودان سوڭ قارا قاعاز كەلگەنى بالتاباي اتانىڭ ەمىس-ەمىس ەسىندە. ءبىز تاپقان تاعى ءبىر قىزىق سايكەستىك: بالتاباي اتا تۇراتىن كۇركەلى اۋىلدىق وكرۋگىنەن شىققان، سوعىستان ءبىر اياقپەن ورالعان ءابدي اتا دا وسى 44-زا­پاس­تاعى پۋلە­مەت پولكى قۇرا­مىن­دا بولىپتى.

جەر-سۋدىڭ اتىن تاريحتىڭ حاتى دەسەك، كۇركەلى ماڭىندا شانا بابامىز بەن ونىڭ اينالاسىنا قاتىستى شانا قىستاۋى، التىباي دەگەن جەر اتاۋلارى بار. شانا قىستاۋى بۇرىن قارا­تال اتانعان، كەيىن قاراعان­دى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا وتكەن جەر بولسا، التىباي ەلدى مەكەنى جۇمات­تىڭ ناعاشىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ كەتكەن. ەل تاريحىنان سىر شەرتەتىن كونە اتاۋلاردى كەيىنگىگە جەتكىزۋشىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وسى بالتاباي اتامىز. ول جونىندە جارىلعاپ اۋىلى­نىڭ تۋماسى، ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ەرنار كەيكين دە پىكىر ءبىلدىردى.

– بالتاباي اتا – ەلگە تامىرىمەن بايلانعان، شەتكە شىعا قويماعان ادام. اۋىلىمىزدىڭ ازاماتتارى نەگىزىنەن تەحنيكاعا اۋەس بولسا، بالتاباي اتا شوپان تاياعىن ۇستاۋىمەن ەرەكشەلەندى. قۇيماقۇلاقتىق قاسيەتكە يە. كەۋدەسى جارىلعاپ اۋىلىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەۋگە بولادى. اتانىڭ بىلەتىندەرىن اۋىلدا ەشكىم بىلمەيدى. مىنەزى تۇيىقتىعىنان بولار، جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن اڭگىمەلەپ، ناسيحاتتاي قوي­ماي­دى. بىلتىر بارىپ اتامىز­دىڭ وسى سالادا بىلەتىندەرىن وزىمە قوتارىپ الدىم. جارىلعاپ اۋىلىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى جازىپ جاتقان كىتابىمداعى مالىمەتتەردىڭ 60-70 پايىزى – ءوسى كىسىدەن ەستىگەنىم. 80-جىلدارى قاراجاردان جۇمات شانين اۋىلىنا جول تارتقاندا بالتاباي اتا اقىسىن ءوزى بەرىپ جەر قازدىرىپ، جارىلعاپ اۋىلىنا بۇرىلىستا مال سۋارۋ ءۇشىن سۋدى بوگەيتىن توعان جاساتقان ەكەن. سول جەردى كىتابىما بالتاباي توعانى دەپ ەنگىزۋدەمىن. سونداي-اق بالتاباي بالاعانى دەگەن دە جەر بار، وسى كىسىنىڭ قوي باققان جايلاۋى، – دەدى ەرنار.

1992 جىلى جۇمات شانين­نىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي، قازىرگى كۇركەلى اۋىلىنىڭ ورنىنداعى يۋجنىي كەڭشارى­نىڭ اتاۋى جۇمات شانين اۋىلى بولىپ وزگەرگەن ەدى. سول جىلى اۋىلدا شاعىن مۋزەي اشىلىپ، بالتاباي اتا سول مۋزەيگە بىرەگەي جادىگەر – جۇماتتىڭ تۇيە ءجۇنى­نەن توقىلعان شەكپەنىن قوستى.

وكىنىشكە قاراي، كەيىن سول مۋزەي تاراتىلىپ، شەكپەن بالتا­باي اتانىكىنە قايتىپ كەلدى. كەيىن، ءتىپتى جۇمات شانين اۋى­لى­­نىڭ اتاۋى قاپار اۋىلى بولىپ وزگەرىپ شىعا كەلدى. بەرتىن وسى شەكپەندى بالتاباي اتانىڭ قىزى پاكيزاتقا ۇيدەگى جۇك ارا­سى­نان تاپقىزىپ، جوعالىپ كەت­پە­گ­ە­نىنە كوز جەتكىزگەن سوڭ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (15.09.2017 ج.) «ءشانيننىڭ شەكپەنى تابىلدى» دەپ سۇيىنشىلەپ ماقا­لا دا جازعانبىز.  ول تۋرالى بالتا­باي اتا: «اتامىز نۇرشەكەي – شانانىڭ بەس ۇلىنىڭ كەنجەسى. ال شەكپەندى مۇستافانىڭ (ول دا شانانىڭ ۇلى) بالاسى بەيسەنباي مارقۇم جۇماتتىكى دەپ ماعان بەرگەن»، – دەپ سىر شەرتكەن.

2017 جىلى كۇركەلىدە جۇمات ءشانيننىڭ 125 جىلدىعى تويلانىپ، بالتاباي اتانىڭ شاڭىرا­عىندا شانادان تاراعان ۇرپاق­تار باس قوستى. سول جولى جۇمات­تىڭ ءىنىسى اكىشتىڭ قاسىمحانىنان تۋعان جانات اپاي مەن بولات اعانى كورىپ، تەاتر ءارتىسى بولعان رايحان قاسىمحانقىزىمەن تىلدەسكەن ەدىم. بولات اعامەن بىرگە مەرەيتوي اياسىندا س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستى­رىل­عان «تەاتر. مادەنيەت. رۋحانيات. قازىرگى زامان» اتتى رەسپۋب­لي­كالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋ مۇمكىن­دى­گىنە يە بولدىم. سونىمەن قاتار تويدا قۇرمانبايدىڭ نەمەرەسى راۋشان شانينا مەن جۇبايى، شانا شاڭىراعىنىڭ تاريحىنا جەتىك ساعىنباي سىزدىقوۆپەن، قالامقاس تەمىرجانقىزى قۇر­مان­باي نەمەرەسىمەن تانىس-ءبىلىس بولدىم.

جۇمات شانين ەسىمى ءوز اۋىلىنا قايتارىلسىن دەپ ءوز باسىم ءار جىلدارى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى باسىلىمداردا ون­نان اسا ماقالا مەن حات جا­زىپ­­­پىن. بىرنەشەۋىن اتاپ وتەيىن: «ءتورت اتاۋى بار اۋىل تاعدىرىن كىم شەشەدى؟» («الاش ايناسى، 08.11.2011), «جەرلەستەرى شانيننەن نەگە جەرىنىپ وتىر؟» («ەگەمەن قا­زاقستان»، 17.04.2014), «كۇركەلى جاس­تارى جۇمات شانين اتاۋىن قولدايدى!» («الاش ايناسى، 11.10.2016), «شانا قىستاۋىنان جۇمات شانين اۋىلىنا دەيىن» (جۇمات ءشانيننىڭ 125 جىلدى­عى­نا ارنالعان «تەاتر. مادەنيەت. رۋحانيات. قازىرگى زامان» جيناعى، 2017). وسى ماقالالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا ۇنەمى بالتاباي اتا سىندى كونەكوزدەرگە جۇگىنگەنى­مىز حاق. ايتا كەتەرلىگى، بۇل ماقا­لا­لاردا اۋىل اتاۋى عانا ەمەس، جۇمات شانينگە ارناپ مۋزەي ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى دە ۇدايى تىلگە تيەك ەتىلىپ كەلدى. تاعى ءبىر ماقالامىز «ءشانيننىڭ شەكپەنى نەمەرەسىنە تابىستالدى» دەگەن اتاۋ­مەن 2017 جىلعى 28 قىر­كۇيەك­تە «الاش ايناسىندا» جاريالاندى.

سول جىلى بولات شانين جۇ­مات­­تىڭ شەكپەنىن بالتاباي اتا­دان ءوتىنىپ سۇراپ، الماتىعا الىپ كەتكەن ەدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جارىلعاپ اۋىلىندا تالاي جىل ساقتالعان دۇنيەنىڭ الاتاۋ بوكتەرىنە اتتانعانىنا ءىشىمىز اشىدى، ارينە. بىراق شەكپەندى وسى ۋاقىت ىشىندە بۇل جاقتا ەش­كىم­نىڭ كەرەك قىلماعانىنا، ءالى كۇنگە دەيىن جۇمات شانينگە ار­نالىپ وسىنداي جادىگەرلەر ورىن تاباتىن ءبىر مۋزەيدىڭ اشىل­­ماعانىنا بولات اعامىز كىنا­لى ەمەس.

بۇگىندە مۋزەي ماسەلەسىنە باس قاتىرىپ جاتقان ادامدى بايقا­ما­دىق. ال ازىرگە ءبىزدىڭ شانا ش­ا­­ڭى­راعىنا سالەم بەرىپ، كونە­نىڭ شىراقشىسى بالتاباي كابي­را­­ۇلى­نان شەجىرە تىڭداۋعا ءمۇم­كىندىگىمىز بار...

 

جانارگۇل قادىروۆا،

پاۆلودار وبلىسى

باياناۋىل اۋدانى

 

سوڭعى جاڭالىقتار