21 مامىر 2020, 14:41 1050 0 اتاجۇرت Túrkistan Gazeti

قۇنانباي قاجىنىڭ قىتايدا تۇراتىن ۇرپاقتارى

2007 جىلى قازان ايى­نىڭ سوڭىندا «ىلە گا­زەتىندە» «شىڭجاڭدا قۇنانباي ۇرپاقتارى بار ما؟» دەگەن تاقى­رىپ­تا قاجىنىڭ اتا-بابالارى مەن ارۋاعىنا قۇرمەت ەتىپ، ۇرپاقتارى­نا سۇراۋ سالىپ جا­زىل­عان ماقالا وقىدىم. وسىعان وراي قۇنانباي قا­جى وسكەنبايۇلىنىڭ شىڭ­جاڭ­عا كەلگەن ۇرپاقتارى جايىن­دا ءوزىم ەستىپ بىلگەندەرىمدى ور­تا­عا سالۋ­دى ءجون كوردىم. ارتىق-كەم جەر­لەرى بولسا زەرتتەۋشى عالىم­دار، تاريحشىلار تۇزەتە جاتار.

سەبەبى ءبىز قاجىمەن ارعىننىڭ 12 اتا­سى ايتەكتەن (كىشىك توبىقتى) تا­­­­راي­مىز. سەمەي شىڭعىستاۋدى (قا­راۋىل) مەكەن ەتكەن. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قىزىلداردىڭ ەل ىشىندە قاتاڭ جازالاۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاعداي اۋىرلاي تۇسكەن كەزدەر، جۇرت ىشىندە «قارا تاياق» دەپ اتالاتىن قىزىل ۇكىمەتكە قىز­مەت ىستەيتىن جانسىزدار كوبەيىپ، جاع­داي­دى ودان بەتەر ۋشىقتىرعان. مال-مۇلىك ءتار­­كىلەنىپ، ونىمەن قويماي ەل ىشىندە اكەم قۇسايىن توقتىبايۇلى «قارا تىزىمدە» بار دەگەن حاباردى ەستىپ، امالسىز قى­تاي اسۋعا ءماجبۇر بولعان ەكەن. بۇل كەز 1929-1930 جىلدار شاماسى.

مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم قاجىنىڭ كە­­لىنى سەبەكە جانە ونىڭ ەكى قى­زى جايىندا بولماق.

ستاليندىك قانقۇيلى ساياساتتىڭ الاستاۋ جۇرگىزۋ ناۋقانى قازاق­ستان­دا اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ باسىنا نەبىر زۇلمات كۇندەردى ءتۇسىردى. ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تونگەن نەبىر ارداگەر ازاماتتار قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. ءتىرى قالعاندارى شەت ەلدەرگە وداقتاس رەس­پۋب­ليكالارعا قونىس اۋدارىپ، باسپانا ىزدەپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ەل باسىنا كەلگەن بۇل ناۋبەت توبىقتىنىڭ ءبيى كەڭگىرباي وسكەنبايعا ەل بيلىگىن بەرگەننەن كەيىنگى، سوڭعى بولىس ءبىلال كاكىتايۇلىنا دەيىن 120 جىلدان ارتىق ەل بيلەگەندەردىڭ ءىشىن­دەگى ەرەكشە تۇلعا قۇنانباي قاجى ۇر­پاقتارىن دا شارپىدى. ولار اۋىر قى­سىمعا ۇشىرادى، مال-مۇلكى تاركىلەنىپ جەر اۋدارىلدى، تۇرمەگە توعىتىلدى، اتىل­دى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا قاجى ۇرپاق­تارىنان كورشىلەس قىتاي ەلىنىڭ شىڭ­جاڭ جەرىنە كەلگەندەرى دە بولدى.

قۇنانباي قاجىنىڭ ءۇشىنشى ايەلى ايعىز انامىزدان ەكى ۇل، ءبىر قىز تۋ­عان ەكەن، ۇلكەن ۇلى قاليوللا جاستايىنان ءبىلىم قۋىپ سەمەي، ومبى، ماسكەۋ قا­تارلى جەرلەردە وقىپ مول ءبىلىم الىپ، ءاس­كەري ساپتا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ ەرتە قاي­تىس بولىپتى. ەكىنشى ۇلىنىڭ اتى – سى­ماعۇل، قىزىنىڭ اتى – كامشات.

ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەرگە قاراعاندا سىماعۇل زور تۇلعالى، بالۋان دەنەلى، بەت ءپىشىنى جاعىنان دا، دەنە ءبىتىمى جا­عىنان دا قاجىنىڭ وزىنە تارتقان بالا­سى ەكەن. سىماعۇلدىڭ بەتىندە شەشەكتەن قالعان ازىراق قوراسان داعى بار دەيدى.

سىماعۇل ەكى ايەل العان، ءبىرىنشى ايە­لىنەن ءتورت ۇل تۋعان، ولار: ءسا­لىم­قۇل، ىرىمقۇل، تۇرىسبەك، داۋلەتبەك. ال ەكىنشى ايەلى قىرعىز قىزى، اتى سەبەكە. سەبەكە اپامىزدان بۋرىلقان، بۇرماقان ات­تى ەكى قىز تۋعان.

1929 جىلدارى جاعداي وزگەرىپ ەل باسى­نا كۇن تۋعاندا سىماعۇل ەكىنشى ايەلى سە­بەكەنى مال-جانىمەن كوشىرىپ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا اكەلىپ ورنالاستىرادى. مال-مۇلكىنە قاراۋعا سەكسەنباي دەگەن نو­عايدى جاۋاپتى ەتىپ، ءوزى كەرى قايتىپ بالا-شاعالارىنا كەتكەن ۋاقىتتا ەل ىرگەسى بۇزىلىپ، قىتاي جەرىنە وتە باستايدى. سەكسەنبايمەن سەبەكە مال-جانىن الىپ، ەلمەن بىرگە قاشىپ نارىنقول شەكاراسىنان وتەدى. شىڭجاڭنىڭ ىلە ءوڭىرى موڭ­عولكۇرە اۋدانىنىڭ سىنتاس دەگەن ەلدى مە­كەنىنە كەلەدى. مۇنداعى ۇلى ءجۇز ءۇيسىن­نىڭ قىزاي رۋىنىڭ جول بولدى دەگەن ەلى ىشىنە كىرىپ قونىستانادى. ارتىنان حابار-وشار كەلمەيدى. سەكسەنباي سالت ادام ەكەن، بىرەر جىلدان كەيىن سەبەكە ەكەۋى باس قۇ­راپ ءبىر وتباسى بولادى، بىراق ۇرپاق كور­مەگەن ەكەن. جىلدار وتە كەلە سىما­عۇل­دان تۋعان ەكى قىز بوي  جەتەدى.  بۋرىل­قان سىماعۇلقىزىن جولبولدى قاسەي دە­گەن ادامعا ۇزاتادى. ال بۇرماقان سى­ماعۇل­قى­زىن جولبولدى بولسانبەك دەگەن ادامعا ۇزاتادى. بۋرىلقان قاسەيگە بار­عاننان كەيىن ءبىر ۇل تۋادى، اتى مەي­مانقان. بۇر­ما­قاننان جالعىز قىز تۋادى، اتى – توق­تاۋقان، توقتاۋقان ەرجەتىپ، سابيقان دەگەن ادامعا تۇرمىسقا شىعىپ ءۇش ۇل، ەكى قىز با­لانى ومىرگە اكەلەدى.

بۋرىلقان سىماعۇلقىزى مەن بۇر­ما­قان سىماعۇلقىزى قۇنانباي قا­جى­نىڭ تۋعان نەمەرەسى. ال بۋرىلقاننان تۋعان مەيمانقان، بۇرماقاننان تۋعان توق­تاۋقان قاجىنىڭ نەمەرەسىنەن تۋعان جيەندەر.

سەكسەنباي مەن سەبەكە 1940 جىلدىڭ كۇ­زىندە بىرىنەن – كەيىن ءبىرى كوپ ۇزاماي قاي­تىس بولادى. ەكەۋىن دە موڭعولكۇرەنىڭ اقاياز اۋىلى، كولبۇلاق دەگەن جەردەگى ءۇل­كەن زيراتقا جەرلەيدى.

بۋرىلقان 1976 جىلى، بۇرماقان 1958 جىلى قايتىس بولىپ موڭعول­كۇرەنىڭ سارقوبى دەگەن جەرىنە جەرلەيدى. ال قازىر كوزى ءتىرى – بۋرىلقاننان تۋعان مەي­مان­قان 60 (2008) جاستا موڭعولكۇرە­نىڭ قاراتوبە دەگەن جەرىندە تۇرادى. بۇرماقاننان تۋعان توقتاۋقان قازىر 70 (2008) جاستا، موڭعولكۇرە اۋداندىق حا­لىق ىستەرى بولىمىندە ىستەيتىن سەرىك دەگەن با­لاسىنىڭ قولىندا تۇرادى. بۇل جايدى ماعان بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا ىلەدەگى زەينەتكەر شەجىرەشى قارت ولجاقان اعامىز ايتقان ەدى. ولجاقان ارعىن ىشىندە توبىقتى، مەيمانقان مەن توقتاۋقان ولجاقان اقساقالدى ناعاشى دەپ ارالاسىپ تۇرادى ەكەن. مەن بۇل جايدى ەستىگەننەن كەيىن ولجاقان اعاعا قايتالاي تەكسەرىپ ناقتىلاۋدى تاپسىرعان ەدىم. ول كىسى ءمان-جايدى ناقتىلاپ كەلدى، سودان كەيىن مەن وسى دەرەكتى جازىپ وتىرمىن.

قازىر «ارعىن ۇرپاقتارى» اتتى شا­عىن شەجىرەلىك كىتاپتى قۇراس­تىرۋ­دا­مىز. وسى تۇرعىدا قۇنانباي قا­جىعا جاقىن كەلەمىز «ىرعىزبايمىز، قۇ­­لىنشاقتىڭ بەس قاسقاسى بولامىز» دە­گەندەر بار، بىراق ۇرپاق ساباقتاس­تىعى­مەن «شىڭعىستاۋ توبىقتى شەجىرەسىندەگى» سىزبالار مەن سالىستىرىپ ناقتىلى دەرەككە قول جەتكىزە الماعانىمىز ءۇشىن ولار­دى جۇيەلى زەرتتەپ، تەكسەرىپ بىرجاق­تى ەتۋدى ءجون كوردىك.

وسى دەرەكتى جازعان مەنىڭ اكەم سە­كەن قۇسايىنۇلى كىشى توبىقتى ايتەك بابانىڭ ۇرپاعى. 44 جىل وقىتۋشى ۇستاز، مەكتەپ ديرەكتورى، ءبىلىم دەپارتا­مەن­تىنىڭ باستىعى، اۋدان جانە قالا اكىمى قاتارلى مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، اعارتۋشى پەداگوگ، قحر ءبىلىم سالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەڭبەك ەرى. 2012 جىلى قىركۇيەك ايىندا ءومىر­دەن ءوتتى. ارتىنا جازىپ قالدىرعان مۇرا­لارى ارنايى زەرتتەلۋدە. مەن قا­زاقتىڭ رۋحاني تىرەگى بولعان ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارناپ، قۇنانباي قاجى وسكەنبايۇلى بابامىزدىڭ قىتاي اسقان ۇرپاقتارى تۋرالى وسى شاعىن دەرەكتى اكەم­نىڭ ەڭبەكتەرىنەن رەتتەپ ۇسىنىپ وتىر­مىن. بۇدان بۇرىن زيات شاكارىم تۇرالى شاعىن دەرەك بەرگەن ەدىك. مەنىڭشە بۇل تاقىرىپ قىتايداعى قازاقتار اراسىن­دا دا جان-جاقتىلى زەرتتەلۋى كەرەك. سەبەبى اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ ەل بي­لەۋدەگى اتاق-داڭقى مەن ىقپالى سول داۋىردە قىتاي قازاقتارى اراسىندا دا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان. كەيبىر دەرەكتەردە اعا سۇلتان قۇنانباي قىتاي جەرىنە بارىپ ونداعى قازاقتىڭ جاعدايىن كورىپ، كەرەي رۋىنىڭ يگى جاقسىلارىمەن كەزدەس­كەن دەگەن پىكىرلەر بار. ارينە، بۇل ءالى دە زەرتتەپ، ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدى.

 

اداي سەكەنۇلى،

گەوگرافيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار