21 مامىر, 18:22 285 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

قازاقتىڭ مۇڭىن ءتىلىن بىلسەڭ عانا تۇسىنەسىڭ

كەيدە اشۋ-ىزاعا ەرىك بەرىپ، ەلىمىزدە ءومىر سۇرەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى تۋرالى ارتىق سويلەپ قوياتىنىمىز بار-اۋ. ولاردىڭ كەيبىرەۋى قازاق­قا دەگەن ارام پيعىلىن جاسىرماي، اشىپ ايتاتىنى بار، ونداي كەزدە امال قان­شا، سەن دە قاتتى كەتەسىڭ. قازاقتىڭ جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرىپ، قازاقتىڭ نا­نىن جەپ، سۋىن ءىشىپ ءجۇرىپ قالايشا سولاي ويلايدى دەپ رەنجيسىڭ.

دەگەنمەن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي ەمەس، ەلى­مىزدە نيەتى ءتۇزۋ، پەيىلى اق ورىس­تار دا، كا­­­رىستەر دە، نەمىستەر دە، باسقالار دا جەتكى­لىك­تى. ول اينالايىندارعا ايتارىمىز، تەك ال­عىس قوي.

مىسالى... مەن بۇل جەردە گەرولد بەل­گەر سياق­تى جانى قازاق بولىپ كەت­كەن بەلگىلى تۇل­عالار تۋرالى ءسوز قوزعاماق ەمەس­پىن. مە­نىڭ ايتپاعىم، وسى قازىر ارامىز­دا جۇرگەن دوس­تار تۋرالى.

تۇركىستاندىق ماكسيم روجين اتتى شىق­قان تەگى سلاۆياندىق جىگىتتىڭ قا­زاق­شاسىنا، ونىڭ ايتقان سوزىنە قالاي ريزا بول­مايسىڭ؟! ول الەۋمەتتىك جەلىدە «قازاق­تىڭ شىنايى مۇڭىن قازاق ءتىلىن بىلسەڭ عانا تۇسىنەسىڭ» دەپ جازىپتى قازاق تىلىندە. راسىن­دا قازاقتىڭ ءتىلىن بىلمەي، قازاقتىڭ ءدۇ­نيە­تانىمىن تانۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىلدىڭ ەتي­مولوگياسىنا بويلاعان سايىن، ۇلت تاريحى، مىنەزى، تانىمى ايقىندالا بەرەدى. ال ءدۇ­نيەتانىمدارى ەكى باسقا ەكى ادام اراسىن مۇ­حيت ءبولىپ جاتقان ەكى ارال سياقتى، بىرىنە ءبىرى جاقىن جۋىسا المايدى.

وزبەكستاندا تۋىپ-وسكەن ۆلاديسلاۆ تەن دەگەن كارىس ازاماتتىڭ دا ادام­شى­لىق قاسيەتىنە ءتانتى بولدىم. «قا­زاق­ستاندا ءبارىمىز، قاي ۇلت بولساق تا، قازاق بولۋى­مىز كەرەك. ...قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ الساق بولدى. ەشقانداي ۇلت يا ءتىل ءپرينتسيپى بويىنشا ءبىر-ءبىرىمىزدى بولۋىمىزگە ەشقانداي سەبەپ تە تابىلمايدى» دەپ، ول دا الەۋمەتتىك جەلىگە قازاقشا جازىپتى. اينالايىن ماكسيمجان، اينالايىن ۆلاديجان، وزدەرىڭ كۇن سايىن تابان تىرەپ جۇرگەن جەردى، سول جەردىڭ يەسى – قازاقتى قۇرمەت تۇتقاندارىڭ عوي بۇل. مەن سولاي تۇسىنەمىن. ال ءوزىن قۇرمەت تۇتقان ادام­دى قازاق ءتىپتى حان كوتەرەتىنىن بىلەسىڭ­دەر عوي.

بايقاپ وتىرسام، بۇلار قازاعى كوپ جەر­دىڭ ازاماتتارى، وڭتۇستىكتىڭ ءتار­بيە­سىن كورگەن جىگىتتەر. قازاقتىڭ قازاقپەن قازاقشا عانا سويلەسەتىنىن كوزىن اشقالى كورىپ كەلە جاتقاندار. ال قازاق پەن قازاق قا­زاقشا سويلەسپەي، ءوزارا ورىسشا ءسوي­لە­سەتىن سولتۇستىكتە بار ما ەكەن وسىنداي ءجى­گىت­تەر؟ بىلمەيمىن، بار بولسا دا بىرەن-ساران شىعار.

دەمەك، ءتىلىمىزدى قادىرلەۋ وزىمىزدەن باس­تالۋى كەرەك، اۋەلى ءوزىمىز سويلە­مەي وزگەنى قالاي كىنالايسىڭ؟ «ءوزىڭ ديۋاناسىڭ، كىمگە ءپىر بولاسىڭ؟» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ ەگەر ءبىز، قازاقتار، ءبارىمىز ەش­كىم­گە جالتاقتاماي ءوزارا قازاقشا سويلەسەك، باس­قالار دا وسى تىلدە ەرىكسىز سويلەي باستاماي ما؟ ءوزىمىز دەگەندە، قازاق تىلىنە دەگەن قۇر­مەت ەڭ اۋەلى مەملەكەت باسىنداعى باس­شى­لىقتان باستالۋى كەرەك. سول سەبەپتى حا­لىق مەملەكەت تاراپىنان تەگەۋرىندى تالاپ كۇتەدى. «...ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن قازاقستان كونس­تيتۋتسياسىنداعى تارماقتىڭ تاۋەلسىز قا­زاقستان ءۇشىن قاجەتسىز ەكەنىن ورىس دوس­تارى­مىز دا قازىر جاقسى تۇسىنەدى. راس، توق­سانىنشى جىلدارى ەل تىنىشتىعى ءۇشىن بۇل تارماق قاجەت بولسا بولعان شىعار، ال قا­زىر بۇل تارماقتىڭ پايداسىنان زيانى كوپ.

قاي ۇلت بولسا دا، ول قاي جەردە تۇرسا دا قاراپايىم ادامدار جازىقتى ەمەس، ءبارىن بۇلدىرەتىن پيعىلى جامان ساياساتكەرلەر. بىزدەگى كەيبىر ءتاپ-ءتاۋىر ورىس­تاردىڭ قىرىم رەفەرەندۋمى سياقتى ساياسي اڭگىمەگە ەلىگىپ جۇرگەنى دە سولاردىڭ ناسيحاتى.

بۇل ءوزى تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ. سون­دىقتان ونى قويا تۇرىپ، ۇلتى باسقا بولسا دا قازاقتىڭ ءتىلىن ءوز تىلىندەي قۇرمەت تۇتاتىن ازاماتتار تۋرالى ايتپاقپىن.

توليك

بىردە كولىگىمنىڭ دوڭگەلەگىن اۋىستىرۋ ءۇشىن ۇيگە جاقىن جەردەگى تەحنيكا جوندەۋ ورتالىعىنا باردىم. قازاقشا ءسوي­لەپ قارسى العان قاراتورى جىگىت ىلدىم-جىل­دىم قيمىلداپ جۇمىسقا كىرىستى دە كەتتى.

– اتىڭ كىم؟ – دەيمىن عوي قاراپ تۇرماي.

– توليك.

– قوي، توليگى نەسى، تولەپبەرگەن شىعار­سىڭ، – دەيمىن، توليك دەگەنىن جاقتىرماي.

– شىن ايتام، اتىم اناتولي.

– وندا تۋ تۋرالى كۋالىك العاندا سولاي ج­ازىپ جىبەرگەن بولدى عوي، – دەپ ازىلدەدىم، – كۋالىك جازىپ بەرەتىن جەردە وتىرعاندار قا­زاقتىڭ تالاي بالاسىنا سولاي ورىستىڭ اتىن قويىپ جىبەرگەن عوي.

– مەن قازاق ەمەسپىن، نەمىسپىن، – دەدى ول وسى­نى ايتقاندا اقسيا كۇلىپ. – اياگوزدىڭ نە­مىسىمىن.

مەيلى نەمىس بولسا بولسىن، قازاقشا ءمۇ­دىر­مەي تۇرعان توليكتى ءىنىم سياقتى جاقسى كو­رىپ كەتتىم. ودان كەيىن دە ونىڭ شەبەرحاناسىنا بىرنەشە مارتە سوقتىم. تاعى ءبىر بارعاندا وعان قۇندى قاعاز – اكتسيا مەن وبليگاتسيانىڭ پايداسى تۋرالى ايتتىم.

– اقشاڭدى قۇندى قاعازبەن جينا، كەرەك بولسا كومەكتەسەم. مەن قۇندى قاعازدار نارىعىندا قارجىلىق كەڭەسشىمىن، – دەپ اقىلىمدى ايتا باستاپ ەدىم:

– وي اعا، قۇداي ءوزى جەتكەرەدى، وندايعا سەن­­­بەيمىن، ەرتەڭ بالدارىم وسسە، سولار اسى­رايدى، – دەپ، ءسوزىمدى تىڭداعىسى كەلمەگەنى. ايتىپ تۇرعانى نەمىستىڭ ءسوزى ەمەس، قامسىز قازاقتىڭ ءسوزى، سوعان تاڭعالدىم.

– سەنىڭ وزىڭدە تۇك نەمىستىك قاسيەت قال­ما­عان ەكەن، تازا قازاق بوپ كەتكەن ەكەنسىڭ، – دەپ ءازىل-شىنى ارالاس كەيىپ تاستادىم.

مەنىڭ بۇل سوزىمە ءماز بولىپ ول دا كۇلەدى.

جەنيا

اسكەرگە الىنعانىمىزعا التى اي بولعان ەدى. ءبىزدى 1984 جىلى التى اي­لىق وقۋدان كەيىن ۋكراينانىڭ چەرنيگوۆ وبلىسىنان قازىرگى لۋگانسكي قالاسىنداعى باسقا ءبىر اسكەري بولىمگە جىبەرگەن. بوتەن جەر، بەيتانىس ورتا. ودان دا گورى مۇندا بىزگە قاراعاندا سولداتتىق ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن كوبىرەك كورگەن سولداتتار جەتەرلىك. ون­داي كوكسوققان «دەدتەر» ءبىز سياقتى ەندى كەل­گەن «مولودويلارعا» قوقاڭداپ، كۇن كور­سەتپەيدى دەگەن اڭگىمە مازاڭدى ماي ىشكەندەي قىلادى. سول سەبەپتى بارعان بەتتە كىر­گەن-شىققانعا جاتىرقاي قاراپ تۇر­عانمىن. ءبىر كەزدە قازارماعا دەمبەلشە كەلگەن، شيكىل سارى ورىس سەرجانت كىرىپ كەلگەنى. ءبىر بۇرىشتا ءۇرپيىپ تۇرعان بىزگە ادام دەپ نازار سالماستان جانىمىزدان ءوتىپ بارا جاتىپ، ارعى بۇرىشتاعى بىرەۋگە ايقايدى سالىپ، بالاعاتتاي جونەلسىن. ءا دەگەندە ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنبەي، جاڭىلىس ەستىمەدىم بە ەكەن دە­گەم، سويتسەم... جوق، شىن ەكەن، الگى ورىس تا­زا قازاق تىلىندە، وندا دا قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن، ەش اكتسەنتسىز شىمكەنتشە شۇبىر­تىپ بارادى. شەشەدەن دە، اكەدەن دە كەلىس­تىرەدى ەكەن ساباز. وقىرمان ايىپ ەتپەسىن، اسكەردە سىپايى سويلەۋ دەگەن بولمايدى، تەك بوقتاپ سويلەيسىڭ. ونىڭ شەشەدەن شۇ­بىرتقانى قۇلاعىما مايداي جاقسىن. ءسويت­سەم، ول قىزىلوردالىق بولىپ شىقتى. سون­داعى ەكى ينستيتۋتتىڭ ءبىرىن بىتىرگەن. بىزدەن ءۇش جاس ۇلكەندىگى بار، ەرەسەك جىگىت. بىردەن باۋىر باسىپ كەتتىك. اتى-ءجونى – ەۆگەني جۋ­كوۆ. جەنيا دەيتىن بولدىق. ءبىز ونى ورىس ەكەن دەگەنىمىز جوق، ول ءبىزدى قازاق ەكەن دەمەدى. قالاي ورىس دەيسىڭ، قازاقتىڭ جالپاق ءتى­لىن­دە مۇدىرمەي، سايراپ تۇر. رەسەيدىڭ ورىستارىنا قوسىلماي، بىزبەن بىرگە جۇرەتىنى تاعى بار. بىزگە اعا بولىپ الدى. ايتاتىن اڭگىمەمىز قازاقستان تۋرالى. قىزىلوردانىڭ اڭىزاق اپتابى مەن سىرداريانىڭ لىقسىپ اعا­تىن سۋىن بىرگە ساعىنامىز. شەڭگەل تۋرالى، سەكسەۋىل تۋرالى سىر شەرتەمىز.

ول ءبىزدى رەسەيدىڭ قاعىنعان ورىستارىنان قورعادى. كەيىن مەنى ون كۇندىك دەمالىسقا ەلگە جىبەرگەندە، باسقا قازاق جىگىتتەرىنىڭ ۇيىنە بۇرىلماي، ادەيىلەپ ىزدەپ ءجۇرىپ، قىزىلورداداعى جەنيا اعامنىڭ ۇيىنە سوقتىم. اكە-شەشەسى سول قالاداعى «نۇرلان» اتتى ايدىك دۇكەننىڭ ۇستىڭگى قابا­تىندا تۇرادى ەكەن. ولارعا ۇلىنىڭ – جەنيا براتاننىڭ امانشىلىعىن جەتكىزدىم.

مەن قىزىلوردادان كوشىپ كەتكەلى دە، مىنە، جيىرما التى جىل بولىپتى. سو­دان بەرى جەنيامەن كەزدەسپەپپىن. قايدا ءجۇر ەكەن؟ امان با ەكەن؟ الدە... جو-جوق، جەنيا رەسەيگە قونىس اۋداراتىن ادام ەمەس، ول ءتىپتى قىزىلوردانى دا قيمايدى. سىر­داريا­نى تاستاپ كەتە المايدى. قازاقتارسىز ءومىر ول ءۇشىن ءتىپتى كوڭىلسىز. ويتكەنى قازاق­تىڭ ءتىلى، سول ارقىلى دۇنيەتانىمى جانىنا تىم جاقىن.

قازىر، وسى ءسات جەنيانىڭ ءوزىن قاتتى ساعىنىپ وتىر­مىن.

ءتىلىمىز ءبىر بولسا عانا تىلەگىمىز ءبىر بولاتى­نىن وسىدان-اق بىلە بەر.

 

نۇرلىبەك ساماتۇلى،

«تاڭ-شولپان» ادەبي-كوركەم، كوپشىلىك جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار