21 مامىر, 15:21 365 0 رۋحانيات انار لەپەسوۆا

مۇستاقىمنىڭ تاعدىرى

الاش تۋى كوتەرىلگەن كەشەگى حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن حالىق قاھارماندارىنىڭ ءومىرى – ۇلتتىق رۋحتىڭ الداسپانى، مەملەكەتشىلدىك سانانىڭ قاينار كوزى. قازاقتىڭ الاش كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ، ازاتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرعان قۋاتى مول ينتەلليگەنتسيالىق تولقىننىڭ بىرەگەيى مۇستاقىم مالدىبايۇلى بولاتىن.

مۇستاقىم – ءاليحان بوكەيحان، بار­لىبەك سىرتتانۇلى، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى، وتىنشى ءالجانۇلى، جاقىپ اقبايۇلى سىندى وقىعان تۇستاس، زا­مانداستارىمەن بىرىگىپ، پاتشالىق بي­لىك­تىڭ ەزگىسىن تارتقان قازاق ەلىنىڭ تاعدىرىنا ارا­شا تۇسكەن، جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇ­­رەسكەن ەر. الاش ارىسى حح عاسىر با­سىن­داعى قازاقتىڭ الەۋمەتتىك، قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ، ءتۇيىنى شەشىل­مە­گەن ماسەلەلەردى كوتەرىپ، مەرزىمدى باسى­لىم­دارعا جۇرەكتەن شىققان وتتى سوزدەرىن باس­تىردى. قاراڭعى قازاق بالاسى ءۇشىن وقۋ­لىق، كىتاپ جازىپ، ۇلتتىق پەداگوگيكا مەن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىن سالدى. ەل ارا­لاپ، اۋىل كەزىپ، قارا دومالاقتاردى وقۋ­عا شاقىردى. العا جىلجىعان زاماننىڭ جا­لىنا جابىسىپ، قازاق قوعامىنا ەۋ­روپالىق مادەنيەت، پروگرەسسيۆتى لەپ اكەل­گەن، مەكتەپ پەن زاۋىت، ونەركاسىپ اشقان جاڭاشىل كوزقاراستاعى وقىعان ەدى. بيىل وسى ازاماتتىڭ تۋعانىنا مەرەيلى 140 جىل. 1880 جىلى تۋىپ، 1927 جىلى ومىردەن ءوت­كەن. ەسىم-سويى سوۆەتتىك بيلىك ۇستەمدىك ەت­كەن كەزەڭدە حالىق جادىنان ءوشىپ كەت­كەن-ءدى. ونىڭ ىستەگەن ءىسى، ۇلت-ازاتتىعى جو­­­لىنداعى مۇراتى مەن قوعامدىق-ساياسي قىز­مەتى، ادەبي-عىلىمي جانە پۋبلي­تسيس­تيكالىق مۇراسى شوۆينيستىك بيلىككە «اسا قاۋىپتى ساياسي ەلەمەنت» بولعان سوڭ، رۋحاني ءومى­رىمىزدەن قالىس قالدى. قازاقستان سوۆەت­تىك كولونيادان شىعىپ، ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولىپ، دەموكراتيالىق ۇستا­نى­مىن جاريا ەتكەندە عانا كەشەگى «حالىق جاۋى» اتانعان ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ، مۇس­تافا ەسىمدەرى تۇعىرىنا شىعىپ، ەڭبەك­تەرى ورالا باستادى. سول قايتا «ورالۋ» كە­زىن­دە ەسىمى ءجيى بولماسا دا، ارا-تۇرا اتالعان قاي­راتكەر وسى – مۇستاقىم مالدىبايۇلى. ءسوز باسىندا ايتقانداي، تاريحي تۇلعا تاع­دىرى – ەل تاريحى بولىپ سانالسا، وندا مۇس­تاقىمنىڭ ءومىر جولى، ساناۋلى عۇمىرى – ەل تاريحىنىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى ەمەس پە؟! كوپشىلىك نازارىنا مۇستاقىم مالدى­بايۇ­لىن تانۋ، زەرتتەۋ ماسەلەسى تۋرالى وي-تول­عانىسىمىزدى ۇسىنامىز.

مۇستاقىمتانۋ  ماسەلەسى

مۇستاقىم مالدىبايۇلىنىڭ جارقىن بەينەسىن تانۋدا ۇرپاقتارى، كوزىن كورگەن زا­مانداستارى، ءتالىمىن العان شاكىرتتەرىنىڭ ەستەلىكتەرى ماڭىزدى. قايراتكەر ۇرپاق­تا­رىن ىزدەپ تاۋىپ، حات-حابار الىسۋ ارقىلى قۇن­دى ەستەلىك دەرەكتەر جازىپ العان قا­لامگەر كارىم ساۋعابايدىڭ ەڭبەگى ەرەن.

ب.ىسقاقۇلى، م.تەمىرۇلى سىندى ەلشىل تۇل­عالار نەگىزىن قالاعان «ەسەپ»-ءتى (ەلىن ءسۇي­گەن ەرلەر پارتياسى) قولداپ، قارا­عان­دىدا «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرعان قوعام قاي­راتكەرى ك.ساۋعاباي جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇندەۋلەر، ۇران-پاراقشالار تاراتقانى ءۇشىن وقۋدان شى­عارىلىپ، ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيە قى­سى­مىن وتكەردى.

«مويىنداۋ»، «كوكتەم كەلدى، الاقاي!»، «اق­شا قار»، «سىلدىرماق»، «كۇدەرىڭدى ۇزبە»، «بال­قانتاۋدىڭ باسىندا»، «ۇشقارا وتتارى» جي­ناقتارى، «ءمادي» كوركەم وي-تولعاۋ كىتا­بى باسىلعان جازۋشى الاش زيالىلارى عۇ­مىرىنان «اتاقتى اقايدىڭ حاسەنى»، «تەك­تىنىڭ تەڭى – مۇستاقىم...»، «ءماديدىڭ جان دوسى بولعان مۇستاقىم» ت.ب. تانىمدىق ما­قالالارىن جازدى.

اتا تاريحىن قادىرلەپ، الاش قوزعا­لى­سىن قاستەرلەپ وتكەن مۇستاقىم مالدى­باي­ۇلى پەرزەنتتەرىنە سۇيىمبيكە، ءاليحان سىن­دى تاريحي تۇلعالار ەسىمدەرىن بەردى. مىنە، ءاليحان مۇستاقىمۇلى (1929 ج.ت.) 1992 جىلى 4 قاراشادا ك.ساۋعابايعا جاز­عان حاتىندا «نەشە جاسىندا ەكەنىن ءبىل­مەي­مىز، اكەم ترويتسكىگە جىلقى ايداۋشى­لار­مەن بارىپ، سوندا وقۋعا ءتۇسىپتى. كەيىنى­رەك ۋفاداعى عاليا مەدرەسەسىندە وقىپ، اۋىل­دا ءوزىنىڭ اعايىندارىنىڭ، جەرلەس­تەرى­نىڭ بالالارىن وقىتىپتى. سەمەيدە دە مەكتەپتە ساباق بەرگەن بولۋ كەرەك. ۋفادا وقىپ جۇرگەندە عازيزا عاينۋللا دەگەن تا­تار قىزىنا ۇيلەنىپ، ەلگە الىپ كەلىپتى. شە­شەمىز عازيزا 1891-1893 جىلدارى تۋىپ، 1928 جىلى قاڭتار ايىندا اكەمىزدىڭ قىر­قىنىڭ الدىندا قايتىس بولىپتى. كۇيەۋى­نىڭ سۇيەگىن ەلىنە اپارىپ قايتقاندا وكپە­سىنە سۋىق تيگەن بولۋ كەرەك.

اكەم مەكتەپتە اعارتۋ جۇمىسىمەن ءبىر­گە گازەت-جۋرنالدارعا ماقالا، ولەڭ جازىپ تۇرعان. ول ۋاقىتتاعى قازاق گازەتتەرى اراپ ارپىمەن جازىلعان.

...تالدىقورعان وبلىسىندا اقسۋ اۋدانى قارا-اعاش اۋىلىندا مامان تۇرىسبەكتىڭ مەك­تەبى بولعان. سول مەكتەپتى اشاردىڭ ال­دىندا قازان، ۋفا قالالارىنداعى وقۋ ورىن­دارىنا حات جازىلىپتى. ونداعى تىلەك جاڭا مەكتەپكە مۇعالىمدەر جىبەرۋ. سول ءتى­لەككە سايكەس اكەمدى ۋفادان وسى مەكتەپكە ءجى­بەرىپتى. ول كىسى ايتۋشىلاردىڭ سوزىنە قا­­را­عاندا، 1910-1911 وقۋ جىلىندا سول مەك­­تەپ­تە ديرەكتور، مۇعالىم بولىپتى... ءالي­حان بوكەيحانوۆپەن دە بايلانىسى بولۋى كەرەك. سەبەبى، ول كىسى ماسكەۋگە كەت­كەن سوڭ، اكەم بارىپ جولىعىپتى» دەگەن با­عا­لى دەرەكتەر كەلتىرەدى.

ال سۇيىمبيكە مۇستاقىمقىزىنىڭ (1915-1992) قالامگەرگە جازعان حاتىنداعى «مە­نىڭ اكەم تۋرالى اڭگىمە وتە كوپ. اكەم­نىڭ بەيىتى بۇرىن سارىقياق دەيتىن جەردە بو­­لاتىن. قازىر قالاي اتالاتىنىن ءبىل­مەي­مىن، كوپ وزگەرىپ جاتىر عوي. اكەم 1928 جى­لى 47 جاسىندا سەمەيدە قايتىس بولعان. 1914-1916 جىلدارى «ايقاپ» دەگەن جۋر­نال­دا جۇمىس ىستەگەن. ساۋلەەۆ ريزابەك بولىپ جاز­عان اڭگىمەلەرى بار. «بەكەتباەۆ تاعان دە­گەن كىسى ىزدەپ ءجۇر» دەپ ءسىڭىلىم وزبيكە الىپ كەتكەن. اكەمنىڭ سۋرەتى ءاليحان دەگەن باۋى­رىمنىڭ قولىندا... سەنىڭ اكەڭ جۇما­بەكتىڭ مەنىڭ اكەم ولگەندە شىعارعان ولەڭى ساقتاۋلى ەدى:

اتادان ارتىق تۋعان ءبىر گاۋھار تاس،

ايتقانى بۇرىنعىنىڭ بولادى راس.

كىم كەلىپ، بۇل دۇنيەگە كىم كەتپەدى،

 پەندەسى وكىنەدى بولعان سوڭ جاس.

دۇنيە ايتىپ بولماس، قايتىپ كەلمەس،

احىرەتتىك الىپسىڭ، تاۋىپ جولداس.

شىن جولداس قايعىڭمەنەن ءولىپ كەتتى،

 ولمەگەنمەن ارتىندا باقىتتى بولماس.

 تۇلپاردان تۇياق قالدى ءومىر بەرسىن،

كەمدىگى ەر جەتپەگەن بولىپ تۇر جاس،

قايعىعا قايرات كورسەت، ساۋلەي اعا،

بۇرىن دا وزگەشە ەڭ ءنارىڭ جۋاس.

بۇل وتكەلدەن ادامزات ءبارىڭ دە وتەر،

 سەن قايعىرساڭ، بالالار جۇمساپ كەتەر.

تۇلپاردىڭ جولىنا سال بالالاردى،

ونبەيتىن وي ويلاما بوسقا بەكەر.

سۇڭقار ۇشىپ جيىرما سەگىزىنشى جىلى،

مۇستاقىمداي شانشاردان تۋمايدى ۇل.

مەنىڭ ەسىمدە جاتتالىپ قالعان جىر وسى...»   دەگەن جانسىرىنىڭ ايتارى مول. ءبىرىن­شى­دەن، م.مالدىبايۇلىنىڭ ومىردەن وتكەن ۋا­قىتى 1928 جىل ەكەنى اتاپ كورسەتىلسە، ەكىن­شىدەن، اعارتۋشى ءومىرىنىڭ بەلەستى كە­زەڭدەرى، بۇركەنشىك ەسىمىنە قاتىستى ناقتى مالىمەتتەر بەرىلگەن.

قازاق تىلىندەگى العاشقى وقۋلىقتاردىڭ ءبىرى «قازاقشا ەڭ جاڭا الىپپە» (1912) اتتى كى­تاپ جازعان اعارتۋشى تۇڭعىش ۇلت باسپا­سوزى­نىڭ ءبىرى «قازاقستان» باسىلىمىنىڭ جۇ­مىسىنا اتسالىستى.

مۇستاقىم مالدىبايۇلى «حايىرلى سا­عات» ماقالاسىندا «ءيا، قازاق بالالارى! ءىستى باستاۋشى تابىلدى، ەندى سىزدەر قوش­داڭىز­دار! «ايقاب» مەنەن «قازاقستاننىڭ» ەكەۋى جيىلعاندا ءبىر قوزىنىڭ قۇنى عوي... ويلاڭىز! البەتتە، ساناسى، نامىسى بار ادام­دار، وسىنداي جارلى كۇندە جاردەم ەتەر. قازاق اراسىندا بىلىكتى ادامدار مول­لالار، مۇعالىملەر، حالىقعا ايتساڭىز، حا­لىق تىلەگىڭىزدى الادى. «ايقابقا» الۋشى جي­عان جىگىتدەر، «قازاقستانعا» دا جاردەم ەتەر.

تاعى دا ايتامىن، قازاق بايلارى، مىر­زا­لارى، جاسلارى، از نارسە ءۇشىن حالىقدىڭ كوب ءىسىن توقتاتباڭىز» دەپ ۇلت باسىلىمدا­رىن قولداۋعا شاقىردى.

م.مالدىبايۇلى «تۋعان جەرىمە» ولەڭىن­دە كەڭ دالانى ەن جايلاعان قازاق­تىڭ ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ەركىندىك ءداۋىرى «تۇرلەنتكەن ماساتىداي كوك دالاسىن، كو­بەيتتىك ءھام سەمىرتتىك مال بالاسىن. ءوزىڭ­دە ەمىن-ەركىن جۇرگەن شاقتا، اسىردىڭ قالپىنان جۇرت شارۋاسىن. كوكوراي، كوك شالعىندا جاتۋشى ەدى، كولدەردىڭ جىلقى قاپتاپ اينالاسىن»، «قاسىنا جيىرما-وتىز جىگىت ەرتكەن، كورۋشى ەك قۇس اڭدىعان باي با­لاسىن. بۇركىتشى، قارشىعاشى، تازى ەرت­كەن، بايلاردىڭ ارتتىرۋشى ەدى سال­تاناتىن» دەپ ساعىنىشپەن جىرلاپ، ەل ومىرىندەگى كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك استارىنا ۇڭىلەدى. كەمدىكتەن ارىلىپ، تەڭەلۋدىڭ جولىن نۇسقايدى. «...سول داۋرەن باسىمىزدان كەتتى بارلىق، جىلدان-جىل كەلە جاتىر، توسىپ تا الدىق. پايدا جوق وتكەن كۇندى ساعىنعانمەن، ءبىر ىسكە ونەر كەرەك تۇتىنارلىق جارلىلىق، جا­لاڭاش­تىق جالتاڭ كوزدىك. حالىققا كەلدى ءبارى ۇرلىق، قارلىق. ارساڭداي باسقا كەلگەن كوپ پالەدەن، ءبىر عىلىم، ءبارىمىزدى قۇت­قارا­لىق».

تابيعات قۇبىلىسىن بەينەلى دە استارلى ءتىل­مەن پەرنەلەپ، وتارشىلدار ويرانىن­دا­عى قىر ءومىرىنىڭ سۇرەڭسىز كەيپىنە كۇيىنەدى. ازاتتىقتان ايىرىلعان قىر پەرزەنتتەرىنىڭ قايعى-قاسىرەتىنە ەگىلەدى. «جايلاۋدى شە­گىرت­كە الىپ، قىستاۋدى – قۇرت، جازى جاۋ، قى­سى جۇتاۋ كۇنگە قالدىق. اۋانى قارا سۇر­عۇلت بۇلت قاپتاپ، قولايسىز اشىلماي­تىن تۇنگە قالدىق».

قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپتا» اعار­تۋشىنىڭ «قايىرلى نيەت، جاقسى ىرىم»، «دەنساۋلىق» ماقالالارى باسىلدى.

ۇلتتىق ويانۋ ءداۋىرىنىڭ رۋحىن الەۋمەت ساناسىنا سىڭىرۋدە جانكەشتىلىك تانىتقان م.مال­دىبايۇلى العاشقى قازاق جۋرنا­لى­نىڭ ەل ىشىنە تارالۋى، جازىلۋى سىندى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ باسى-قاسىنان تا­بىلدى. بۇعان قاتىستى جازۋشى ساپار­عالي بەگالين «زامانا بەلەستەرى» (الماتى، 1975) ەستەلىك كىتابىندا: «...قوياندىعا ايدا­عان مالىمىز جوق. اكەمنىڭ ەسكىشە حات ءبىلىپ، شاھار تىلىنە جاتىقتىعى – ءبىزدىڭ با­زارعا اپارار بايلىعىمىز دا سول. ءويت­كەنى اكەم نەمەرە تاتەمنىڭ كۇيەۋىنىڭ ما­لىن بازارلاپ بەرمەك...

– ءبىز دە قايتامىز ساپارعالي، سەن بۇگىن وزىڭە ءبىر ەتىك، كەمزال-شالبار الشى. ماگا­زين­گە بارالىق، – دەدى اعكەم. مەن ول كىسىنى اعكەم دەيتىنمىن...

– جارايدى، – دەگەن ريزاشىلىق ءبىل­دىرىپ، بازارعا جۇرۋگە دايىندالدىق. مەنىڭ ءوز ويىم بار. ول وسى جارمەڭكەگە كەلىسىمەن كو­كەيدەگى ءبىر ماقسات ەدى. جارمەڭكەنىڭ ءۇل­كەن ماگازيندەرى بار كوشەسىنە كىرەبەرىس جا­عىندا كىشكەنە ۇيشىك دۇكەنشە تۇراتىن. ونىڭ ماڭدايىندا اراب ارپىمەن جازىلعان جارناما ىلىنگەن. جارنامانىڭ جازۋىن قاسىنان وتكەن سايىن قىزىعىپ وقيتىن­مىن. ول جازۋ: «وسى دۇكەندە «ايقاپ» جۋر­نا­لىنا جازىلۋعا بولادى. جىلدىق باعاسى ءۇش سوم» دەپ ادەمىلەپ جازىلعان. مەنى قى­زىق­تىراتىن وسى جازۋ، «شىركىن، «ايقاپ» جۋر­نالىنا جازىلىپ، جىل بويىنا الىپ تۇر­سام» دەيمىن. وعان تولەيتىن اقشانىڭ ەسە­بىن تابا المايتىنمىن. وسى ويىمدى اعكە­مە ايتىپ، ءبىر كيىم ورنىنا وسىعان جا­­زىلسام دەپ قويا جازدادىم. بازارعا اتتا­نىپ، تاپ سول دۇكەننىڭ قاسىنا كەلگەندە اعكە­مە: – مىنا ءبىر دۇكەنگە سوعا جۇرەلىك، – دەدىم.

– وندا كيىم-كەشەك جوق قوي، – دەپ اع­كەم بۇرىلعىسى كەلمەدى. مەن وعان:

– كيىم بولماسا، باسقا ءبىر نارسەلەر بار شى­عار، – دەپ ەركىندەۋ سويلەپ باستاپ الىپ كەل­دىم، اعكەم ارابشانى جاقسى تانيتىن كىسى، دۇكەننىڭ ماڭدايشاسىنداعى جازۋدى وقىپ:

– جۋرنال ساتاتىن جەر وسى ەكەن عوي، – دەپ ماعان كۇلىمسىرەي قارادى.وعان ءىشىم جى­لىپ ەركەلەي باستادىم.

– اعكە، وسى جۋرنالعا مەن جازىلايىن، كيى­مگە دەگەن اقشادان ءبىر ءۇش سوم بەرسەڭىز، – دەپ ەركەلەي ايتتىم.

– ساپەكەش-اۋ، جۋرنال كيىم بولا ما؟ ونى جىلداپ جازىلماي-اق الىپ وقى­ماي­سىڭ با؟ انا وقىپ جۇرگەن شكولىڭدا جوق پا؟ – دەپ اعكەم ءوز ۇعىمىنداعى سۇراقتى قوي­دى. ول كىسىنىڭ ۇعىمىندا شكولدا بول­مايتىن كىتاپ، جۋرنال جوق دەپ ۇعادى.

– اعكە، ءسىز قىزىقسىز، ورىس مەكتەبىندە قا­زاق جۋرنالى قايدان بولادى. بۇل جۋرنال ترويتسكي قالاسىندا شىعادى. قازاقتىڭ ازا­ماتتارى ول جۋرنالعا قازاق جايىن، جەر جايىن، ءبىلىم جايىن ۇزبەي جازادى، – دەپ بار جاقسىلىقتى جۋرنالعا تىركەپ جاتىر­مىن.

– ونداي كوپ ءبىلىم بەرسە جازىلا عوي. اللا ءوزى جەتكىزەر، – دەپ ءوزىنىڭ تاۋەكەلشىل سە­نىمىن دە ايتىپ قويدى. قۋانىشىم قوي­نىما سىيماي اعكەمنەن ءۇش سوم اقشا الىپ «ايقاپتىڭ» ۋاكىلىنە كەلدىم. ول وزىمە ازداپ تانىستىعى بار مۇعالىم مۇستاقىم مال­دى­بايۇلى ەكەن. ول كىسىنى نۇرعالي اعايدىڭ ۇيىنە كەلگەندە كورگەنىم بار-دى. ءجون اي­تىپ سۇراسىپ، جۋرنالعا جازىلىپ، ادرەسىن جازدىرىپ قۇلاق قاعاز الدىم. جۋرنال ال­دىراتىن وقىعان كىسى بولىپ ماقتانا اتى­ما ءمىندىم...» دەپ قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋر­نالى «ايقاپتى» قالىڭ قاۋىمعا تا­را­تۋداعى مۇستاقىم مالدىبايۇلى ەڭبەگىن تاري­حي شىندىققا ساي باعالادى.

«سارىارقا» باسىلىمىنداعى «وقۋ»، «الاش پارتياسى»، «اگيتاتورلار»، «ۇلت قا­زى­ناسى»، «وبلاستنوي زەمستۆو تاقىرىپتى»، «سەمەيدىڭ ۇيەزنىي زەمستۆوسى»، «تۇڭعىش قۇربان»، «جەتىسۋ، سىرداريا وبلىسىنداعى اش-بوسقىن» قازاق-قىرعىزدارعا جىلۋ جينايتىن كوميتەت ەرەجەسى»، «اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىزدارعا جىلۋ بەرۋشىلەر» اتتى ما­قا­لا، حابارلامالاردا م.مالدىبايۇلى­نىڭ الاش اۆتونومياسىنداعى قىزمەتى، ەل­دىك ماسەلەلەردەگى ازاماتتىق تۇلعاسى شى­نايى كورىنىس تاپتى. ماسەلەن، «الاش پار­تياسى» اتتى حابارلامادا الاش پار­تياسىنىڭ سەمەي وبلىستىق كوميتەتى اشى­لىپ، كوميتەتكە ءا.بوكەيحان، ءا.ەرمەكۇلى، ر.مارسەكۇلى، ي.الىمبەكۇلى، ا.قوزى­باعار­ۇلى، ت.قۇنانبايۇلى، ح.عابباسۇلى، س.ءدۇي­سەم­بىۇلى، ءا.مولدابايۇلى، ب.سارسەنۇلى جانە م.مالدىبايۇلىنىڭ مۇشەلىككە ءوت­كەنى حابارلانعان.

بارشا عۇمىرىن ۇلتىنىڭ ويانۋى، رۋحاني كەمەلدەنۋىنە ارناعان تۇلعا بولشەۆيكتەر قىسىمىنا الىندى. دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ، قارقارالى تۇرمەسىنە قامالادى. اسىل ەردى اباقتىعا ىزدەپ بارعان اقىن ءمادي باپيۇلى قاپىدا وققا ۇشتى.

مۇستاقىم مالدىبايۇلىن ناسيحاتتاۋ ماسەلەسى

مۇستاقىم مالدىبايۇلى شىن مانىندە سانالى عۇمىرىن ۇلت-ازاتتىعى جولىنا باعىشتادى. ول بار ءبىلىمى مەن جيعان ءىلىمىن قازاق جاستارىنىڭ كەلەشەگىنە جاراتقان الاش قوزعالىسىنىڭ رۋحى بيىك تۇلعاسى. ەر مۇستاقىم – ءبىرتۋار، دەگدار بولمىستى، نا­عىز ەلسۇيەر ازامات بولعان. ولاي دەي­تىنىمىز، ءبىزدىڭ ەل – جەتپىس جىلعا جۋىق سو­ۆەت­تىك بيلىكتىڭ بوداندىعىندا، ساياسي ەزگى­سىندە ءجۇرىپ، ءوزىنىڭ ءتول ادەبيەتى مەن ءما­دەنيەتىنەن، تاريحىنان، ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارى مەن رۋحانياتىنان ايىرىلىپ، ۇلتجاندى ۇلى پەرزەنتتەرىنەن كوز جازىپ قالعان. ەسىم-سويلارى جەرمەن-جەكسەن بو­لىپ، تاريح كۇنپاراعىنان سىزىلىپ كەت­كەن، سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ «قۇبىجىعىنا» اينالعان كوپ ازاماتتاردىڭ قاتارىندا مۇس­تاقىم ماتاق بالاسى دا بار ەدى.

بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ التىن كۇ-ءنى – وتكەنگە تۇرەن سالدىردى. سونداي-اق قۇپيا قويما مەن شاڭ باسقان ءارحيۆتىڭ، سي­رەك كىتاپتار مەن قولجازبالار ساق­تا­لاتىن قورلاردىڭ ەسىگىن اشۋعا نەگىز بولدى. بۇل – اڭسار-ارمانعا تولى ەركىندىكتىڭ قۇد­ىرەتى. قايتا ورالعان ۇلىلار شوعىرىندا مۇس­تاقىمداي دارا ءبىتىم دە بار. مۇستاقىم – تەك قارقارالى اتىرابىنىڭ عانا ەمەس، بۇتكىل قازاق ۇلىسىنىڭ بارىنە ورتاق الاششىل ۇلكەن قايراتكەر.

ارحيۆتەن سارعايعان دەرەك تاۋىپ، مۇس­تاقىمنىڭ جۇرەك ءسوزى جازىلعان «قازاقشا ەڭ جاڭا الىپپە» (1912) كىتابىن قولعا ۇستاپ كورگەنىمىزدە، قۇددى ءبىر وتكەن تاريحپەن سىرلاسىپ، الاش سايىپقىرانىمەن قول الىسىپ، قۇشاقتاسقانداي ەرەكشە ءبىر كۇيگە ءتۇسىپ ەدىك. مىنە، سول ساتتەن بەرى مۇس­تا­قىم­نىڭ ارتىندا  ىزدەۋشىسى  جوق. سار­داردىڭ ادەبي-عىلىمي مۇراسىن تۇگەندەۋ، عۇمىر­ناماسىن ءتۇزۋ، قوعامدىق-ساياسي، ادەبي-مادەني قىزمەتىن انىقتاۋ ءۇشىن قولىمىزعا قالام الىپ، ارۋاق رازىلىعى ءۇشىن ۇلكەن ءبىر ءىس  باستاپ ەدىك. سۇيىسپەن­شىلىكپەن باستاۋ العان ءىس مۇستاقىم مالدىبايدىڭ شىعار­مالار جيناعىن قۇراستىرۋعا نەگىز بولدى. بۇل – ۇزاق ۋاقىت ەسىم-سويى ايتىلماي، اتاۋ­سىز قالعان، ناسيحاتى كەمشىن تۇلعا­نىڭ  ادەبي-عىلىمي اينالىمعا ءتۇسۋى. سو­سىن، بۇل –  تۇڭعىش رەت شىققالى تۇرعان، وقىرمان جۇرتقا مۇستاقىم مالدىبايدى تولىق تانىستىرۋعا مۇرسات بەرەتىن كىتاپ. الاش دەگدارىنىڭ 140 جىلدىق مەرەي­تويى­نا تارتۋ، تۇعىرىنىڭ بيىكتەۋىنە قو­سىلعان ۇلەس.

بۇل تۇڭعىش رەت جاريالاناتىن جيناق بولعان سوڭ، ازىرشە تەك قولىمىزعا تۇسكەن، قازاقستان ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنان تابىلعان دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردى عانا قوسىپ وتىرمىز. بولاشاقتا رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ ومبى، ورىنبور، ۋفا، قا­زان قالالارىنداعى ارحيۆتەرگە جول ءتۇس­سە نەمەسە مۇستاقىم جۇرگەن جولمەن ءجۇرىپ وتەتىندەي ماتەريالدىق-قارجىلىق مۇمكىندىك بولسا  تۇلعانىڭ ءومىر جولىن حرونيكالىق تۇرعىدا ءجىتى قاراستىرىپ، ارتىنا قالعان مۇرالارىن شاشاۋ شى­عارماي جيناستىرارمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. سوسىن الدىن الا ەسكەرتە كەتەر  ءبىر جايت – مۇستاقىم مالدىباي ءوزىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرىن «م.م»، «ازامات قورىقپاسوۆ»، «مۇستاقىم»، «ري­زا­بەك ساۋلەەۆ»، «سۇڭقار» دەگەن بۇركەنشىك اتتارمەن باستىرعان-دى. وسى جيناققا قايراتكەردىڭ ساناۋلى عانا ماقالالارى ەنگەندىكتەن، الداعى ۋاقىتتا ونىڭ بۇركەن­شىك اتپەن باسىلعان، ءالى قولىمىزعا تۇسپە­گەن، تابا الماعان باسقا دا ماقالالارىن كەزدەستىرەرمىز دەگەن ءۇمىت بار. وسى جيناق قولىڭىزعا تۇسكەندە مۇستاقىم تۋرالى بىزگە جەتپەگەن حالىق جادىنداعى ەستى ءسوزدى، تاريحي اڭگىمەلەردى بىلسەڭىز نەمەسە ونىڭ ۇرپاقتارى، اتا-تەگى، وسكەن ورتاسى حاقىن­داعى مالىمەتتەرىڭىز بولسا، تۇلعانى جاڭا­شا تانۋ ماقساتىندا بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز

الاش پەداگوگى، انا تىلىمىزدە العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وقۋلىق جازىپ، كىتاپ شىعارعان ادىسكەر، اعارتۋشى، تەڭدىك پەن بوستاندىق جولىندا بىلەك تۇرە كۇرەسكەن قايسار ساياسي قايراتكەر، قالامگەر، 47 جا­سىندا وپات بولعان مۇستاقىم مالدى­باي­دىڭ جۇلدىزى تۋىپ، اق تاڭى جارقىراپ اتار شاق جەتتى ەمەس پە؟! ءبورى مىنەزدى ەردىڭ ەسى­مىن كوپ بولىپ، ەل بولىپ ۇلىقتاپ، ونە­گەسىن كوتەرەيىك!

 

ساعىمباي جۇماعۇل،

ف.ع.د.، ل.گۋميلەۆ اتىنداعى  ەۇۋ پروفەسسورى

ەلدوس توقتارباي،

الاشتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار