14 مامىر, 10:21 356 0 ساراپتاما انار لەپەسوۆا

بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرىن ورتايتقان ىندەت ۇنەمدەۋگە دە ۇيرەتسە...

وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيلىك «تاسس» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن جانە پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن كۇرەس شارالارىنا بولىنگەن قارجىنىڭ ناقتى سوماسىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا شامامەن 6 ترلن تەڭگە جۇمسالعان. سۇحباتتان سوڭ كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە مۇنشا قارجى قايدا جۇمسالدى دەگەن ساۋال تۋىندادى. تۋىنداۋى زاڭدىلىق. قازىنا قارجىسى تۋرالى ءسوز بولعان جەردە وسى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ سۇراق قويۋعا، جاۋاپ الۋعا حاقىسى بار.

جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي «الەم باسشىلارى ۇلى جەڭىس جايىندا» اتتى جوبا ۇيىمداستىرعان رەسەيدىڭ «تاسس» اگەنتتىگى وتكەن اپتادا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتان سۇحبات الدى. سۇحبات بارىسىندا سوعىس پەن جەڭىسكە قاتىستى سۇراقتاردان بولەك، بۇگىنگى كۇننىڭ اسا وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – كوروناۆيرۋسپەن كۇرەس جاعدايى دا تالقىلاندى. اگەنتتىك ءتىلشىسى قازاقستان پاندەمياعا قارسى قالاي كۇرەسىپ جاتقانىن جانە حالىقتى قاۋىپتى ۆيرۋستان قورعاۋ ءۇشىن بيلىك قانداي شارالاردى قولدانعانىن سۇرادى.

مەملەكەت باسشىسى كەسىرلى كەسەلدى اۋىز­دىقتاۋ باعىتىندا ەلىمىزدە ەرەك­شە جۇمىستار قولعا الىنعانىن ايتتى.

«جالپى، ءبىز قابىلداعان شارالارعا مەملەكەت بەس جارىم، ءتىپتى شامامەن 6 تريلليون تەڭگە شىعىندادى – بۇل 13 ميلليارد دوللار نەمەسە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 8 پايىزدان استام كولەمى. ياعني، تاعى قايتالاپ ايتامىن، بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان، شۇعىل ارەكەت ەتۋدى قاجەت ەتكەن شارالار. بۇل شارالاردى ماقساتتى تۇردە قولعا الدىق، ارينە ەرتەڭ سىن-ەسكەرتپەلەر بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن، اقشانى جەلگە شاشتى دەگەندەي. بىراق مەن، ەڭ الدىمەن، بۇل جاعدايدا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ءال-اۋقاتى ءۇشىن ايانباي كۇرەسۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. سەبەبى حالىقسىز ەكونوميكا بولمايدى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

 6 ترلن تەڭگە:  قاشان، قايدا جۇمسالدى؟

پرەزيدەنتتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى.  سۇحباتتان سوڭ الەۋمەتتىك جە­لىلەردە «مەم­لەكەت قىرۋار قار­جى­نى جەلگە ۇشىردى»، «سون­شاما اق­شا قايدا جۇمسالدى؟»، «ءباز­بىرەۋ­لەر قالتاسىنا باسقان شىعار» دەگەن سا­رىنداعى سىن كوبەيدى. ۇكىمەت بۇل ءما­سەلە جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا اسىقپاعان سوڭ  كوپتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالدارعا اۋەلى پرە­زيدەنتتىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى، ەكو­نو­ميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ جاۋاپ بەردى.

«ارينە، جۇمساعان ەكەن، دەمەك ۇرلاعان دەپ ويلايدى بازبىرەۋلەر. بۇل سومانى ءجى­لىك­تەپ، شاعىپ تۇسىندىرەر الدىندا، ەڭ ال­دى­مەن پرەزيدەنتتىڭ بۇل رەتتە ايتقانىنا توق­تالا كەتەيىن: «جالپى، ءبىز قابىلداعان شا­رالار مەملەكەتكە 5,5 ءتىپتى شامامەن 6 ترلن تەڭگەگە ءتۇستى، بۇل – 13 ملرد دوللار نە­مەسە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 8 پايىزدان اس­تامى». مۇندا «مەملەكەتكە تۇسكەن سال­ماق» دەگەن ءسوز مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك جوس­پارلاۋ تۇرعىسىندا قولدانىلىپ تۇر. دە­مەك، بۇل قاراجات ناقتى شارالارعا ءبو­لىندى. ارينە، سوعان سايكەس ءار شارانىڭ ءوز مەر­زىمى بار، ەڭ ۇزاق دەگەندە ول جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسادى»، – دەپ ءتۇسىندىردى پرە­زي­دەنت كەڭەسشىسى.

ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ وسى  رەتتە الگى سو­ما قانداي شارالارعا جۇمسالعانىن اتاپ، ءتۇس­تەپ بەردى.  ەندەشە،  سولاردى جىپكە ءتىزىپ كو­رەلىك:

1.«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» بويىنشا 1 تريلليون تەڭگە جوسپارلانعان، ونىڭ 700 ملرد تەڭگەسىن اكىمدىكتەر باعالى قا­عازدار شىعارۋ ارقىلى، ال قالعان 300 ملرد تەڭگەسىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الا­دى. نەگىزىنەن قۇرىلىس جانە ينف­را­قۇرى­لىمدى جاڭارتۋ سالاسى بويىنشا 7 مىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ولار ساۋىردەن باستاپ جەلتوقسانعا دەيىن يگە­رىلەتىن بولادى، بىراق نەگىزگى تولەمدەر قىركۇيەك-جەلتوقسان ايلارىندا جۇزەگە اسى­رىلماق.

2. تاعى 1 تريلليون تەڭگە شاعىن جانە ور­تا بيزنەستى 6 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن نە­سيەلەۋگە بولىنگەن. ساياساتتاۋشىنىڭ اي­تۋىنشا، ازىرگە بۇل باعىتتا شامامەن 300-350 ميلليارد تەڭگە يگەرىلگەن. ۇلتتىق بانك­تىڭ بۇل 1 ترلن تەڭگەسىنەن بولەك بيز­نەسكە تاعى 75 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتەن ءبو­لىنىپتى. ول دا جوعارىدا اتاپ وتكەن نەسيە كو­لەمىن 6 پايىزعا تومەندەتۋ ءۇشىن نەسيە مولشەرلەمەسىن قايتا سۋبسيديالاۋعا جۇمسالادى ەكەن.

3. «بايتەرەك» حولدينگى ارقىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 390 ملرد تەڭگە قاراس­تى­رىل­عان. بۇل سوما ماۋسىم-جەلتوقسان اي­لارى ارالىعىندا بولىنبەك. بۇدان بولەك، سۋب­سيديا 60 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارت­تى­رىل­عان جانە فورۆاردتى (تاۋار تۇرىندەگى) سا­تىپ الۋعا 23 ملرد تەڭگە بولىنگەن.

«سونداي-اق «قازاگرو» اق ارقىلى نە­سيە­لەۋگە دەپ 70 ملرد تەڭگە بەردى، بىراق بۇل ءوت­كەن جىلى ماقۇلدانعان ەسەپ، ال 2-تار­ماق­تان بولەك اۋىلعا 100 ملرد تەڭگە ءبو­لىندى. اقشانى ءبولۋ پروتسەسى ءبىرشاما كىدى­رىپ جاتىر، بىراق ونىڭ جارتىسى جازدا، تاعى ءبىر بولىگى كۇزدە ءبولىنۋى كەرەك»، – دەيدى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ.

4. توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى جۇ­مىس­سىز قالعاندارعا ەكى ايدا 42 500 تەڭ­گەدەن 386 ملرد تەڭگەنىڭ تولەمى جاسالماق. جاردەماقىنى الۋشىلاردىڭ جالپى سانى شامامەن 4,5 ملن ادامدى قۇرايدى. بۇل سومانىڭ تەڭ جارتىسى تولەندى، ال قالعان جارتىسى وسى كۇندەرى تولەنۋدە.

5. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جالاقى قورى بويىنشا تولەيتىن سالىقتارىن نولگە تەڭەستىرۋ بيۋدجەتكە 237 ملرد تەڭگەگە ءتۇس­كەن. بۇل – ءساۋىر-قىركۇيەك ايلارىنداعى شى­عىن ەكەن.

6. مەديتسينا سالاسىنا ارنالعان قو­سىمشا شىعىندار (دارىگەرلەردىڭ سىيا­قىسى، تاماق جانە تۇرمىستىق جيىنتىق­تارى، بايلانىس قىزمەتتەرى، مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە اقىسى، مەديتسينالىق مودەل­دىك كەشەندەر سالۋ جانە ت.ب.) 125 ملرد تەڭ­گەنى قۇراعان.

7. زەينەتاقىلاردى، جاردەماقىلاردى، ءشا­كىرتاقىلاردى ۇلعايتۋعا 244 ملرد تەڭگە جۇمسالماق. بۇل قوسىمشا شىعىندار ءساۋىر-جەلتوقسان ارالىعىندا بولىنەدى.

8. سونىمەن قاتار بىرقاتار مەملەكەتتىك باع­دارلامالاردى («ەڭبەك»، «اۋىل بەسىگى») قارجىلاندىرۋ كولەمى 105 ملرد تەڭگەگە ارتقان. بۇل قارجى دا ءساۋىر-جەلتوقسان ارا­لىعىندا ءبولىنۋى ءتيىس.

9.توتەنشە جاعدايلار كەزىندە (مىسالى، سۋ تاسقىنى) كەيبىر شىعىنداردى شۇعىل جابۋ ءۇشىن ۇكىمەت رەزەرۆتەن تاعى 150 ملرد تەڭگە بولگەن.

10. سونداي-اق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ شى­عىنىن وتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان قو­سىم­شا 1,7 ترلن تەڭگە ءبولىنىپتى.

مۇنىڭ بارىنەن بولەك، قورعانىس، قاۋىپ­سىزدىك سالالارى، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا باي­لانىستى شەتەل ۆاليۋتاسىن قارجىلان­دىرۋعا بيۋدجەتتەن كەتكەن قوسىمشا شى­عىستار بار – شامامەن تاعى 200-300 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.

«ەندى وسىنىڭ ءبارىن قوسايىق: 1 ترلن + 1 ترلن + 75 ملرد + 390 ملرد. + 60 ملرد + 23 ملرد + 386 ملرد + 237 ملرد + 125 ملرد + 244 ملرد + 105 ملرد + 150 ملرد + 1,7 ترلن = شامامەن 5,5 ترلن تەڭگە، ال باسقا دا ازدى-كوپتى شىعىنداردى قوسقاندا شا­مامەن ول 5,7-5,8 ترلن تەڭگە بولىپ قالادى»، – دەپ و.قۇدايبەرگەنوۆ قازىنادان جۇمسالعان قار­جىنىڭ جايىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءتۇ­سىندىرىپ بەردى.

ايتپاقشى، سول كۇنى ءسال كەشىرەك قارجى مي­نيسترلىگى دە 6 ترلن تەڭگەنىڭ ەسەبىن جا­ريالادى. تسيفرلاردا از-ماز وزگەشەلىك بول­عانىمەن، تۇتاستاي العاندا ەكى ەسەپتىڭ ايىر­ماشىلىعى كوپ ەمەس.

قىزۋ تالقىعا تۇسكەن 6 ترلن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا شۋ باسىلا قويماعان   سوڭ ءدۇي­سەنبى كۇنى ۇكىمەت ۇيىندە وتكەن بري­فينگ­تە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى-قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدى.

«ينتەرنەتتە كەيبىر بلوگەرلەر قا­زاق­ستان­نىڭ كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە 13 ملرد دول­لار جۇمساعانىن جازىپ، ءبىرشاما از قا­راجات بولىنگەن كورشى ەلدەردىڭ كەي­بىرى­مەن سالىستىرۋدا. بۇل مۇلدەم قاتە اقپارات ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە نەمەسە ىندەتكە قارسى شارالارعا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن شامامەن 150 ملرد تەڭگە، دوللارعا شاققاندا 350 ملن دول­لار ءبولىندى»، – دەدى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرە­مەر.

ءاليحان سمايىلوۆ اتالعان سوما داع­دارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 5,9 ترلن تەڭگەنىڭ ىشىنە كىرە­تىنىن ناقتىلادى.

«بۇل – جۇمىسپەن قامتۋ، الەۋمەتتىك ءتو­لەمدەر، بيزنەستى قولداۋ، كاسىپكەرلەردى جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ، تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى جانە باسقالارى. بۇل قاراجات جىل بويىنا جوسپارلانعان. ماسەلەن، بيزنەستى جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋگە 1 ترلن تەڭگە جۇمسالادى. بۇل قايتارىلاتىن قاراجات، بيزنەسكە تومەنگى مولشەرلەمەمەن كرەديت تۇرىندە بەرىلەدى»، – دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر.

توقتاتىلعان توي،  جۇمسالماعان قارجى

 ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي رەجيمىنىڭ ەن­گىزىلۋىنە بايلانىستى مادەني ءىس-شارالار، بۇ­قارالىق جيىنداردى وتكىزۋ توقتاتىل­عانى بەلگىلى. قازاقتىڭ ۇلىق مەرەكەسى – ءاز-ناۋ­رىز، جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى سەكىلدى ماڭىز­دى مەرەكەلەر تويلانعان جوق. سون­داي-اق بيىل ابايدىڭ 175 جىلدىعى، ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس-ءتىن. الايدا پاندەمياعا باي­­­لانىستى جوسپارلانعان شارالاردىڭ كوپ­شىلىگى وتكەن جوق، كەيبىرى ونلاين فور­ماتتا وتكىزىلدى. سپورتتىق جارىستاردىڭ دا جايى بەلگىلى. وسى ورايدا، وتپەي قالعان شارالار، جيىن-تويلارعا بولىنگەن قارجى قايدا دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا، توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى توقتاتىلعان شارا­لار­عا بولىنگەن قاراجات قازىناعا قاي­تارىل­عان.

«كارانتين شارالارىنا بايلانىستى ۇنەمدەلگەن قاراجات تۋرالى ايتار بولساق، بۇ­عان دەيىن ايتقانىمداي، جوسپارلانعان ءما­دەني جانە سپورتتىق ءىس-شارالار بولماي قال­عانىن بىلەسىزدەر. ءتىپتى، بۇكىل الەم بويىن­شا ءىرى سپورتتىق دودا سانالاتىن جاز­­عى وليمپيادا ويىندارى، پاراليم­پيا­دا ويىندارى دا كەيىنگە شەگەرىلدى. الەم چەمپيوناتتارى دا جوسپارلى مەرزىمىندە وتپەي قالدى. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ سپورت­شى­لار ۇيدە جاتتىعۋدا. كارانتين رەجيمى ەن­گىزىلۋىنە بايلانىستى سپورتتىق شارا­لارعا بولىنگەن قارجى ۇنەمدەلدى. قازىر سپورتشىلارىمىز ۇيدە دايىندالىپ جاتىر. مادەني ءىس-شارالار دا ونلاين رە­جيمگە اۋىستى. بولىنگەن قارجى وڭتايلان­دى­رى­لىپ، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قاي­تارىلدى»، – دەيدى مينيستر.

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك، كارانتين رەجيمى ەنگىزىلگەن ۋاقىتتان باستاپ ەلىمىزدە ونلاين فورماتتا 15 مىڭ ءىس-شارا وتكىزىلگەن.

 «اقشانى ورىنسىز جۇمساۋدى توقتاتىڭدار!»

ونلايننىڭ وزىق تۇستارىن، اسىرەسە ۋا­قىت پەن قارجى ۇنەمدەۋدە تاپتىرماس قۇرال ەكەنىن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوش­كەندەردىڭ كوبى مويىندادى. توتەنشە جاعداي رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا وتىرىسىندا ءسوي­لەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا پاندەمياعا بايلانىستى ەنگىزىلگەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا فورماتى ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتكەنىن ايتتى.

«قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ فورماتى ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قا­بىل­داۋ كەزىندە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قول­دانۋعا سۇرانىس بارىن كورسەتتى. قالىپ­تاسىپ قالعان جاڭاشىلدىق رەتىندە ۇكى­مەتتىڭ، مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردىڭ وتىرىسى مەن كەڭەسىن بارىنشا قاشىقتان جۇرگىزۋ فورماتىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن»، –  دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى جۇمىس پروتسەسىن با­رىنشا وڭتايلاندىرىپ، كەرەكسىز پرو­تسەدۋرالاردى الىپ تاستاۋ قاجەتىن باسا ايت­تى.

«قاجەتسىز شارالاردى، كەلىسىمدەر مەن جينالىستاردى، ۋاقىت پەن اقشانى ورىن­سىز جۇمساۋدى توقتاتۋ كەرەك. شەشىمدى جىل­دام قابىلداپ، ەڭ باستىسى، ونى ورىن­داۋ قاجەت»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت احۋالدىڭ وزگەرۋىنە جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭارتىلعان، ءتيىمدى ءارى ىق­شام مەملەكەتتىك اپپارات كەرەك ەكەنىن ايت­تى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ دامۋ ينستي­تۋت­تارىن رەفورمالاۋ جالعاساتىنىن جەت­كىزدى.

«مەنىڭ حالىققا جولداعان جولداۋىمدى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ولاردىڭ قۇرىلىم­دارىن رەفورمالاۋ، مىندەتتەرى مەن ماق­سات­تا­رىن ايقىنداۋ جۇمىسى جالعاسا­دى. فۋنكتسيالاردىڭ كەيبىرىنىڭ قوسارلانۋى، جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەيبىر سۇراقتارى، وتان­دىق كاسىپكەرلەردىڭ كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تورداعى ساتىپ الۋعا قولجەتىمدىلىگى سە­كىلدى ماسەلەلەردى سوڭىنا دەيىن شەشۋ كە­رەك»، – دەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلەكتروندى ۇكى­مەت تۇجىرىمداماسىن قايتا تالداپ، كەڭەس، انىقتاما الۋ، ءوتىنىم بەرۋ وپەرا­تسيا­لارىنىڭ ءبارىن تولىعىمەن ونلاين رە­جيمگە كوشىرۋ، ال egov ءتىلىن حالىققا قارا­پايىم ءارى تۇسىنىكتى بولاتىنداي ەتۋدى تاپ­سىردى.

«بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناس تولىعىمەن تسيفرلىق فور­ماتقا، ياعني قارىم-قاتىناسسىز جۇيەگە كو­شەدى. وسى ورايدا  ەكونوميكا مەن قوعام­دى تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرىنىڭ بارىنە جاڭا سەرپىن بەرۋدىڭ ماڭىزى زور»، – دەپ ءتۇيدى پرەزيدەنت.

تۇسىنە بىلگەنگە مەملەكەت باسشىسى ءوت­پەي قالعان شارا، توقتاتىلعان جيىن-توي­لاردان ۇنەمدەلگەن قارجىنى قاي سالاعا جۇمىلدىرۋ كەرەگىن نۇسقاپ كورسەتتى. تسيفرلاندىرۋدىڭ قىر-سىرىن ءالى يگەرە الماي جۇرگەنىمىزگە قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ كەزىندە كوز جەتتى. اۋەلدە وقۋشىلاردى ون­لاين وقىتامىز دەپ جار سالعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ساباق باستالار ساتتە بۇل باستاماسىنان باس تارتىپ، ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرمەگەندەرىن مويىندادى. زاماناۋي اقپاراتتىق جۇيەگە ارتىلۋى ءتيىس جۇك تەلەديدارعا، راديوعا ارتىلدى. مي­نيستر ءتىپتى شالعاي ەلدى مەكەن وقۋشىلارىن پوشتا قىزمەتىن پايدالانۋعا شاقىردى. «تسيفرلىق قازاقستاننىڭ» 3 جىلداعى «جەتىستىگى» وسىنداي.

پاندەميا ەل دامۋىنا كوپ كەدەرگى كەل­تىردى. دەسە دە، پايدالى مەن پارىق­سىز­دىڭ، باعالى مەن قۇنسىزدىڭ اراجىگىن ايىرىپ بەرگەنىن، وسى كۇنگە دەيىن كوز جۇمىپ كەل­گەن قاتەلىكتەرىمىزدى اشكەرەلەگەنىن مويىن­داعان ءجون. بۇكىل الەم مويىنداپ وتىر. با­سىمدىقتى انىقتاپ، ۋاقىت پەن اقشانى بەكەر ىسىراپ ەتەتىن قاجەتسىز دۇنيەنىڭ ءبارىن ىسىرىپ تاستايتىن ۋاقىت كەلدى. ءتۇي­گەنىمىز از ەمەس. ەندى سونى ىسكە جۇمىلدىرا بىلسەك بولعانى.

ورازالى سابدەن،  ەكونوميكا عىلىم­­­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:

ۇنەمدەلگەن قارجى جاستاردىڭ بولاشاعىنا جۇمسالۋى قاجەت

– ىندەتتىڭ تارالۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدە مادەني، بۇقارالىق شارالاردىڭ بارلىعى توقتاتىلدى.  جينالىستار مەن فورۋمدارعا بولىنگەن قىرۋار قارجى ۇنەمدەلدى. ۇنەمدەلگەن قاراجات جاستاردىڭ بولاشاعىنا قۇيىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ەل كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى وسكەلەڭ بۋىننىڭ ءبىلىم-بىلىگىنە، دەنساۋلىعىنا، ءتالىم-تاربيەسىنە تاۋەلدى.

ەڭ اۋەلى، بالالارعا ارنالعان سپورتتىق ۇيىرمەلەردىڭ بارلىعى تەگىن بولۋى قاجەت. اۋىلدىق جەرلەردە بولسىن، قالادا بولسىن، اتا-انالار بالالارىن سپورتتىق سەكتسيالارعا اقىسىز قاتىستىرا الاتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك. قالادا سپورت ۇيىرمەلەرىنىڭ باعاسى قىمبات ەكەنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. كوپ ادامنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ەگەر تەگىن ۇيىرمەلەر كوبەيەر بولسا، بالالاردىڭ بوس ۋاقىتى ازايىپ، دەنساۋلىعىن وڭالتۋعا، شىنىعۋعا دەن قويار ەدى. تەلەفونعا، كومپيۋتەرگە تەلمىرىپ وتىرماس ەدى.

ەكىنشىدەن، قارجىنى اۋىل سپورتىن دامىتۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەك. سپورت مەكتەپتەرىنىڭ سانىن كوبەيتىپ، ورتالىقتان كاسىبي جاتتىقتىرۋشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ قاجەت. سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە، جارىستار ۇيىمداستىرىپ، جاستاردى باعالى سىيلىقتارمەن ىنتالاندىرۋعا كوڭىل بولگەن ءجون. اۋدان اكىمدىكتەرىندە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت بولىمدەرى بار. سولار وسى شارۋالاردىڭ بارلىعىن ۇيلەستىرۋى قاجەت. بۇل شارالار كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن ەمەس، حالىقارالىق دودالاردا ەلدىڭ نامىسىن قورعايتىن جىگەرلى جاستاردى تاربيەلەۋ ءۇشىن جاسالۋى قاجەت. مىقتى سپورتشى – ەلدىڭ بەتكە ۇستار تۋى. سپورتتى دامىتساق،  يميدجدىك شارالارعا قىرۋار قارجى شىعىنداۋدىڭ قاجەتى دە جوق.

ۇشىنشىدەن، جەتىم بالالاردى وقۋعا تەگىن ءتۇسىرۋ قاجەت. مەكتەپتى ءبىتىرىپ، كامەلەتتىك جاسقا تولىپ، بالالار ۇيىنەن، ينتەرناتتان كەتكەننەن كەيىن اتا-انا قامقورلىعىن كورمەي وسكەن كوپ بالا سانسىراپ، ءوز جولىن تابا الماي، تەرىس ادەتتەرگە ءۇيىر بولىپ جاتادى. سولارعا قولداۋ كورسەتىپ، جوعارى ءبىلىم الۋىنا، كاسىپ مەڭگەرۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ادرەستى تۇردە ءارى جاريالى تۇردە جۇزەگە اسقانى ءجون. ءار بالاعا، ءار شاراعا بولىنگەن قارجى ماقساتتى جەرىنە جەتكەنىن قاداعالاپ، جاۋاپتى مەكەمەلەر ءار تيىننىڭ ەسەبىن بەرىپ وتىرۋى قاجەت. سوندا بيۋدجەت قارجىسى ۇستا­عان­نىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەت­پەيدى. جاستارعا قۇيىلعان كاپيتال ەر­تەڭگى ەسەلەنىپ اقتالىپ، ەل يگىلىگىنە اي­نا­لادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار