7 ءساۋىر 2015, 09:50 4988 1 جاڭالىقتار اسەل انۋاربەك

اسكەردىڭ جازىلماعان زاڭى قارجىلىق قيىندىقتار كەسىرىنەن تۋىنداي ما؟

اسكەري سالادا قىزمەت ەتۋ قازاق ءۇشىن ابىروي سانالاتىن. قازىر دە اسكەري سالانىڭ سالماعى كەز كەلگەن جەردە باسىم. بىراق سوڭعى ۋاقىتتا بالاسىن اسكەرگە جىبەرۋگە قورقاتىن اتا-انالار كوبەيدى. ويتكەنى ساربازدار اراسىندا اسكەردىڭ جازىلماعان زاڭى قالىپتاسقان. ءالى جەتكەنى ءالسىزىن ساباۋ، مىندەتتەلگەن تاپسىرمانى دۇرىس ورىنداي الماعانداردىڭ جازاسىن بەرۋ اسكەردەگى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەن سياقتى. بالاسىن وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە جىبەرىپ، جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، سارى ۋايىمعا باتاتىن اتا-اناعا دا وڭاي ەمەس. ال اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ قاشان تىيىلارى ءالى دە بەلگىسىز.

ەگەمەن ەل اتانعان 24 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ قۋاتى ءبىرشاما دەڭگەيگە ارتتى. دەگەنمەن الىمجەتتىكتى تۇبىرىمەن جويۋ قولدان كەلمەي تۇر. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ دا ءوز تاريحى بار ەكەن. ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا ستالين كسرو ارمياسىنىڭ 5 ميلليون اسكەرى جاۋعا قارسى تۇرۋعا ازدىق ەتەتىنىن ايتقان. سول كەزدە ورتالىق كوميتەت اسكەردىڭ قاتارىن سوتتى بولعان قىلمىسكەرلەرمەن تولىقتىرىپتى. تۇرمە ىشىندە ورىن الاتىن الىمجەتتىكتىڭ اسكەرگە جەتۋىنە سەبەپ بولعان وسى ەكەن. مىنە، سودان بەرى اسكەردەگى جازىلماعان اسكەري زاڭ قوعامدى شۋلاتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ اسكەري پروكۋراتۋراسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2011 جىلى اسكەردە 123 سارباز قايتىس بولىپتى. ونىڭ 21-ءى ءوز-وزىنە قول جۇمساعان. قازىر دە «وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ جۇرگەن سارباز ءوز-وزىنە قول جۇمسادى» دەگەن سۋىق ءسوز ءجيى ەستىلگەنىمەن، رەسمي دەرەكتەر ەلىمىزدە اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ ازايعانىن ايتۋدا. بىراق 2014 جىلى اسكەردە ءوز-وزىنە قول جۇمساعاندار سانى 27-گە جەتكەن. ال اسكەري پروكۋراتۋرا وكىلدەرى مۇنىڭ بىرەۋى عانا اسكەري الىمجەتتىكتىڭ اسەرىنەن ورىن العاندىعىن ايتىپ وتىر. اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ ءتۇپ-توركىنى قايدا جاتقانىن ىزدەپ كوردىك پە؟ الىمجەتتىك ارەكەتتەرگە باراتىن ساربازدار مەن اسكەري قىزمەتكەرلەر قايدا تاربيەلەنگەن؟ ءتىپتى، وندايلار جاسىندا تاربيە كورگەن بە؟ ازاماتتاردىڭ زاڭسىز ارەكەت جاساۋىنا ونىڭ وتباسىنداعى تاربيەسىنىڭ ىقپالى بولۋى دا بەك مۇمكىن. وتباسىندا جاقسى تاربيە العان، ۇلگىلى، ونەگەلى ازاماتتار اسكەر قاتارىندا دا الدىڭعى شەپتەن كورىنۋگە تىرىسادى. اتا-اناسىن ۇياتقا قالدىرماۋعا، ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارۋعا تىرىسادى ەمەس پە؟ سوندىقتان اسكەردە ورىن الاتىن مۇنداي كورىنىستەرگە اسكەرگە دەيىنگى تاربيەنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنىڭ دا وزىندىك ىقپالى بولادى.
جۋىردا عانا مالىمدەمە جاساعان اسكەري پروكۋراتۋرا وكىلدەرى ساربازداردىڭ سۋيتسيدكە بارۋىنا قارجىلىق قيىندىقتار سەبەپ بولادى دەپ سوقتى. نەسيەسىنىڭ قارىزىن تولەي الماعاندىقتان، ساربازداردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى ءجيى ورىن الاتىن كورىنەدى. اسكەر ساربازدى شىڭدايدى ەمەس پە؟ ەندەشە، نەسيەسىن وتەي الماعانى ءۇشىن ساربازدىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى قيسىنسىز ەمەس پە؟ اسكەري پروكۋراتۋرا وكىلدەرىنىڭ العا تارتىپ وتىرعان سەبەبى شىندىققا ونشا جاناسا قويمايتىنىن ايتۋشىلاردىڭ ءسوزىن ەلەمەي قويۋعا بولمايدى. دەگەنمەن اسكەري سالانىڭ شەندى قىزمەتكەرلەرى الىمجەتتىكتىڭ ءالى دە ورىن الىپ جاتقانىن جاسىرىپ قالا المادى. ءتىپتى، وعان دالەل دە كەلتىرگەندەي بولدى. «اسكەري بولىمدە بريگادا كومانديرى ساربازدارعا جالاقى الدىم دەپ قول قويعىزىپ، ال قارجىنى ءوز قالتالارىنا باسىپ وتىرعان». بۇل – جامبىل وبلىسى اسكەري بولىمدەرىنىڭ بىرىندە ورىن العان وقيعا. مۇنى ءوز سوزدەرىنە دالەل رەتىندە اسكەري سالانىڭ شەندىلەرى ايتتى. اسكەري سالا قىزمەتكەرلەرى اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ ازايعانىن العا تارتقانىمەن، وعان وڭايلىقپەن توسقاۋىل قويىلمايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى، ەلدى شۋلاتقان اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ ءتۇرلى مىسالدارى عالامتور بەتتەرىندە دە قاپتاپ ءجۇر. اسكەر قاتارىنا جاڭا قوسىلعان ساربازداردى ءاجۋا قىلىپ، نامىسىنا تيەتىن كومانديرلەر مەن «اعا ساربازدار» بۇرىن دا بولعان. قازىر دە تابىلادى. ولاردىڭ زاڭ بويىنشا جازاعا تارتىلىپ جاتقاندارى دا تىم سيرەك.
اسكەرگە امان كەتىپ، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ۇيىنە تابىتى كەلگەن نە بولماسا اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعان ساربازدارعا قاتىستى دەرەكتەر از ەمەس. سونداي وقيعالاردىڭ ءبىرى – جاقىندا ورىن العان سارباز اقجان قاپسامەتوۆتىڭ جاعدايى. ۇلتتىق ۇلاننىڭ 5573-اسكەري بولىمىندە وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ جاتقان ساربازدىڭ اسكەردە الىمجەتتىك كورگەنى تۋرالى اقپارات تەز تارالىپ كەتتى. اقجان قاپسامەتوۆتى اسكەري ءبولىم باسشىلىعى «مىنەز-قۇلقىندا وزگەرىس بار» دەگەن جەلەۋمەن قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا قاراي جۇيكە اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنا جاتقىزعان. ساربازدىڭ اتا-اناسى بالالارىنىڭ 22 جەلتوقساندا ۇيىنە كەلىپ-كەتكەنىن، ول كەزدە ەشقانداي اۋىتقۋشىلىقتىڭ بولماعانىن ايتىپ زار جىلاۋدا. اتا-اناسىنىڭ ايتۋىنشا، سارباز اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ كەسىرىنەن وسىنداي كۇيگە تۇسكەن. اسكەري ءبولىم باسشىلىعىنان ەش قايىر بولمايتىنىن بىلگەن اقجان قاپسامەتوۆتىڭ اكەسى ەرجان تۇماباەۆ اسكەري پروكۋراتۋراعا ارىزدانىپتى. اتا-انانىڭ ەندىگى ءۇمىت ارتاتىنى – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى.
اسكەردەگى وقيعانىڭ بۇل ءبىرى عانا، مۇنداي الىمجەتتىكتىڭ بىزگە بەلگىسىزى قانشاما. استانا قالاسىنداعى 5570-اسكەري بولىمىندەگى سارباز ەردوس قاجىكەنوۆ، قاراعاندىدا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن رينات اقمولدينوۆتىڭ ءوز-وزىنە وق اتۋى، جامبىل وبلىسى شەكارا قىزمەتىندەگى كىشى سەرجانتتىڭ اۆتومات وعىنان اجال قۇشۋى، ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ شەكارا بەكەتىندە جاۋىنگەردىڭ اسىلىپ قايتىس بولۋى، قوستانايداعى 6697-اسكەري ءبولىمىنىڭ ساربازى مەيىربەك باكىروۆتىڭ قايتىس بولۋى، شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى زايسان شەكارا وتريادىندا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن 18 جاسار ساربازدىڭ كوز جۇمۋى سەكىلدى اسكەريلەر اراسىندا ورىن العان قايعىلى وقيعالار قاتارىن تىزە بەرۋگە بولادى. وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋ جولىندا اجال قۇشقان ساربازداردىڭ اتا-انالارى قايعىلى وقيعالار اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ كەسىرىنەن بولاتىندىعىنا سەنىمدى. اسكەرگە العاش بارعان سارباز بارلىق قيىندىققا شىدايمىن دەپ انت بەرەتىنى بەلگىلى. الايدا اسكەردەگى قاتاڭ تالاپ پەن جاس ساربازدىڭ نامىسىن اياققا تاپتاۋ، الىمجەتتىك پەن قورلىقتىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. اسكەردە جۇرگەن ساربازدار وندا بولىپ جاتقان الىمجەتتىك تۋرالى ەشنارسە ايتپايدى. ال اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن، كومانديرلەردىڭ ۇيالى تەلەفونىنا بىرلىك سالدىراتىنىن، اسكەردەن قايتۋعا ازىرلەنىپ جۇرگەن ساربازداردىڭ قاتارعا جاڭا قوسىلعانداردى ماجبۇرلەپ، ۇيىنەن اقشا سۇراتاتىنىن، ءبارىن-ءبارىن ءتىزىپ ايتىپ بەرەدى. سول سەبەپتى دە اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ ناقتى دەرەكتەرىن ەشكىم بىلە المايدى. پسيحولوگتار ءوز-وزىنە قول جۇمساعاندارعا كوبىنەسە پسيحيكالىق اۋىتقۋى بار دەگەن باعا بەرەدى. ال ساربازدار اسكەر قاتارىنا الىنباي تۇرىپ، تولىق مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتەدى. ەگەر اسكەردە ءجۇرىپ ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ساربازدىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋى بولسا، ساربازدى اسكەرگە قالاي العان؟ الدە اسكەر قاتارىنا ساۋ بولىپ قوسىلعان سارباز پسيحيكالىق اۋىتقۋعا سوندا ءجۇرىپ ۇشىرايتىن بولعانى ما؟ قيسىنسىز مىسال كەلتىرەتىن اسكەري بولىمشەنىڭ قىزمەتكەرلەرى وسى جاعىن ەسكەرە قويمايتىن سياقتى. اسكەردە ورىن الىپ جاتقان وسىنشاما زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەلىكتەن دارمەنى جەتپەي ءجۇر؟ سانسىز كوپ سۇراققا جاۋاپ تابۋ وڭاي ەمەس-اۋ...
اسەل انۋاربەك

سوڭعى جاڭالىقتار