31 ناۋرىز, 11:48 2229 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

اتاجۇرتقا كەلگەن قازاق ارتتا قالعان اعايىنعا التىن كوپىر

رۋحاني بايلانىس نىعايا تۇسپەك

شەتەلدەن كوشىپ كەلىپ جاتقان قان­داس­تاردىڭ ەلدەگى جاعدايى جانە ءالى دە شەتەلدە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ ءما­سەلەسى بۇعان دەيىن ءبىرشاما قوردالانىپ قال­عان ەدى. قازىر بۇل باعىتتا سەڭ قوزعالدى دەپ ايتۋعا بولادى. العاش «وتانداستار قورى» قۇرىلعاندا قوردىڭ جۇمىسىنا قو­عام­نىڭ سەنىمسىزدىگى بولعانى راس. سەبەبى بۇ­عان دەيىنگى قوعامدىق قورلاردىڭ سەنىم­سىز­دىك ۇيالاتقانى بىلاي تۇرسىن، تىپتەن كەيبىر قولداۋ قورلارىنىڭ وزدەرى دەل­دالدىق جاساۋ نەمەسە قانداستاردىڭ ماسە­لەسىن ودان ارمەن ۋشىقتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا «وتانداستار قو­رىنىڭ» العاشقى قادامى كوڭىلگە ءۇمىت سىي­لاعانى راس. وعان دا ءبىراز سەبەپتەر بار. قا­زىر، اسىرەسە شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ جاع­دايىن وسى قوردان سۇراپ بىلە الاسىز. شەت­ەل­دەگى قازاقتارمەن قوردىڭ قارىم-قا­تىناسى تىعىز. ماسەلەن، قازىر شەتەلدەگى قا­زاقتاردىڭ سانىندا ناقتىلىق جوق. سەبەبى كەيبىر ەلدەردە ادام سانى اشىق بول­عانىمەن ىشىندەگى دياسپورالاردىڭ كور­سەتكىشى جاسىرىن. ونى الۋ ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، سول ەلدىڭ قۇپياسىنا قول سالۋ بو­لىپ ەسەپتەلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار كەيبىر ەلدەردە ازاماتتاردىڭ قۇجاتتا ۇلتى كورسەتىلمەگەندىكتەن ناقتى سانىن الۋ قيىندىق تۋدىرادى. مۇنداي ەلدەرگە يران، تۇركيا سەكىلدى ەلدەردى جاتقىزۋعا بولادى. وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ اراسىنان بارىنشا ەپپەن شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ كەيبىر اسا قاجەتتى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىن «وتان­داستار قورى» ءتۇزىپ شىقتى. بۇل كوزگە كو­رىن­بەيتىن جۇمىس بولعانىمەن اسا ماڭىز­دى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ويتكەنى كەز كەلگەن جۇمىستى باستاماس بۇرىن اۋديتوريانىڭ اۋقىمىن باعامداپ الۋ تاجىريبەنىڭ بەلگىسى. بۇل رەتتە قوردىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماعاۋيا سارباسوۆ مىرزانىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

«وتانداستار قورىنىڭ» تاپسىرىسى نە­گىزىندە «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2019 جىلى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋال­نامالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا قو­نىس اۋدارعىسى كەلەتىن قانداستاردىڭ دا سا­نىن انىقتاپتى.

ناقتىراق ايتساق، وزبەكستانداعى 1,5 ميل­ليون قازاقتىڭ 37,6 پايىزى نەمەسە 564 مىڭ ادام، رەسەيدەگى 1 ميلليون قازاقتىڭ 12,3 پايىزى نەمەسە 123 مىڭ ادام، موڭ­عو­لياداعى 130 مىڭ قازاقتىڭ 24,7 پايىزى نەمەسە 32 مىڭ ادام اتاجۇرتقا ورالعىسى كە­لەدى. بۇدان بولەك قىتايداعى ساياساتقا باي­لانىستى 800 مىڭ قازاق قۇجاتتارىن ءتۇ­گەندەپ، قازاقستانعا كوشۋگە دايىن وتىر.

قورىتا كەلگەندە، كەز كەلگەن الەۋمەتتىك توپتىڭ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ناقتى ءبىر ورتا ساۋاتتى دا جاۋاپتى قىزمەت اتقار­عاندا عانا تۇيتكىلدى دۇنيەنىڭ ءتۇيىنى شە­شىلە تۇسەتىنىنە كوز جەتكەندەي.

وعان سەبەپ «وتانداستار قورى» جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميس­سيا­نىڭ كەزەكتى تالقىسىنا ەكى ماسەلە قويىل­دى. ەكەۋى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەر. جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەك: كوميسسيا وتىر­سىندا ءسوز بولعان ەكى ماسەلە – قان­داس­تاردى قاشىقتىقتان وقىتۋ جانە جەرى مەن باسپانالارىنىڭ شىرعالاڭى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداس­تىعى مەن «وتانداستار قورى» قازىر شەتەلدەگى قازاقتارمەن رۋحاني قارىم-قاتىناستى ەداۋىر نىعايتتى دەۋگە بولادى. وعان كۋا مادەني-رۋحاني ساباقتاستىقتار مەن ارنايى قۇرىلعان ورتالىقتاردىڭ اشىلۋى. ءبىر وكىنىشتىسى، كەيبىر ەلدەردە ورتالىق اشۋ­عا كەدەرگىلەر بار. ماسەلەن، قىتاي جانە يران سەكىلدى ەلدەر. بىراق مۇنى دا اينالىپ وتەتىن ءبىر جول تابىلدى. ول – ونلاين بايلانىس. بۇگىنگى زاماننىڭ جەتىستىكتەرىن مەيلىنشە پايدالانۋ.

شەتەلدەن كوشىپ كەلەتىن قانداستاردىڭ ءما­سەلەسىن ىشتەگى جانە سىرتتاعى دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.

ءبىرىنشى ىشكى ماسەلەدەن باستايىق. ەلگە كەلگەن ءاربىر قانداستىڭ اتاجۇرتقا ءسىڭىسىپ كەتۋى، ورتاعا بەيىمدەلۋى، تۇرمىستىق جاع­دايى، قۇجات ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى دەۋگە كەلمەيدى. بىراق بۇرىنعىدان قارا­عاندا زاڭ جوبالارى ءبىرشاما جەتىلدىرىلدى.

– ەلگە كەلگەن ءاربىر قانداستىڭ الەۋمەت­تىك جانە قۇجات ماسەلەلەرى شەشىلۋى قاجەت. سە­بەبى ءاربىر كەلگەن قانداس كەلەسى كەلەتىن اعايىننىڭ التىن كوپىرى، – دەيدى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى جانە اقمولا وبلىستىق فيليا­لى­نىڭ جەتەكشىسى، قارلىعاش قوجامۇحاممەد.

ال ەكىنشى، سىرتتاعى قازاقتاردىڭ جاع­دايى. بۇرىن بۇل ماسەلە تۋرالى ءسوز بول­عاندا ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر ات-تونىن الا قا­شا­تىن سىلتاۋى بار ەدى. ول «شەتەلدەگى قازاق – شەتەلدىڭ ادامى. ءبىز ولاردىڭ ءما­سەلەسىمەن اينالىسپايمىز. وزگە ەلدىڭ ءما­سەلەسى» دەيتىن. بۇل قوعامدا اشىق ايتىلىپ ءجۇردى. بىراق وسى جاۋاپسىزدىقتى، شەتەلدەگى 7 ميلليوننىڭ ۇستىندەگى ەتنيكالىق قا­زاق­تارعا دەگەن قىرسىزدىقتى – دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى مەن دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى جانە «وتان­داستار قورى» ءبىرشاما رەتكە كەلتىردى.  شەت­ەل­دەگى اعايىننىڭ دا كوكەيىنە ءۇمىت ۇيالا­دى: «ءبىزدى دە قورعايتىن، قولدايتىن اعايىن بار» دەپ.

قازىر دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىم­داس­تىعى مەن «وتانداستار قورىنىڭ» الەم­نىڭ ءبىراز قازاقتار تۇراتىن ەلىندە ورتا­لىق­تارى نەمەسە وكىلدەرى بار. ەندى ناقتى جۇمىس باستالدى. قوردىڭ قورجىنى قان­شا­لىقتى قوماقتى ەكەنى بەلگىسىز، الايدا كەي­بىر جۇمىستاردىڭ شىعىنىنان گورى ءنا­تيجەسى بار. ماسەلەن، ءبىزدىڭ تاقىرى­بى­مىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان قاشىقتىقتان وقىتۋ نەمەسە ونلاين ءتىلدى ۇيرەتۋ. قازىر شەتەلدە تۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالدى، انا ءتىلىن بىلەدى دەۋ جالعان ءسوز بولار ەدى. ەلدەگى ءتىل ماسەلەسى ءالى شەشىلمەي كەلە جاتقاندا شەتەلدەگى قا­زاقتىڭ جاع­دايى بۇدان سوراقى.

مىسالى، الەمدى دۇرلىكتىرگەن ۆيرۋستىڭ الا­پاتى يران ەلىنە قاتتى ءتيىپ وتىر. وسى كەز­دە ءبىزدىڭ قاراكوز قانداستارىمىز قاراپ قال­ماي، سول ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدىڭ امان­دىعى ءۇشىن كۇرەسىپ، ۆولونتەرلىك جاساپ جۇرگەن دارىگەر قىزدار تۋرالى اقپارات تا­را­دى. بىزگە سول قانداستارمەن سۇحباتتاسۋ قيىن بولدى. سەبەبى ولاردىڭ ءتىلى پارسى تىلىنە اۋىپ كەتكەن. ال ءبىز ول قانداستا­رى­مىز­دى كىنالاۋعا حاقىمىز جوق. ول سول ورتا­دا ءوستى، سول ەلدىڭ تىلىندە وقىپ ەرجەتتى. مۇنداي مىسال شەتەلدەگى قازاقتار اراسىندا جەتەرلىك. اسىرەسە، ەۋروپاداعى قازاق­تار­دىڭ انا ءتىلىن ۇمىتىپ بارا جاتقانى جايلى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ال رەسەيدەگى قازاقتاردىڭ باسىم كوبى ورىستانىپ بارادى. سوندىقتان «وتانداستار قورى» كۇرەسەتىن ماسەلەنىڭ ەڭ تالماۋ تۇسىنان باستادى. بۇل وتە قۋانتار­لىق جايت جانە ەلدەگى حالىقتىڭ دا بۇعان قول­داۋى اسا قاجەت.

قانداستار كوشى ۇلت دەموگرافياسىنا دونور بولا الا ما؟

مامانداردى الاڭداتىپ وتىرعان جايت – حالىقتىڭ دەموگرافيالىق كور­سەتكىشى.  «ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن باستى قاۋىپ، كەرى كوش بولىپ تۇر»، – دەيدى «وتانداستار قو­رى» اقپاراتتىق-تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ن.جاليەۆ. – قا­زاقستاننان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 43,8 پايى­زىن 15-تەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇراي­دى. بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. تۇرعىنداردىڭ قارتايۋىنىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا بايقالادى. ناقتىراق ايت­ساق، ءاربىر 100 بالاعا قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپپەن 65 جاستان اسقان 26 ازاماتتان كەلەتىن بولسا، ياعني يندەكس 25,9 كورسەتسە، سولتۇستىك قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 55,8, قوستاناي وبلىسىندا – 53,2, شىعىس قا­زاقستان وبلىسىندا 47,4-كە جەتكەن.

– دەموگرافيالىق احۋالدى تۇراق­تان­دىرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرى تابيعي جول. تۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى جانە شەت ەلدەگى وتانداس­تاردى دونور رەتىندە ەلگە تارتۋ، – دەيدى پار­لا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، قوعام­دىق كوميسسيانىڭ توراعاسى مۇرات باق­تيار­ۇلى.

مۇنداي ماسەلە قازىر الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە بار جاعداي. اسىرەسە، كورشىلەس رەسەي ەلى دەموگرافيالىق احۋالعا الاڭداۋلى. سو­نىمەن قاتار حالىق سانىن ءوسىرۋ ماق­ساتىن­دا جاڭا جوبالاردى دا دايىنداپ ۇلگەردى. رەسەي بيلىگى ەرىكتى قونىس اۋدارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋعا كۇش سالۋعا كىرىستى. رەسەيدىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن كورشىلەس ەلدەردەگى وتانداستارىن دونور رەتىندە قابىلداپ، جاقىن جىلداردا 5-10 ميلليون ادامدى وزدەرىنە كوشىرۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنا وتانداستاردى ەرىكتى كوشىرۋدىڭ مەرزىمى شەكتەلمەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. 2008 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە باعىناتىن فەدەرالدىق اگەنتتىك قۇرىلعان. مىنە، وسى اگەنتتىك 30 ملن شەتەلدىك وتانداستارىن ەلگە قايتارۋعا كۇش سالماق. بۇل رەسەيدىڭ جالپى حالىق سانىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ءدال وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدەگى «وتانداستار قورى» دا شەتەلدە تۇراتىن  قانداستارىمىزدى اتامەكەنىنە قايتارۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر.

بۇل رەتتە رەسەي بيلىگى قونىس اۋدارۋشى وتان­داستارىنا قارجىلاي كومەك كورسەتۋدە ايانىپ قالمايتىنىن، قازىنادان مول قارجى بولەتىنىن دە اڭعارتتى. مىسالى، رەسەيدە 4 ادامنان تۇراتىن قونىس اۋدارۋ­شى وتباسىنا تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن – 600 مىڭ رۋبل نەمەسە 3,6 ميلليون تەڭگە، كىرىسى جوق وتباسىنا 67 مىڭ رۋبل نەمەسە 402 مىڭ تەڭگە بەرۋدى مىندەتتەگەن. ولار ءار وتباسىنا 4 ميلليون تەڭگە جۇمساماق بولسا، قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 848 مىڭ تەڭ­گەنى قۇرايدى. سوڭعى 10 جىلدا قازاق­ستان­نان رەسەيگە 300 مىڭنان استام ادام كوشىپ كەت­كەن. ال  2020 جىلى ەلگە ورالامىن دەگەن قانداستارىمىزعا كۆوتا بويىنشا 1 378 ورىن عانا بەلگىلەندى.

ارينە، بۇل سالىستىرما تەك كوشى-قون ساياساتىن مەيلىنشە ۇعىنىقتى تىلدە جەتكىزۋ ماقساتىندا ءتۇزىلىپ وتىر. الايدا دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بويىنشا قا­زاقستان رەسەيدەن ءسال عانا كەيىن كەلەدى. دەمەك، سالىستىرا قاراۋعا دا بولادى دەگەن ءسوز.

شەتتەگى قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن قالاي ساقتاپ قالامىز؟

شەتەلدەگى قازاقتى ساقتاپ قالۋدىڭ جال­­­عىز جولى ولاردى جاپپاي ەلگە كوشىرىپ اكەلۋ دەسەك قاتەلەسەمىز. ال كوشىرىپ ال­ماساق، قالاي ساقتاپ قالامىز؟ ارينە، ولار­مەن قارىم-قاتىناس تىعىز بولۋ كەرەك. مادەني-رۋحاني بايلانىس، بارىس-كەلىس، ەڭبەك ەتۋ، وقۋ، تاعىسىن تاعىلار.

ماسەلەن، شەتەلدەن كوشىپ كەلەتىن قا­زاق­تاردىڭ ىشىندە بۇرىنعى وداقتاس 18 رەس­پۋبليكادان كەلگەن قانداستاردىڭ ەلگە ءسىڭى­سىپ كەتۋى جىلدام. مىسالى، موڭعو­ليا­نىڭ بايان-ولگەي ايماعىنداعى قازاقتاردىڭ بۇعان دەيىن اتامەكەنمەن رۋحاني-مادەني باي­لانىسى مىقتى بولدى. قازاقستاننان قا­زاق تىلىندەگى گازەت-جۋرنال، وقۋلىقتار با­رىپ تۇردى. قازىر بۇل بايلانىستار سايا­بىر­سىدى. بىراق زامانعا ساي قازاقستاننىڭ بارلىق باق-پەن سۋسىنداپ وتىرۋعا ءمۇم­كىندىگى بار. بۇل رەتتە موڭعوليا ەلىنىڭ اق­پاراتقا شەكتەۋ قويماۋى، سول ەلدەگى دياسپورالاردىڭ بوستاندىعىن سىيلاۋى، دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋى جوعارى دەڭگەيدە.

توم-توم كىتاپ، بۋما-بۋما گازەت-جۋرنال­دى قازىر شەتەلگە جىبەرۋ قيىن، كەدەرگى كوپ. كەدەندىك بەكەتتەردەن ءوتۋ جانە جىبەرىلگەن كىتاپتاردىڭ جول شىعىنى دا از ەمەس.

مىنە، وسى ماسەلە كوميسسيانىڭ بەزبەنىنە ءتۇستى. وتىرىسقا قوعامنىڭ ءار سالاسىنان جانە ەڭ بىلىكتى ماماندار قاتىسىپ، جان-جاقتى تالقىلاندى.

وتكەن ايدا «وتانداستار قورى» ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا جانىنان «وتانداستار» وقۋ زالىن اشقان جانە «وتانداستار تسيفرلى كىتاپحاناسى» قۇرىلدى. بۇل قان­داستارىمىزعا الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن قالاعان كىتابىن وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جات جەردە جۇرگەن قازاقتارعا قولداۋ كور­سەتۋ باعىتىندا ولارعا انا تىلىندەگى وقۋ­لىقتار جىبەرۋ دە وتە ماڭىزدى ءىس. 2019-2020 وقۋ جىلىندا رەسەي، موڭعوليا، فرانتسيا، ەگيپەت، ليتۆا، اقش، تايلاند پەن ما­لايزياعا 28 618 گۋمانيتارلىق باعىت­تاعى وقۋلىقتار جىبەرىلىپتى. الايدا كوپ جاعدايدا بۇل ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سۇرانىسقا ساي ەمەس دەپ، بۇل وقۋ­لىقتاردى قابىلداۋدان باس تارتاتىن كورىنەدى. مەملەكەتتىك قارجىعا جىبەرىلەتىن كىتاپتار شەتەلدىكتەر ءۇشىن بەيىمدەلمەگەن. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شولپان كارينوۆا جيىندا «شەتەلدەگى قانداستارىمىزعا جىبەرىلەتىن وقۋلىقتاردى مينيسترلىك شىعارمايدى، ءبىز ول ءىستى بيزنەس ورتاعا بەرگەنبىز. بۇل ماسەلەمەن نەگىزىنەن باسپالار اينالىسادى» دەگەن پىكىر ايتتى. بۇعان اتالعان ماسەلە بويىنشا قوعامدىق كوميسسيا مۇشەسى، تۇركىتانۋ جانە التاي عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قارجاۋباي سارتقوجا: «شەتەلگە شىعاتىن وقۋلىقتارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تىكەلەي جاۋاپتى بولۋى كەرەك. سول كى­تاپتاردىڭ قارجىسىن دا، جەتكىزىپ بەرۋ شىعىندارىن دا قازاقستان ۇكىمەتى موينىنا الۋى قاجەت» دەپ قارسى پىكىر ءبىلدىردى.

شەتەلدەگى قانداستارعا ارنالعان وقۋ­لىقتار مەن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋشى قۇرال­داردى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت ەكەنى باسا ايتىلدى. قانداستار تۇراتىن شەت مەملەكەتتەرمەن ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جاساپ، قاجەتتى كىتاپتاردى شىعارۋ قاجەت. رۋحاني قازىنانى شىعارۋعا اتسالىساتىن اۆتورلار اراسىندا قانداستاردان شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە بولۋى كەرەك. «شەتەلگە بۇرىنعىداي توم-توم كىتاپ جىبەرۋدىڭ زامانى كەتتى. قازىر كىتاپتاردىڭ تەك ەلەكتروندى نۇسقاسىمەن قوسا سول ەلدەرگە قارجىسىن جىبەرۋ قاجەت. بۇل ءبىرىنشى جول شىعىنىن ۇنەمدەيدى»، – دەيدى عالىم.

ديپلومات قايرات لاما-ءشارىپتىڭ اي­تۋى­نا قاراعاندا، مۇنداي وقۋ قۇرالدارىن بۇل جاقتان جىبەرگەنمەن، ول جاقتىڭ وقۋ س­تاندارتتارىنا ساي كەلمەي قالاتىن جاعداي ءجيى بولادى. شەتەلدەگى قازاقستان­نىڭ كەيبىر ەلشىلىكتەرىندە شاڭ باسىپ جاتقان وقۋلىقتار كوپ. سوندىقتان اۋەلى، ءار ەلمەن جەكە-جەكە كەلىسىپ، سول ەلدىڭ وقۋ ستاندارتىمەن شارت جاساسىپ العان سوڭ وقۋلىق جىبەرۋ قاجەت، – دەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار