21 مامىر 2020, 15:17 2132 0 دەنساۋلىق ارايلىم بيمەنديەۆا

ەكپە جايلى ەكىۇداي كوزقاراس

وتكەن اپتادا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى «حالىق دەنساۋلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جايلى زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداپ، سەناتتىڭ قاراۋىنا بەردى. ماقۇلدانعان كودەكس جوباسىنا 717 تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن جانە ەندىگى جەردە بارلىق ەكپەلەر مىندەتتى جانە ەرىكتى تۇردە بولىپ ەكىگە بولىنەدى.

اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى الەۋمەتتىك جە­لىدە قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ، ەلدىڭ پىكىرى ەكى­گە جارىلدى. حالىقتىڭ ەكپە تۋراسىنداعى ءپى­كىرى ەكىۇداي، ۇمىتتەن گورى كۇدىك، ۇرەي مەن قور­قىنىش باسىم، ەل اراسىندا الىپ-قاشپا ءسوز جەلدەي ەسىپ تۇر. ساپاسىز ۆاكتسينالار، سا­تىپ الۋلار جانە ۆاكتسينالاردى دۇرىس تاسى­مال­داماۋ، مەديتسينالىق قيىندىقتار تۋرالى ءپى­كىرلەردى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى «قو­عام­دىق ساناعا اشىق مانيپۋلياتسيا جاساۋ» دەپ اتادى.

«قازاقستاندا ۆاكتسينا ءماجبۇرلى تۇردە سا­لىنبايدى جانە بۇل جاعداي ساقتالادى! بۇكىل الەمدەگىدەي ءبىزدىڭ ەلدە دە ەرىكتى جانە ءمىن­دەتتى ۆاكتسينالار بولادى. ءاربىر جاعدايدا اتا-انانىڭ اقپاراتتاندىرىلعان كەلىسىمى نە­مەسە ەگۋدەن باس تارتۋ قۇقىعى بولادى. بالالار قۇقىعىن شەكتەيتىن ەشقانداي نورما جوق. ۇجىم­دىق يممۋنيتەتتى قامتاماسىز ەتەتىن ءبىر عا­نا نورما بار، ياعني بالاباقشالارعا باراتىن بارلىق بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ»، – دەپ جازدى ەلجان ءبىرتانوۆ ءوزىنىڭ Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا.

ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا ازاماتتار پرەزيدەنتكە كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزۋگە قارسى پەتيتسيا جاريالاعان بولاتىن. 15 مامىر كۇنگى دەرەك بويىنشا كودەكستى بۇرىنعى قالپىندا قالدىرۋدى (وسىعان دەيىن ەكپە سالۋعا اتا-انانىڭ كەلىسىمى نەمەسە جازباشا قارسىلىعى قاجەت بولاتىن جانە ەشقانداي ايىپپۇل سالىنبايتىن) سۇراعان پەتيتسياعا 167 مىڭنان استام ادام قول قويعان.

ال دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىر­تانوۆ اتالعان پەتيتسياعا بىلدىرگەن پىكىرىندە ەلىمىزدە سوڭعى 5 جىلدا 85 جاعدايدا ەك­پە­نىڭ كەرى اسەرى بايقالعانىن جانە ونىڭ تەك ەكەۋى­نىڭ سالدارى ءبىرشاما قيىن بولعانىن اي­تادى.

«سالدارى قيىن بولعان ەكى جاعدايدىڭ ءبىرىن­شىسى راستالعان جوق، ەكىنشىسىندە تەرىنىڭ استى ىرىڭدەگەن. سوڭعى بەس-ون جىلدا قازاق­ستاندا ەكپەدەن ەشكىم قايتىس بولعان جوق. اتا-انالار مەن دارىگەرلەردەن ەكپەدەن كەيىنگى اسقىنۋلار تۋرالى رەسمي حابار تۇسكەن جوق. قالعان جاعدايلار – كوبىنە كەز كەلگەن دارىدەن كەيىن بولاتىن تەرى رەاكتسياسى. وكىنىشكە قاراي، «بالا ەكپە سالدىرعان سوڭ كوز جۇمدى» دەگەن مازمۇنداعى شاعىم كوپ. تاعى دا ايتامىن: قازاقستاندا نە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى، نە باسقا ۆەدومستۆو ادام ءولىمى ەكپە سالدارىنان بولعانىن راستايتىن فاكتىلەر تىركەمەگەن. ەكپەنىڭ ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەمىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى كەز كەلگەن جاعداي بويىنشا تاۋەلسىز زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە دايىن»، – دەدى مينيستر ە.ءبىرتانوۆ.

رەسمي دەرەك بويىنشا، 2019 جىلى ەكپە ەگىل­گەن 4 841 334 ادامنىڭ 143-ىندە دەنە قى­زۋى­نىڭ كوتەرىلۋى، ءىسىنۋ، تەرىنىڭ قىزارۋى سىن­دى كەرى اسەرلەر بايقالعان، بۇل ەكپە سال­دىرعانداردىڭ – 0,003 پايىزى.  ءبىرتانوۆتىڭ اي­تۋىنشا،  2019 جىلى قازاقستاندا ۆاكتسينادان بىردە-ءبىر بالا كوز جۇمباعان.

دەسە دە، سوڭعى جىلدارى بالاسىنا ەكپە سال­دىرۋدان باس تارتىپ جاتقان اتا-انالار سانى بۇرىنعىدان كوبەيگەن سىڭايلى. وعان سەبەپ – ەكپە سالعاننان كەيىن مۇگەدەك بولىپ قال­عان بالالاردىڭ قيىن جاعدايى. بۇل وزگە اتا-انالاردىڭ مىندەتتى ەكپەگە قارسىلىق تانىتۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

بىراق مينيستر ۆاكتسينادان باس تارتقان­دار­دىڭ سانى كوپ دەگەن اقپارات شىندىققا جا­ناسپايتىنىن العا تارتادى. مىسالى، 2019 جى­لى شامامەن 4,5 ميلليون ادامنىڭ ىشىندە 6 مىڭعا جۋىق ادام ەكپە سالدىرۋدان باس تارت­قان، بۇل جالپى ەكپە سالدىرعانداردىڭ – 0,12 پايىزى ەكەن.

 

ايگەرىم ءجۇماسىل، جالپى تاجىريبەلىك دارىگەر:

ەكپەدەن تەككە قاشامىز

– قازاق «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىر­ماي­تىن جول ىزدە» دەي­دى. اۋرۋدى ەمدەگەننەن ونىڭ الدىن العان وڭاي. بالالارىمىزدى قاۋىپتى اۋ­رۋلاردان ساقتاۋ ءۇشىن پروفيلاكتيكالىق كەرەكتى ەكپەلەردى سالدىرعان ءجون. اسىرەسە بۇل اۋىر گەپاتيت، پوليوميەليت، تۋبەركۋلەز، ديفتەريا، سىرەسپە، قىزىلشا اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋعا قاتىستى. ال ەكپە الماعان ادام­دارعا دەر كە­زىندە مەديتسينالىق كومەك بەرىلمەسە پنەۆمونيا، برونحيت، ەنتسەفاليت سياقتى اسقىنۋلاردىڭ سوڭى ولىمگە اكەلىپ سوعاتىنىن ءتا­جىريبەدەن بىلەمىز. ەكپەلەردى سالدىرۋدىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا پوليوميەليت، ديفتەريا، كوكجوتەل اۋرۋلارى جوق دەۋگە بولادى.

مىسالى، مىندەتتى ەكپەگە كىرەتىن قىزىلشا اۋرۋىنىڭ جۇعۋ ستاتيستيكاسى وتە جوعارى. اۋا-تامشىلى جولمەن سويلەگەندە، تۇشكىر­گەن­دە، ناۋقاسپەن قاتىناس بولعان كەزدە دە جۇعا­دى. ۆيرۋس اۋادا تارالاتىندىقتان، دەنەگە ءبورت­پەلەر شىققانشا 4 كۇن بويى باسقا ادام­دارعا جۇعا بەرەدى. بىلتىردان باستاپ الەم ەلدەرىندە قىزىلشادان كوز جۇمعاندار سانى ارتىپ وتىر. ەلىمىزدە وتكەن جىلى  قىزىلشا ۆيرۋسىن جۇقتىرىپ كوز جۇمعان بالالارعا بۇرىن ەكپە جاسالماعانى بەلگىلى بولدى. مۇن­داي جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ناقتى كىمگە جۇعا­تىنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى، سون­دىقتان بۇل ۆاكتسينانى بۇكىل الەم قابىلداپ وتىر. جاپپاي ەكپە ەگىلگەن كەزدە عانا يممۋن­دىق قابات پايدا بولىپ، قاۋىپسىزدىك ورنايدى.

ءوز تاجىريبەمنەن مىسال كەلتىرسەم، 1 ەمدەلۋشىم تۋعاننان انتيبيوتيكتەرگە، ءارتۇرلى تاعامدارعا اللەرگيك. سول سەبەپتى اتا-اناسى ەش­قانداي ەكپە سالدىرماعان. سول ەمدەلۋشى قى­زىلشا جۇقتىرىپ، 1 اپتا بويى قىزۋى 40 گرا­دۋستان تۇسپەي، باسى اۋىرىپ، قالشىلداپ، قۇ­سىپ، جاعدايى ناشارلاپ كەتتى. اۋرۋحاناعا ءتۇس­كەننەن كەيىن تەك 7-كۇنى عانا دەنەسىنە ءبورت­پەسى شىعىپ،  دياگنوزى انىقتالدى. ونىڭ قىزىل­شادان جازىلىپ شىعۋىنا قابىلداعان امبۋلاتوريالىق ەمى مەن اناسىنىڭ مەديتسي­نالىق ءبىلىمى اسەر ەتىپ، اسقىنۋلار ورىن المادى.

ەكپەنى سالدىرتۋعا قارسى بولىپ جاتقان اتا-انالار سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر. ولاردىڭ ويىنشا ەكپە ءارتۇرلى نەۆرولوگيالىق اۋرۋلارعا اكەلىپ سوعادى. شىندىعىندا ولاي ەمەس، ونىڭ سەبەبى كوپ: اتا-انالاردىڭ جۇكتى­لىك­كە دەيىنگى دەنساۋلىعى، جاعىمسىز ادەتتەرى، زياندى تاعامداردى تۇتىنۋى، ت.ب. اسەر ەتەدى.

ەكپەدەن سوڭ بالادا قانداي دا ءبىر اسقى­نۋلار مەن اۋرۋلار پايدا بولماس ءۇشىن، الدىمەن، ەكپەنى سالدىرار الدىندا بالانىڭ جال­پى جاعدايىن جان-جاقسى تەكسەرۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن بالانىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ تۇرماۋى قاجەت. ەگەر بالاڭىزدىڭ قىزۋى كوتەرىلسە، سۋىق­تاپ اۋىرسا، ۇيىڭىزدە جۇقپالى اۋرۋمەن اۋى­رىپ جاتقان ادام بولسا ەكپەنى كەيىنگە قال­دىرعان دۇرىس. ەكپەگە شاقىردى ەكەن دەپ اۋى­رىپ تۇرعان بالاعا ونى سالدىرتۋعا بول­ماي­دى. ءتىپتى، جرۆي-مەن اۋىرعاننان كەيىن كەمىندە ەكى اپتا وتكەن سوڭ ەكپە جاساۋى كەرەك. ەكپەنىڭ قارسى كورسەتىلىمدەرىنە جەدەل قا­بىنۋ اۋرۋلارى، نەۆرولوگيالىق جانە ونكو­لوگيالىق اۋرۋلاردى جاتقىزامىز.

بالاعا ەكپە جاساتۋدا اتا-انامەن قاتار ءدا­رىگەر دە نەمقۇرايلى قاراماۋى كەرەك. ءدارى­گەر بالانىڭ دەنساۋلىعىنا ۇقىپتى قاراپ، اناليزدەرىن دۇرىس ساراپتاپ، بالانىڭ دەنى ساۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ بارىپ ەكپە جۇمىسىن جاساعانى دۇرىس.

 

نازگۇل ابۋشارىپقىزى، دەكرەتتەگى انا:

مىندەتتى ۆاكتسيناعا قارسىمىن

– مەنىڭ بالام ءدۇ­نيەگە كەلگەندە پەر­زەنت­حانادا بتسج، ياعني تۋبەركۋلەزگە قار­س­ى ەكپەسىن سالدى. ءبىر ايدان كەيىن بالام­نىڭ قولتىعىندا ليمفا ءتۇيىنى پايدا بولدى. بۇنى ماعان بتسج ەكپەسىنە رەاكتسيا دەپ ءتۇسىن­دىردى. سول ءتۇيىن انىق­تالعان ساتتەن باستاپ فتيزياتر دارىگەر­دىڭ باقىلاۋىندا بولدىق. بىراق ەشقانداي ەم-دوم جۇرگىزىلمەدى، 3 اي بويى تەك سىرتىنان كومپرەسس جاساپ جۇردىك. ليمفا ءتۇيىنى دەنەنىڭ ىشىندە بولسا دا، ءبىزدىڭ سىرتىنان كومپرەسس جا­ساۋى­مىزدى تۇسىنبەدىم. بالام 4 ايعا كەل­گەن­دە ۋزي-گە تۇسىردىك، سول كەزدە قولتىعىنداعى ءتۇيىننىڭ ۇلكەيىپ كەتكەنى انىقتالدى. سوندا ءبىزدىڭ 3 اي بويى جاساعان كومپرەسىمىز ەش­قان­داي كومەك بەرمەگەن.

دارىگەر ءبىزدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتىنا كەڭەس الۋعا جىبەردى. ول كىسى بىزگە تۋبەركۋلەزگە قارسى دارىلەردى ىشۋگە نۇس­قاۋ بەردى. ونى ىشپەسە بولمايدى، قولتى­عىن­داعى ىسىك كەتپەيدى، ول تۋبەركۋلەزگە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ ايتتى. سونىمەن تۋبەركۋلەزگە قارسى ءدارىنى 2-3 اي ىشەسىڭدەر دەپ بەردى. ءدارىنى بەرە باستاعاننان كەيىن 5 كۇننەن سوڭ بالا­نىڭ السىرەپ قالعانىن بايقادىق، كۇندىز-ءتۇنى ۇيىقتاي بەرەدى، بەت-اۋىزى ءىسىپ كەتتى.  تۋبەر­كۋلەزگە قارسى دەپ بەرگەن دارىلەردىڭ بالاعا جاناما اسەرى وتە قاتتى بايقالدى. با­لام­نىڭ جاعدايىنان قاتتى قورىقتىق، سون­دىقتان ارى قاراي ءدارىنى ىشۋدەن باس تارتتىق. بىراق اناليزدەرىن ۇنەمى تاپسىرىپ جۇردىك.

ەندىگى جەردە مەن بالامنىڭ دەنساۋلىعىن قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن باسقا جول ىزدەي باستادىم. اعزانى تابيعي جولمەن تازارتىپ، يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن باد ونىمدەرىن ءىشىپ جاتىرمىز. قازىر ۇلىما 10 اي تولدى. بالام بۇرىن­عىعا قاراعاندا جاقسى بولىپ قالدى، بىراق ءتۇيىنى ءالى تولىق كەتكەن جوق. قولتىعىنىڭ اس­تىن­­داعى ءتۇيىن كەتە مە، كەتپەي مە، بۇل سۇ­راق­­قا ەشقانداي دارىگەر ناقتى جاۋاپ بەرە ال­­م­ادى.

جوعارىدا ايتقان ءوزىمنىڭ جانە بالامنىڭ باسىنان وتكەن جاعداي مەنىڭ مىندەتتى ەكپەگە تولىق قارسى بولۋىما سەبەپ بولدى. ءار اتا-انا ءوز بالاسى ءۇشىن شەشىم قابىلداۋى قاجەت. مە­نىڭ ويىمشا، قاۋىپ بار جەردە تاڭداۋ بولۋى كە­رەك.

مينيستر مىرزا ەكپە سالدارىنان ادام ءولىمى بولمادى دەپ جاتىر. بۇگىنگىدەي اشىق قو­عامدا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءدال مەنىڭ با­لامنىڭ باسىنداعىداي جاعدايعا تاپ بولعان كەلىنشەكتەردىڭ جانايقايىن وقىپ، ەستىپ، كورىپ وتىرمىن. بالاسىنىڭ قولتىعىنداعى ءتۇيىن كەتپەي، ىرىڭدەپ، سوڭىندا وپەراتسيا جا­ساتقان اتا-انالار بار، ءتىپتى قايتىس بولىپ كەت­كەن بالالار جايىندا دا ەستىپ جاتىرمىز. سون­دىقتان مەن ءار ەكپە سالدىرعان سايىن وسى جو­لى مەنىڭ بالاما ەشتەڭە بولماي ما دەگەن كۇمان­دى ويمەن، قاۋىپپەن ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار