27 ناۋرىز, 19:53 633 0 ادەبيەت باقىتبەك قادىر

پەريزات الماسقىزى، قىرعىز اقىنى: ابايدى  قيىندىقسىز اۋدارۋ مۇمكىن ەمەس

اباي شىعارماشىلىعى باۋىرلاس قىرعىز حالقىن قانشالىقتى تولعاندىرادى؟ بۇگىنگى قازاق-قىرعىز ادەبيەتىنىڭ رۋحاني بايلانىسى قاي دەڭگەيدە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن  حاكىم ابايدىڭ ايتۋلى 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قىرعىز-قازاق تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن قىرعىز ەلىنىڭ اقىنى، اۋدارماشى پەريزات الماسقىزىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– قىرعىز تىلىنە قازاق ادە­بيە­تى وكىلدەرى­نەن كىمدەر اۋدارىل­دى؟

– مۇسىلمان الەمىنە اتى ايگىلى سو­پىلىق ادە­بيەت­تىڭ ءىرى وكىلى كە­مەڭگەر اقىن، ويشىل قوجا احمەت ياساۋي­دىڭ حيكمەتتەرى قىرعىز تىلىنە ا­ۋ­دارىلۋى – قىرعىز حالقىنىڭ رۋحانياتى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى.

قازاقتىڭ باتىر جىراۋى ما­حام­­بەت وتەمىسۇلى­نىڭ «ماحامبەت» جي­ناعى، قازاقتىڭ ۇلى اقىندارى ماع­جان جۇماباەۆتىڭ «اداسسام ەلىم دەپ اداستىم» جيناعى، مۇقا­عالي ماقاتاەۆتىڭ «ءومىر – وزەن» قا­تار­لى كىتاپتارىن اۋدارىپ شى­عار­دىم. ودان بولەك ءال-فارابي، ءشا­كارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ، شوجە­لەر­دىڭ توپتاما ولەڭدەرىمەن قاتار قا­زىرگى كوزى ءتىرى كلاسسيك اقىن تى­نىش­تىقبەك ابدىكاكىمۇلىنىڭ ولەڭ­دە­رىن قىرعىز تىلىندە «سويلەتتىم».

ءبىر توپ جاس بۋىن وكىلدەرى – اق­بەرەن ەلگەزەك، باۋىر­جان قارا­عىز­ۇلى، تاناكوز تولقىنقىزى سىن­دى اقىنداردى دا اۋداردىق.

– ابايدىڭ قانشا شىعار­ما­سىن اۋدار­دىڭىز؟

– كلاسسيك جازۋشى مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ «اباي جو­لى» رومانىن مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ، كوڭىل­گە تو­قىپ وستىك. اباي شىعارماشى­لى­عى­نا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سول كەز­دەن باستاپ وياندى.

ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىن­دا، «ءولوڭ ءسوزدۇن پا­دىشاسى» دەگەن جيناق شى­عاردىق. وسى­لايشا الىپ ابايدى ايكول ما­ناس­تىڭ تىلىندە «سويلەتتىك». اباي­دىڭ 170 ولەڭى اۋ­دارىلدى. 45 قارا ءسوزىن بيىل اۋدارىپ ءبىتتىم.

– قازاق ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ شىعارما­لارىن اۋدارۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىن­دا­عى قىرعىز ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقىپ ءجۇر­گەندە ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ادە­بيە­تىنە قات­تى قىزىقتىم. كىتاپحانالار مەن كىتاپ دۇكەن­دەرىنە بارىپ، قازاقشا كىتاپتاردى وقي باستادىم.

قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى – ءال-فارابي، ا.ياساۋي، اباي، ءشا­كارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ، س.توراي­عى­روۆ، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.دۋلات­ۇلى، س.سەيفۋللين، ءى.جانسۇگىروۆ قاتارلى الىپتاردىڭ تۋىندىلا­رىن كۇندە كەشكە ەكى ساعاتتان وقۋدى ادەتكە اينال­دىردىم. مەنىڭ جەكە كى­تاپحانامدا وسى الىپ­تاردىڭ ءبارى­نىڭ كىتابى بار. ءوزىم قىزمەت ىستە­گەن قىرعىز عىلىم اكادەمياسىندا شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى ينستيتۋتتا كىتاپ قورى مول بول­دى.

وسىلايشا قازاق ادەبيەتىنە دە­گەن قىزىعۋشى­لىعىم تەرەڭدەي ءتۇس­تى. ءوزىم عانا وقىپ قويماي، باسقا قىر­عىزدار دا وقىسىن دەپ ءوز ءحالىم­شە اۋدارا باستادىم.

– ابايدى قىرعىز تىلىنە اۋ­دار­عاندا قان­داي قيىندىقتار بول­دى؟ ماعىناسى كۇر­دەلى ءسوز­دەر كەزدەستى مە؟

– ءسوز جۇزىندە قازاق-قىرعىز حا­لىق­تارىنىڭ ءتىلى ۇقساس بولعانىمەن جازبا ءتىلى، اسىرەسە ادەبي كور­كەم ءتىلى مۇلدە بولەك. اۋىزەكى تىلدە ءبىر-ءبىرىن وڭاي تۇسىنەتىن ەكى حالىق جازبا ءتىل­دە ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتىلىن تۇسىنە الماي قي­نالادى. بۇل ارينە، ءار ءتىلدىڭ ءوزى­نىڭ كوركەمدىك-تانىمدىق ەرەكشە­لىكتەرىنە بايلانىستى. سونىمەن قا­تار قولدانىستاعى ءالىپبي ماسە­لەسى دە زور الشاقتىق تۋىنداتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن.

سوندىقتان ابايدى قيىن­دىق­سىز اۋدارۋ ءمۇم­كىن ەمەس. ابايدى اۋ­دارۋ ءۇشىن كوپ دايىندالدىم. ءبى­رىن­شى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جو­لى» رومانىن جانە اباي جايلى زەرت­تەۋلەردى وقىدىم. ابايتانۋشى عا­لىمداردىڭ توم-توم ەڭبەكتەرىن قارا­دىم. فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن العان 5 جىلدىق جانە اسپيران­تۋرا­داعى جيعان بىلىمىممەن قوسا بوي­دا­عى بار ونەرىمدى، اقىندىعىم­دى سالىپ ابايدى اۋ­دارۋ­عا كىرىستىم. كەي­دە ەكى ولەڭدى بەس كۇن اۋدارۋعا تۋ­را كەلدى. ابايدى اۋدارۋ وڭاي ەمەس. مىسالى، «قان­سو­ناردا» ولەڭىن­دە تابيعات كورىنىستەرىن، اقىن سەزى­مىن جانە اڭشىلىقتىڭ قىزىقتى ءسات­تەرىن سيپات­تاعان-دى. قالادا ءوس­كەن بىزدەي قىز بالاعا اڭشى­لىق­تىڭ قىزىقتارىن تاپ باسىپ جەتكىزۋ قيىن. ونى مەن سەزىنۋ ءۇشىن ارنايى ەتنوگراف، تاريحشى­لاردىڭ كومەگىنە جۇگىندىم.

– قازاق تىلىنە اۋدارىلعان قىر­عىز شىعار­مالارى بار. مىسالى، ش.ايتماتوۆتىڭ تۋىندىلارى. تۇپنۇسقا مەن اۋدارمانىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟

– شىڭعىس ايتماتوۆ الەمنىڭ كوپ­تەگەن تىلىنە اۋدا­رىلدى. ال ەندى قا­زاق تىلىنە جازۋشى شەرحان مۇر­تا­زا اتامىز مىقتى اۋداردى. شىڭ­عىس ايتماتوۆ شىعارمالارىن ال­عاش «بوتاگوز» اڭگىمەسىن اۋدارۋدان باس­تادى. سودان كەيىن «قوش بول، گۇل­سارى»، «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تار­عىل توبەت» پوۆەستەرى مەن «بوراندى بەكەت»، «جانپيدا» روماندارىن ءسات­تى ءتارجىمالادى. اسا كوپ ايىر­ماشىلىق جوق سياق­تى. دەي تۇرعانمەن تۇپنۇسقادان اۋدارىلعان دۇرىس قوي... بىراق شەرحان مۇرتازا ورىس تىلىنەن اۋدارعانىمەن ءتۇپنۇس­قاسىن دا وقىپ، زەرتتەگەن دەپ ويلايمىن.

– قىرعىز حالقىنا اباي شى­عارمالارى قان­شالىقتى تانىمال؟

– الىپ ماناستىڭ ەلىندە اباي جازۋ­شى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى ارقىلى تانىمال. كەيدە وقىرمان اۋەزوۆ ابايدىڭ تۋىسى دەپ ءتۇسى­نەدى نەمەسە ابايدى كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرى دەپ ۇعادى. جاس بۋىن ونشا تانىمايدى. ايتماتوۆتى دا بىلمەيتىندەر بار. مەن سول كەمشىلىكتى تولتىرسام، ءتۇر­كى دۇنيەسىنەن شىققان الىپتاردى تانىستىرسام، ناسيحاتتاپ حا­لىق­تىڭ ساناسىنا سىڭىرسەم دەيمىن.

– قىرعىزشا اۋدارىلعان اباي شىعار­ما­سى­نىڭ تارالىمى قالاي، كىتاپ شىقتى ما؟

– اباي شىعارماشىلىعى – ادام­زات دانالى­عى­نىڭ تاۋسىلماس قا­زىناسىنىڭ ءبىر بولىگى. ونىڭ دا­نا­لىعى مەن پاراساتى، وزىق يدەيالارى – قازاق­ستان­دى الەمگە پاش ەتەدى. ابايدى وقىعان سايىن جاڭا ءبىر الەم اشىلعانداي كۇيگە بولەيدى.

وسىعان دەيىن حاكىم ابايدى اۋ­دار­عان االى تو­قىمباەۆ 1954 جىلى 128 بەتتەن تۇراتىن ولەڭ جينا­عىن شىعاردى. 1970 جىلى ءدال وسى اۆتور «مە­نين ەليم» اتتى ابايدىڭ تاعى ءبىر جىر جي­ناعىن اۋداردى. بىراق ول جيناقتاردا  اباي ولەڭ­دەرى تولىق اۋدارىلعان جوق. قىرعىزدىڭ ساۋرانباي جۋسۋەۆ،  ءابدىجاپار ەگىنبەرديەۆ اتتى اقىن­دارى دا ءتورت-بەس ولەڭدەرىن اۋدارعان.

وسى جولعى «ءولوڭ ءسوزدۇن پادىشاسى» اتتى كى­­تاپتا جوعارىدا اتال­عان جيناققا االى توقىم­باەۆ، ساۋرانباي جۋسۋەۆ جانە اتانتاي اكباروۆ، ءابدىجاپار ەگىنبەرديەۆ، مۇقان اساناليەۆتەردىڭ اۋدارمالارى ەندى. سونىمەن قاتار بۇل جيناقتا ەڭ كو­لەمدى اۋ­دار­ما مەنىكى بولدى. كىتاپتى قۇراستىرۋ، رەداكتورلاۋ جانە كور­رەكتورلىق جۇمىسىن ءبىر ءوزىم ات­­قار­دىم. كىتاپ 1 000 دانامەن شىق­تى.

بۇل كىتاپتىڭ اۋدارىلۋىنا باس­تاماشىلىق ءبىل­دىرگەن سەمەيدەگى «ابايدىڭ جيدەباي ءبورىلى» مەم­لەكەتتىك قورىق مۋزەيى. كىتاپتىڭ شى­عۋىنا قا­زاقستاننىڭ قىرعىز رەس­پۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگى دەمەۋ­شىلىك جاسادى.

ابايدىڭ ولەڭدەرىنەن بولەك 45 قارا ءسوزىن اۋدارىپ ءبىتتىم. بىراق كىتاپتى شىعارۋعا ازىرگە قار­جى تا­بىلعان جوق. الدا دەمەۋشى تابىلسا، اباي­دىڭ قارا سوزدەرىن كىتاپ قىلىپ شىعارسام دەگەن ارمانىم بار...

سۇحباتتاسقان باقىتبەك قادىر

سوڭعى جاڭالىقتار