22 ناۋرىز, 11:28 740 0 اتاجۇرت باقىتبەك قادىر

قوستاناي قۇتتى قونىس كوپ قانداسقا (ۆيدەو)

قوستاناي وبلىسىنا 1991 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن 7 661 وتباسى، ياعني 34 230 قانداس كوشىپ كەلىپتى. ولار­دىڭ كوبى وزبەكستان، موڭعوليا، رەسەي ەلدەرىنەن كەلگەن. الايدا قوستاناي ءوڭى­رى­نە قونىس تەپكەن قانداستاردىڭ سانى بۇدان دا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن.

قوستاناي – استىق ەگەتىن ەگىنشى، تاۋ-كەن سا­لاسىنا قا­جەتتى كەنشىلەر جانە اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قا­جەتتى جۇمىسشىلارعا سۇرانىس بۇرىننان جو­عارى ءوڭىردىڭ ءبىرى. سون­دىقتان دا قوستا­ناي­عا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بۇرىن شەتەلدەن قازاقتار ەڭبەك شار­­تىمەن كەلىپ، جۇ­مىس ىستەپ تۇراقتاپ قال­عان­دارى بارشىلىق. بىراق ولاردىڭ ناقتى سانى قان­شا ەكەنىن ەشكىم ءدال باسىپ ايتا المايدى. جالپى، شەتتەن كو­شىپ كەلىپ جاتقان قانداستارعا قاتىستى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردىڭ كوبى ورالمان كۋالىگىن ال­عان اعايىنداردىڭ سانى بويىنشا بەرىلەدى. مۇنداي مالىمەتتەردى كوشى-قون باسقارماسى ار­قىلى عانا الۋعا بولادى. ال شەتەلدەن كوشىپ كەلىپ، ورالمان كۋالىگىن الماي بىردەن ىقتيارحات ار­قىلى ازاماتتىققا تاپسىراتىن قانداستارىمىز دا بار. جوعارىدا اتاپ وتكەن ەكى جايتتى ەس­كەرە كەلگەندە، قوستاناي وڭىرىنە كوشىپ كەلگەن اعايىننىڭ سانى 40 مىڭنىڭ ۇستىندە بولۋ كە­رەك دەپ توپشىلايمىز.

راسىندا قوستاناي – قانداستاردىڭ قۇتتى قونىسىنا اينالعان ءوڭىر. وعان بۇرىنعى تاريحي وقيعالار مەن بۇگىنگى قانداستاردىڭ احۋالى كۋا. سوندىقتان دا وسى وڭىردەگى قانداستاردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ، زەردەلەپ جازىپ جۇرگەن جۋرناليست، قوستاناي وبلىستىق دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى فيليالىنىڭ جەتەكشىسى ءنازيرا جارىمبەتتەن سونداعى قانداستاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايلى سۇراپ كورگەن ەدىك.

– ءبىز كەنشىلەر قالاسى رۋدنىيدا بولعان ساپارىمىزدا قانداستارىمىز ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن كوپ كەدەرگى كورەتىنىن ايتتى...

– بۇل جەردە ءبىر قىزىق قاراما-قاي­شى­لىق بار. ول بىلاي: كەزىندە جۋرناليستىك سا­پارمەن رەسەيدەگى  قازاقتار تۇراتىن ەلدى مە­كەندەردە ءجيى بولاتىن ەدىم. سونداي سا­پارلاردىڭ بىرىندە ول جاقتاعى قان­داس­تار­مەن اڭگىمەلەستىم. تۇرمىستىق جاعدايلارى ءتو­مەن ەكەن. سوسىن ايتتىم ەلگە كەلسەڭدەرشى دەپ. «وندا ءبىزدى كىم كۇتىپ وتىر؟» دەيدى. ءبىز كۇ­تىپ وتىرمىز، ەل كۇتىپ وتىر دەدىم. سوندا ولار ايتتى ءبىز ول جاققا بارساق ءتىل بىلمەيمىز عوي دەپ.

– مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىنىن اي­تىپ وتىر عوي؟

– ءيا كازاق ءتىلىن بىلمەيدى. سول كەزدىڭ ءوزىن­دە سونداي حالدە ەدى، قازىر ەندى نە بول­عانىن بىلمەيمىن... ولاردان كەيىن دە ەكى-ءۇش ۇرپاق اۋىسىپ كەتتى. ال ەندى بىزگە شەتتەن كەل­گەن كەيبىر قانداستاردىڭ ورىسشا ءبىل­مەۋى­نەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولاتىنى دا، وكى­نىش­كە قاراي راس. تاۋەلسىزدىككە 30 جىل بول­عانىمەن، بىزدە ءالى ءىس قاعازدىڭ كوبى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى.

– قوستانايعا كەلىپ، زەينەتاقىسىن الا الماي جۇرگەن قانداستارىمىز جاي­لى ەستىدىك...

– ول وزبەكستاندا ىشكى ىستەر سالاسىندا ءىس­تەگەن ازاماتتار. ول جاقتا ىشكى ىستەر سالاسىندا ىستەيتىندەر 40 جاسىندا زەينەتكە شىعاتىن كورىنەدى. ەرتە زەينەتكە شىققان سوڭ، ولار اتاجۇرتقا كوشىپ كەلەدى. ال ولار سول جاقتان تىركەۋدەن شىعىپ جاتقاندا وزبەكستان تاراپى دا ەسكەرتپەگەن، ەكى ەلدىڭ اراسىندا ونداي (زەينەتاقىعا بايلانىس­تى) كەلىسىم جوق دەپ.

بۇل جاقتا ولارعا العاشقى كەزدەردە زەينەتاقى بەرگەن. بىراق كەيىن بۇل بولمايدى دەپ زەينەتاقىلارىن توقتاتىپ تاستادى. مە­نىڭ بىلەتىنىم ەكى ازامات. ءبىرى – تالعات احمەتوۆ رۋدنىيدا تۇرادى، ەكىنشسى – ازامات جۇنىسبەكوۆ ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ تۇر­عىنى. ولار بۇل ماسەلەمەن ءبىراز قۇ­زىرلى ورىنداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىردى. جوعارعى سوتقا دەيىن باردى، بىراق ەشقانداي ناتيجە شىقپادى.

– كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىندە «اتامەكەنگە كەلىپ، امالى قۇ­رىپ وتىر» اتتى ماقالاڭىزدى ەلباسى ن.نازارباەۆ وقىپ، ءتيىستى ورىندارعا تاپ­سىرما بەرگەنىن بىلەمىز. وندا قان­داستاردىڭ ورالمان كۋالىگى جانە ىق­تيارحاتپەن جۇمىسقا تۇرا الماۋى تۋرالى ءسوز بولدى. بۇل ماسەلە ءالى وزەك­تىلىگىن جويعان جوق. وسى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.

– ونىڭ باستى سەبەبى – كوشى-قون سالاسىن ءبىراز زەرتتەپ كورگەن مامان رەتىندە باي­قاعانىم، بىزدە كوشى-قون تۋرالى زاڭدار ءالى جەتىلدىرىلىپ، تولىقتىرىلماعان. كوشى-قون تۋرالى زاڭ، ەڭبەك كودەكسى، زەينەتاقى تۋرالى زاڭ – بۇل زاڭداردىڭ ءبارى قانداس­تار­دىڭ قۇقىعىن قورعاي الماي وتىر. سەبەبى ءوزارا كەلىسپەيتىن، جان جاققا قاراپ تۇر­عان تۇستارى بار. ايتپەسە، قازىر ورالمان كۋالىگى تەك دارىگەرگە عانا كورىنۋگە جارايدى.

– «قوستانايعا كوشىپ كەلگەن كەيبىر قان­داستار قايتا كوشىپ كەتتى» دەگەن ءسوز بار عوي. ونىڭ سەبەبى نەدە؟

– 2000 جىلى ءبىر ۇشاقپەن وتىز ءۇي اۋ­عانستاننان كوشىپ كەلدى. تامىز كەزىندە جۋر­ناليستىك جۇمىسپەن باردىم. ىشىندە ءبىر ءۇل­كەن كىسى بولدى. سول كىسى عانا بىزبەن ءسوي­لەسەدى. باسقالارىنىڭ كوبى كادىمگى اۋعاندار سياقتى. ءتۇر الپەتتەرىنىڭ ءوزى قازاقتان الىستاڭقىراپ كەتكەن. قىستا مىنا جاقتا قار بولادى ەكەن، ءبىز قار كورمەگەنبىز دەيدى. سوسىن اناداي جەردە ءبىر بۇزاۋلار جۇرگەن سونى كورسەتىپ ايتادى، ءبىز وندايدى كورگەنى­مىز جوق، قورقامىز دەپ. ءبىز اۋعاندا قيىن جاعدايدا ءومىر سۇردىك. مىنا قالادان قۋىپ جىبەرسە، انا قالاعا بارامىز. ءسويتىپ، كەزبەلىكپەن 60-70 جىلدى وتكىزدىك دەيدى. كەزىندە سىردىڭ بويىنان كەتكەن قازاقتار ەكەن. سول كەزدە سوعىس اياقتالا قويماعان كەز بولۋ كەرەك، قازاقستانعا كەلۋ ءۇشىن اۋعان­ستاننىڭ پەشاۆار قالاسىندا 8 اي ۇشاق كۇتىپ جاتقان. ءومىر بويى جيناعان دۇنيەسىن ساتىپ، تاپقان قارجىسىن سول پەشاۆارداعى 8 ايدا ءىشىپ-جەپ تاۋىسىپتى. قازاقستانعا ءبىر تيىنسىز كەلدى. جاستارى تىعىلىپ ادام­مەن سويلەسپەيدى. «قانداي ماماندىق­تا­رىڭ بار، نە ىستەي الاسىڭدار؟» دەپ سۇرا­دىم. 3-4-سىنىپ ءبىتىردىم دەيدى كوبى. ارى قا­راي نەگە وقىمادىڭ دەسەك، مەكتەپكە بوم­با ءتۇستى دەيدى. ەرجەتكەن ۇلدار، بويجەتكەن قىزداردىڭ كوبى ساۋاتسىز بولدى.

التايدان 30 وتباسى كەلدى. ولار وسى جەردىڭ اششى سۋىنا شىدامادى. ءبىر جىلداي تۇر­دى. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى كەيبىر قانداستار قازاقستان ىشىندە جىلى وڭىرلەرگە، كەيبىرى باسقا دا جەرلەرگە قايتا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى.

– قوستاناي ءوڭىرى شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ پوتەنتسيالىن  قانشالىقتى پايداعا اسىرا الدى؟

– قانداستار قازاق رۋحانياتىنا كەلىپ قو­سىلعان ءبىر بۇلاق ءتارىزدى. بىراق ءبىز كەزىندە ەلگە كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ ۇلتتىق پوتەنتسيالىن سارقا پايدالانا المادىق. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. 90-جىلدارى قاراسۋ اۋدانىنا ءبىر وتباسى كەلدى. ءابدىراش تورە­حان دەگەن كىسى. بايان-ولگەيدەگى دراما تەاتردا ىستەپتى. ايەلى دە اكتريسا ەكەن. سول كىسىنى قاراسۋ اۋدانىنىڭ ءبىر شەتىندەگى اۋىلعا اپارىپ تاستادى. وسىنداي ادامدارعا قولداۋ بولمادى.

بىردە سول كىسىلەرمەن كەزدەسىپ سويلەستىم. سوندا ول كىسىلەر بۇل جاققا كوشىپ كەلمەس بۇرىن الماتىداعى م.اۋەزوۆ تەاترىنا كەلىپ ونەر كورسەتىپتى. قويىلىم بىتكەن سوڭ جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «مىنە، قازاقتىڭ اك­تەرى وسىلاي بولۋ كەرەك» دەپ ولاردىڭ ونە­رىن جوعارى باعالاپ، ريزالىعىن ءبىلدى­رىپتى... قازىر ول كىسىلەر و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى. سول كەزدە وسى وبلىستىق قازاق دراما تەات­رىندا ىستەسە قالاي بولار ەدى؟!

قازىردە مىقتى قانداستارمىز بار. ءما­سەلەن، ۇلتتىق قولونەر شەبەرى ساناي اق­سا­قال­دىڭ اۋلەتى. ءانشى قىدىربەك قيىسحان، اقىن ازامات ءمالجانباي ت.ب

سالتقا بەرىك سانايلار

كوشپەندى بابالاردىڭ ويلاپ تاپقان جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى – كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلى قۇرامالى ءۇي. ونىڭ جاسالۋ قۇ­رى­­­لىمىنا قاراپ، «كيىز ءۇي» دەپ اتاۋ قول­دا­نىسقا كەيىن ەنگەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇرىنعى اتاۋى – اقبوز ءۇي. وعان كۋا – وسى كۇنگە دەيىنگى جەتكەن قازاقتىڭ فولك­لور­لىق مۇرالارى. «اقبوز ۇيگە سۇيەنگەندە»، «سىرتىنان اقبوز ءۇيدىڭ حوش دەگەندە» ت.ب بۇرىنعى حالىق اندەرىندە كەزدەسەتىن ءما­تىندەردىڭ بارلىعىندا «اقبوز ءۇي» دەپ اتال­عان.

كوشپەندىلەردىڭ تۇراقتارى جايلى جازعان ۆەنەتسيالىق ايگىلى ساياحاتشى ماركو پولو دا قىزىقتى دەرەكتەردى كەلتىرەدى. ماسەلەن كيىز ءۇيدىڭ كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلىلىعىن جانە اربا ۇستىنە ورناتىلعان ۇيلەردى دە ايرىقشا اتاپ وتەدى. بۇل كيىز ۇيلەردىڭ قىر-سىرى، تاربيەلىك ءمانى، عۇرپى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر تاقىرىپتى قا­جەت ەتەدى.

وركەنيەتتىڭ وزۋىنا ساي قازىر بۇل ۇيلەر قولدانىسقا يە ەمەس. بىراق كوشپەندى بابا­لارى­مىزدىڭ تۇتىنعان تاريحي جادىگەرى رەتىندە عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ، جۇلگەسى ءالى ءۇزىل­گەن جوق. كيىز ءۇيدى جاسايتىن شەبەرلەردىڭ سوڭ­عى تۇياقتارى ءالى دە بار. جاسالۋ تەحنولوگيا­لارى قالىپتاسقان. ۇلتتىڭ تاريحي جادىگەرى رەتىندە ساقتالا بەرمەك.

مۇنداي كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اقشاڭقان بوز ۇيلەر قازاقتىڭ توي مەرەكەلەرىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. اس پەن تويدىڭ كوركى دەسە دە بو­لادى. اسىرەسە، قىستىڭ توڭى ءجىبىپ، قار كو­بەسىن سوگىپ، قازاق دالاسىنا ءاز-ناۋرىز جەتكەن شاقتا  ءار جەردە اقبوز ۇيلەر بوي كوتەرىپ، مە­رە­كەلىك كوڭىل كۇي سىيلايتىنى بار.

مىنە، وسىنداي ۇلتتىق مۇرامىزدى جاڭعىر­تىپ جۇرگەن قوستاناي قالاسى زارەچنىي اۋىلىندا تۇراتىن قولونەر شەبەرى ساناي ىركىت­بايۇلىنىڭ وتباسى. ساناي اقساقال، وتباسى ءمۇ­شە­لەرى كيىز ءۇي جاسايدى. ۇلتتىق ءداستۇردى ءدارىپ­تەۋمەن قاتار، كاسىپ رەتىندە دە ءناسىبىن تاۋىپ وتىر.

ءبىز قوستاناي قالاسىندا بولعان ساپارى­مىز­دا جەرگىلىكتى حالىق «قانداس» دەگەندە ساناي اۋلەتىن ءبىرىنشى ايتاتىنىن بايقادىق. ونىڭ باستى سەبەبى ءار مەيرام سايىن، اسىرەسە ءاز-ناۋرىز كىرگەندە ساناي وتباسىنىڭ قولىنان شىققان اقبوز ۇيلەر ورتالىقتارعا قاز-قاتار ءتى­گىلە قالادى. جۋرناليستەر دە ساناي قارتتى وسى كەزدە ىزدەپ، ۇلتتىق بۇيىمنىڭ قىر-سىرىن سۇ­راپ الەك بولادى ەكەن.

سانايلار كيىز جاساۋمەن قاتار باسقا دا ونەردىڭ قىر-سىرىن يگەرگەن. بالالارى شەت­تەرىنەن ءبىر-ءبىر كاسىپتى يگەرگەن ونەرلى وتباسى. مەيرامبەك ساناي – قولونەر شەبەرى،  داركەن­باي ساناي – وبلىستىق فيلارمونيادا وركەست­رانت جانە زاڭعار ساناي – تەلەجۋرناليست.

ساناي اۋلەتى كيىز ءۇي جاساۋعا قاجەتتى ماتەريالداردى رەسەي مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان الادى ەكەن. «قازىر قازاقستاندا كيىزدىڭ ءوزى تاپشى. جىلىنا قانشاما قويدىڭ ءجۇنى دالادا قالادى. ال ونى جيناپ، وڭدەسە باعالى زاتقا اينالار ەدى»، – دەيدى شەبەرلەر.

2019 جىلى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن قانداستاردى قونىستاندىرۋعا 5 وبلىس بەلگىلەندى. ولار: اق­مو­لا، پاۆلودار، قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان، سولتۇستىك قا­زاقستان وب­­لىستارى. مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىمەن بەلگىلەنگەن بەس وب­لىس­تىڭ ءبىرى – قوستاناي ءوڭىرى. ەلدەگى ءتىل جانە ۇلتتىق دەموگرافيا ماسەلەسىن تا­بيعي جولمەن رەتتەۋ ماقساتىندا وسى وڭىرلەرگە قانداستاردى قونىس­تاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن ارنايى كۆوتا بولىنەدى. سوندىقتان دا «بەلگىلەنگەن وڭىرلەرگە كوشىپ كەلگەن قانداستار تۋرالى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءپى­كىر-كوزقاراسى قانداي؟» دەگەن ماسەلە ءبىزدى قىزىقتىردى. سونىمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ جوباسى قانشالىقتى ناتيجە بەرىپ جاتقانىن دا ءبىلۋ ماق­ساتىن­دا، قوستاناي كوشەلەرىندەگى قاراپايىم جۇرتتان قان­داس­تار جايلى سۇراپ كوردىك. تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى بۇل ساۋالىمىزعا بەي­تاراپ قارايتىنىن ءبىلدىردى. سونداي-اق بۇل جايلى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوزقاراسىن سۇراپ كورگەن ەدىك.

 

اقىلبەك شاياحمەت، ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قمۋ-دىڭ پروفەسسورى، ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى جانە «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى، اقىن-جازۋشى:

ءبىز قانداستارمەن بىتە قايناسىپ كەتتىك

– كسرو تاريحىندا س.حرۋشەۆتىڭ ۆوليۋنتاريس­تىك سايا­ساتى جىلدارى كوپتەگەن باسقا ۇلت وكىلدەرى، سو­نىڭ ىشىندە سلاۆيان تەكتەس حالىقتار قوستانايعا كو­بىرەك قونىستاندى دا ءبىز ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز از­شىلىقتىڭ كۇيىن كوردىك. تاريح­تان كەتكەن سول ءبىر ەسەمىزدى جانە كەڭ-بايتاق جەرىمىزدەگى بوس ورىندى تولتىراتىن دا وسى شەت­تەن كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن ءسوز بار. كوش قونىمدى دا تولىمدى بولا بەرسە ەكەن دەيمىز.

ءوزىم كورگەن ءبىر قىزىق وقيعانى بايانداپ بەرەيىن. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن كوشى-قون باسقارماسىنداعى ازاماتتار مەنى ءبىر ءىس-شاراعا شاقىردى: «شەتتەن ءۇل­كەن كوش كەلە جاتىر، 70-80 ادام بار. سونى قارسى الۋعا جۇرسەڭىز. ولار­عا جى­لى ءسوز سويلەپ بەرسەڭىز» دەپ قولقالادى. اۋەجايعا بارىپ، كوشتىڭ ال­دىنان شىق­تىق. اۋعانستاننان كوشىپ كەلە جاتقان اعايىندار ەكەن. ۇستىندەگى كيىمدەرى جى­لى جاققا ارنالعان جەلەڭ شاپان، اياقتارىندا سۇيرەتپە اياقكيىم.

سوسىن مەن «باۋىرلار، نە ىزدەپ كەلدىڭدەر؟» دەپ باستادىم، قوش كەلدىڭدەر دەۋ­دىڭ ورنىنا. – بۇل جاقتىڭ اۋا رايىن، جاعدايىن بىلەسىڭدەر مە؟ سول­تۇس­تىكتىڭ اۋا رايىنا شىدايسىڭدار ما؟ سول جاعىن ەرتەرەك ويلاڭدار. ايتپەسە بۇل جاق­تان جەر دە، مال دا، ءۇي دە تابىلادى. بىراق ۇيرەنىسۋ وڭاي ەمەس. ەرتەرەك جىلى جاق­قا ورنالاسىپ، سول جاقتان تۇپكىلىكتى مەكەن تاۋىپ الۋدى ويلاڭدار دەپ اشىپ ايتتىم.  وتىرىك ايتىپ، مايموڭكەلەۋدىڭ كەرەگى قانشا؟! سول ءۇشىن ءبىراز شە­نەۋنىكتەردى رەنجىتىپ العان دا كەزىم بولدى.

مىسالى، موڭعوليادان كەلگەن قازاقتار ەڭبەكقور. اسىرەسە، اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قاجەتتى جۇمىس كۇشى دەۋگە بولادى. ولار بۇل جاقتىڭ اۋا رايى­نا دا تەز ۇيرەنىپ كەتتى. بىراق ءبىز سولاردى كەزىندە شاشىراتىپ ورنا­لاستىردىق. بۇل دا ۇلكەن ايىپ بولدى. تورقالى توي، توپىراقتى ءولىم بار، ءبىر-ءبىرىن ىزدەمەي تۇر­مايدى. سول جاعىنان ءبىرشاما قينالدى. اقىر سوڭىندا ءبىرازى كەرى كوشىپ كەتتى.

مەن قازىر احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە ساباق بەرەمىن. كەزىندە كەلگەن قانداستاردىڭ بالالارى قازىر ءبىلىم الىپ، عىلىممەن اينالىسىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە كەلەشەكتە بىلىكتى ماماندار شىعادى.

ايرىقشا اتاپ وتەتىن ءبىر ازامات بار. ول قىدىربەك قيىسحان. بايان-ءول­گەي­دەن كوشىپ كەلگەن باۋىرىم. كوز الدىمىزدا ءوسىپ، ەرجەتتى. «مەن قازاقپىن» دەگەن ۇلكەن القالى بايگەگە قاتىسىپ، كۇللى الاشتى ونەرىمەن ءتانتى قىل­دى. دومبىرا مەن قوبىزدا قاتار وينايدى. ءوزى تاريحشى، جۋرناليست. قازىر وب­لىس­تىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ ءجۇر. تاعى دا ءبىر بىرەگەي شاكىرتتەرىمىزدىڭ ءبىرى – «استانا» تەلەارناسىنىڭ قوستانايداعى ءتىلشىسى قىز­مەتىن اتقارىپ جۇرگەن زاڭعار ساناي. ايتا بەرسەك، وسىنداي ازاماتتار كوپ-اق. گاككۋ حالەل دەگەن مىقتى پەداگوگ شاكىرتىمىز بار. ولار بايان-ولگەيدىڭ تۋماسى بولعانىمەن، قازىر ءبىزدىڭ ەلدىڭ ماقتانىشى. ءبىز بۇلارمەن بىتە قايناسىپ كەتتىك. قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، قانداستارىمەن قۇداندالى بولىپ، ءورىسى كەڭەيىپ جاتقاندار دا كوپ.

 

الماسبەك ابسادىق، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قمۋ-دىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى:

كەتكەندەردىڭ ورنىن تولتىراتىن ادام كەرەك

– سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دەموگرافيالىق كورسەتكىش كەرى كەتىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. حالىقتىڭ سانى ءوسىپ جاتقان جوق، جىلدان-جىلعا كەمىپ جاتىر. ونىڭ باستى سەبەبى – سلاۆيان تەكتەس اعايىنداردىڭ ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ۇدەرە كوشۋىمەن بايلانىستى. كەرى كوش 91-جىلدارى قاتتى قارقىن الىپ ەدى. 2000 جىلداردان باستاپ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى جوندەلىپ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارعاننان كەيىن كەرى كەتۋ سايابىرسىدى. ودان كەيىن 2014 جىلدان باستاپ، كەرى كوش قايتا باستالدى. بۇرىن سلاۆيان تەكتەس ۇلتتار قالاي كەلدى؟ پاتشالىق رەسەيدىڭ زامانىندا ءستولىپيننىڭ اگرارلىق رەفورماسى كەزىندە، ودان كەيىن 20-30 جىلدارعى يندۋستريالاندىرۋ جانە تىڭ يگەرۋ ساياساتى كەزىندە قاپتاپ كەلگەن بولاتىن. ەندى ولار كەتىپ جاتىر.

مىنە، وسى بوساعان ورىنداردى تولتىراتىن ادام كەرەك. جۇمىس كۇشى قاجەت. ال ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كوشى ءبىرشاما توقتاڭقىراپ قالعانى دا راس. كەزىندە قىتاي، موڭعوليا، وزبەكستاننان كوشىپ كەلدى. قازىر قىتاي مەن موڭعوليادان قوستانايعا قازاقتار وتە از كەلەدى. قىتايداعى جاعداي بەلگىلى. ال موڭعوليا قازاقتارىنىڭ كوشى سايابىرسۋىنا باستى سەبەپ – قازىر موڭعوليانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ پارامەترلەرى جاقسارىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇرىنعىداي ەلگە كوشۋگە قازاقتار قازىر اسىقپايدى.

بۇل وڭىرلەرگە شەتەلدەن كەلەتىن قانداستار بىردەن ۇيرەنىسىپ كەتە المايدى. تابيعاتى قاتال. التى اي قىس، جازى وتە قىسقا. ەكىنشىدەن، بۇل وڭىردە ادامي باسەكە وتە جوعارى. كوپ ۇلتتار تۇرادى. ياعني، بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەسى بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار بۇل وڭىردە ورىس ءتىلىن بىلمەۋ كوپ قيىندىق تۋ­دىرا­تىنى راس. كەزىندە ورىسشا بىلمەيتىن قانداستارعا دۇكەننەن نان الىپ جەۋ قيىن بولدى. قازىر مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەمدىك الىپ كەلەدى. دەيتۇرعانمەن قو­عامعا شىنايى قارايتىن بولساق،  ءبارىبىر دە ورىس ءتىلىن بىلۋگە تۋرا كەلەدى. سەبەبى بۇل قانشا دەگەنمەن بىرىڭعاي قازاقتار تۇراتىن ولكە ەمەس.

 

قىدىربەك قيىسحان، ءانشى، جۋرناليست (موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن قانداس):

قازىر ءبىز وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى ەسەبىندەمىز

– ءبىز اتاجۇرتقا 1991 جىلى شىلدەنىڭ ەڭ سوڭعى كۇندەرى كوشىپ كەلدىك. قازىرگى قامىستى اۋدانى قاراباتىر اۋىلىنا 14 وتباسى قونىستاندىق. ءجازيت قۇدايقۇلوۆ اعامىز اۋىلدى باسقارىپ تۇردى. ول كىسى اۋەلى ءوزى موڭعوليانىڭ حەنتەي ايماعىنا بارىپ، اعايىندارمەن جولىعىپ ەڭبەك شارتىمەن بەرى قاراي كوشسەڭىزدەر قايتەدى دەدى. اكەم ول كەزدە سول جاقتا اۋىل اكىمى بولاتىن. سول قىزمەتىنىڭ ءبارىن تاستاپ، ءبىر ايدىڭ كولەمىندە شەشىم قابىلداپ، قازاقستانعا كەلدىك. مىنە، سودان بەرى 30 جىل بولدى. سول كەلگەن جەرىمىزگە تۇراقتاپ قالدىق. ءبىر جەرگە تۇراقتاپ، ءسىڭىسىپ كەتەتىندەر كەمدە-كەم. كوبى ورتالىققا تامان قايتا كوشتى. ال ءبىز بىرگە كەلگەن 14 وتباسىنان 6 وتباسى سول قاراباتىر اۋىلىن مەكەندەپ قالدىق. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيدى بۇرىنعىلار. ءبىزدىڭ اكە-شەشەمىز سول جەردى جەرسىندى. قازىر ءبىز وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى ەسەبىندەمىز. بۇكىل بالالىق شاعىم وسى جەردە ءوتتى.

جانىمىزداعى كەنشىلەر قالاسى رۋدنىيعا وزبەكستاننان كوپتەگەن قانداسىمىز كەلىپ، ەلدىڭ وركەندەۋىنە، قالانىڭ قازاقىلانۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ولاردىڭ ىشىندە تەحنيكانى يگەرگەن كەنشىلەردەن بولەك، قان­شاما ونەرلى ازاماتتار شىقتى. قوستانايداعى ادەبي ورتانىڭ باسى-قاسىن­دا جۇرگەن ناۋرىزحان عازيز، جانات بوقاش دەگەن اقىندار بولدى كەزىندە. بۇل جەردە ۇلتتىق قولونەردى دارىپتەپ جۇرگەن ساناي اقساقالدىڭ اۋلەتىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بالالارى شەتتەرىنەن ونەرلى.

;feature=youtu.be

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار