24 قىركۇيەك, 18:53 960 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

قازاق حاندىعى تاريحىن جۇيەلەگەن عالىم

اتاقتى ءاز-جانىبەك حان ءبىر جولى ءوزىنىڭ ۋازىرلەرىنە: «دۇنيەدە نە ولمەيدى؟»، – دەپ ساۋال قويسا كەرەك. حاننىڭ سۇراعىنا ۋازىرلەرى ءبىراۋىزدان «اعىن سۋ ولمەيدى، اسقار تاۋ ولمەيدى، اسپاندا اي مەن كۇن ولمەيدى، الەمدە قارا جەر ولمەيدى»  دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سوندا جيرەنشە شەشەن بارىنە قارسى شىعىپ: «اعىن سۋدىڭ ولگەنى، التى اي قىستا قاتقانى، اسقار تاۋدىڭ ولگەنى، باسىن  بۇلتتىڭ جاپقانى، اي مەن كۇننىڭ ولگەنى، ەڭكەيىپ بارىپ باتقانى، قارا جەردىڭ ولگەنى، قار استىندا جاتقانى.  اجال دەگەن اتقان وق، ءبىر اللانىڭ قاقپانى، دۇنيەدە نە ولمەيدى؟ جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى»، – دەگەن ەكەن. مىنە، وسىنداي اتقا لايىقتى تۇلعامىز،  ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور – بەرەكەت باقىتجانۇلى كارىباەۆ.

عىلىممەن اينالىسىپ، تاريحي دەرەكتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەۋ جانە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرىپ، عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرا ءبىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ال عالىم اعا­مىز وسى ەكى سالانى قاتار الىپ جۇرگەن بۇگىن­گى كۇندەگى بىرەگەي تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەپ باعا بەرسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

قىزىلوردا قالاسىنداعى پوليتەح­ني­كۋمدا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ونى ءتا­مام­داعان­نان كەيىن، 1983-1985 جىلدارى كەڭەس ءاس­كەرى قاتارىندا قىزمەت اتقارادى. كەڭەس ءاس­كەرى قاتارىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزى­نىڭ وزىندە دە كسرو تاريحى مەن ساياساتىن وتە جاقسى، ءارى تاريحي تۇرعىدان تالداي ءبىل­گەندىگىن مىناداي وقيعادان بايقاۋعا بولادى. ءبىر­دە لەنين بولمەسىنە شامامەن 80-گە جۋىق جاۋىنگەرلەرگە ءدارىس ءوتىپ جاتقان كاپيتان ساباعىنا بىرنەشە اسكەري شەندى ادامدار كى­ر­ىپ كەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە سول ۋاقىتتا وداق­قا بەلگىلى گەنەرال دا بار ەدى. گەنەرال: «سو­ۆەت ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ 1983 جىلعى سوڭ­عى مالىمدەمەسىن كىم ايتادى؟» دەپ سۇراق قويىپ، ءبارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى. گە­نەرال سۇراقتى ەكىنشى رەت قايتالاپ قويادى. ءبى­راق تا لەنين بولمەسىنە جينالعان وفي­تسەر­لەر مەن وتىرعان بىردە-ءبىر جاۋىنگەر جاۋاپ بەرمەدى. ءۇشىنشى رەت سۇراعاندا قاتار­دا­عى جاۋىنگەر بەرەكەت باقىتجانۇلى ورنى­نان تۇرىپ، الدىمەن ءوزىن تانىستىرىپ، سوڭ­عى قابىلداعان قاۋلىنىڭ ءتورت پۋنكتىن اي­تىپ بەرەدى. جاۋىنگەردىڭ جاۋابىنا ريزا بول­عان گەنەرال بەرەكەت باقىتجانۇلىنا اسكەري العىس جاريالايدى.

1985 جىلى اسكەر قاتارىندا بولىپ، جاۋىنگەرلىك بورىشىن وتەپ كەلگەن بولاشاق عالىم اعامىز س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فا­كۋل­تەتىنە ءتورت پاننەن ەمتيحان تاپسىرىپ، 1-ءشى كۋرس ستۋدەنتى اتاندى. جاس ستۋدەنتتىڭ تا­ريحشى-عالىم بولىپ قالىپتاسۋىنا ۋني­ۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءدارىس بەرگەن پرو­فەسسور-وقىتۋشى عالىمداردىڭ سەپتىگى مول بول­دى. سول ءبىر ستۋدەنتتىك شاقتا تاريح ءپا­نى­نەن كىرىسپە ءدارىس وتكەن ءا.حاسەنوۆكە «اعاي ءسىز ءدارىس بارىسىندا كوپ ايتقان «قازاق» ءسوزى قانداي ماعىنا بەرەدى؟، ول ءسوز قاشان پايدا بولعان؟ جانە قازاق حاندىعى قاشان قۇرىلعان؟»، – دەگەن بىرنەشە سۇراق قويادى. سول كەزدە ۇستازى: «بۇل ماسەلەلەر ءالى كۇنگە دەيىن تاريح عىلىمىندا تولىق زەرتتەلىپ ناق­تىلانباعان، سوندىقتان بولاشاق تاريح­شى، عالىم بولاتىن سەندەرسىڭدەر، ونى زەرت­تەۋ سەندەردىڭ ۇلەستەرىندە»، – دەپ جاۋاپ بەرىپ­تى. بولاشاق عالىم وسى ساتتەن باستاپ قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدى ال­دى­نا ماسات ەتىپ قويادى. ستۋدەنت كەزىندە عى­­­­لىمي ىزدەنىستەر مەن تاريحي دەرەك­كوز­دەرى­­مەن جۇمىس ىستەۋى، ستۋدەنتتەر اراسىندا وتە­تىن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا بايان­داما جاساپ، الدىڭعى ورىنداردى يەلەنۋى بو­لاشاق عالىمنىڭ عىلىمي كوزقاراسى مەن زەرتتەۋ ءادىسىن قالىپتاستىردى.

1990 جىلى «تاريح جانە قوعامتانۋ ءپان­دەرى­نىڭ وقىتۋشىسى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ديپلوممەن ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتايدى. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتكەن فاكۋلتەتتىڭ پرو­فەسسور-وقىتۋشىلارى ونى جاس مامان رە­تىندە تاريح فاكۋلتەتىنىڭ قازاق كسر تا­ريحى كافەدراسىنا اسسيستەنت قىزمەتىنە الادى. سول كەزدەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەرەكەت باقىتجانۇلى اتالمىش كافەدرادا وقىتۋ­شىلىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ول اسسيس­تەنت، اعا وقىتۋشى، دوتسەنت، پروفەسسور سىن­دى قىزمەتتىك ساتىلاردان ءوتتى. 2016 جىل­دان بەرى ۋنيۆەرسيتەتتەگى قازاقستان تا­ريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن اتقارىپ كەلەدى.

كافەدراداعى العاشقى قىزمەت جىل­دارىن­دا وعان ۇستازدارى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدىڭ، ديسسەرتاتسيا تا­قىرىبىن تاڭداۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ەسكەر­تەدى. مارقۇم پروفەسسور ن.ماسانوۆ: «ەگەر ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن بولساڭ، وندا سول كەزەڭدەردىڭ جازبا دەرەك­تە­رىن جۇيەلى تۇردە جەتىك ءبىلۋىڭ كەرەك»، – دەپ كەڭەس بەرەدى. ۇستازىنىڭ اقىلىنان سوڭ، 2–3 جىل بويىنا عىلىمي اينالىمدارعا تۇسىرىلگەن قازاقستان تاريحىنىڭ بارلىق دەرەكتەرىن جيناپ، تانىسادى. عالىمنىڭ ەڭ ال­عاشقى ماقالاسى «XV ع. سوڭى – XVI ع. با­سىنداعى ورتا ازياداعى وقيعالارعا باي­لا­نىس­تى قازاق حاندىعىنىڭ جۇرگىزگەن سىرت­قى ساياساتى» اتتى تاقىرىپپەن 1993 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جاڭادان عانا تاريح سەرياسىمەن شىعا باستاعان «حا­بار­شى» جۋرنالىنىڭ №1 سانىندا جارىق كورەدى. وسى ساتتەن باستاپ عالىم اعامىزدىڭ عىلىمي ماقالالارى مەرزىمدى باسىلىمداردا ءجيى جاريالانا باستايدى. ول 1996 جىلى ۇعا اكادەميگى، پروفەسسور ب.كومەكوۆتىڭ عى­لىمي جەتەكشىلىگىمەن «XV ع. سوڭى – XVI ع. ءى شي­رەگىندەگى قازاق حاندىعىنىڭ ماۋەرەن­ناحر مەملەكەتتەرىمەن ساياسي قارىم-قا­تى­ناسى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديس­سەر­تاتسياسىن ءساتتى قورعادى. 1999 جىلى دوتسەنت اتاعىنا يە بولادى. ال 2010 جىلى  ۇعا اكادەميگى ب.كومەكوۆتىڭ عىلىمي كەڭەس­شىلىگىمەن «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تا­ريحى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديس­سەر­تاتسياسىن قورعاپ، 2011 جىلى پروفەسسور اتاعىن الادى.

ب.كارىباەۆ جالپى سانى 600-دەن استام عى­لىمي، عىلىمي-كوپشىلىك جۇمىستار مەن وقۋ، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ اۆتورى. ونىڭ ىشىندە جەكە مونوگرافيالىق كىتاپ­تىڭ، 40-تان اسا اۆتورلىق ۇجىممەن جازىل­عان كىتاپتاردىڭ، 4 تاريحي انيماتسيالىق فيلم­نىڭ ستسەناريىنىڭ اۆتورى.

عالىم اعامىز ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جازۋدا الدىنا نەگىزگى بەس ءپرينتسيپتى قويدى. بىرىنشىدەن، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى قازاقستاندا جازىلۋى كەرەك، ەكىنشىدەن قازاقستان ازا­ماتى جازۋ كەرەك، ۇشىنشىدەن قازاق تىلىندە جا­زىلۋ كەرەك، تورتىنشىدەن ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسىندە قورعالىپ، بە­سىنشىدەن ۇلتتىق سيپاتى بار بەلگىلى باس­پادان كىتاپ بولىپ جارىققا شىعارۋ كەرەك دە­گەن پرينتسيپتەردى ورىندادى. كەزىندە تاريحشىلار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان مەر­زىمىنە قاتىستى ءتۇرلى بولجامدار جا­سا­عانى تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان عا­لىم اعامىز زەرتتەۋشىلەر كەلتىرگەن بول­جامداردىڭ ارقايسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ، ولاردى «نەگە عىلىمي ورتا قابىلدامادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى، زەرتتەدى جانە تال­داۋ جاسادى. الايدا وسى دەرەكتەردىڭ ءبارى­نىڭ نۇكتەسىن قويىپ، ءوزىنىڭ نۇسقاسىن دالەل­دەگەن اعامىزدىڭ ۇستازى كلاۆديا پيششۋلينا بولاتىن. ول بارلىق بولجام­دار­دى زەرتتەي كەلە م.ح.دۋلاتي جازىپ قال­دىر­عان دەرەكتەردى نەگىز ەتىپ الدى. ال م.ح.دۋلاتي «قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلىك ەتە باستاۋى ھيجرانىڭ 870 جىلدارى باستالادى» دەپ جازادى. بۇل ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1465–1466 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. مىنە، «ۇس­تازى مىقتىنىڭ، ۇستامى مىقتى» دەگەن­دەي، عالىم اعامىز ۇستازىنىڭ پىكىرى جانە كوپتەگەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە جيناعان دە­رەكتەرى بويىنشا دالەلدەپ شىقتى. ەلبا­سى، تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ وسى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىمگە كەلدى.

بەرەكەت باقىتجانۇلى 1998 جىلى «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن قا­زاق تاريحىنداعى كەرەي حان، جانىبەك حان، بۇ­رىندىق حان، قاسىم حان جانە ت.ب.جەكە تا­ريحي تۇلعالارعا بايلانىستى سەريالى جا­ريالانىمدار جاريالادى. ءسويتىپ، 1998 جىل­دىڭ اياعىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ تاريحشىلار اراسىندا تۇڭعىش لاۋ­رەا­تى اتاندى. 2015 جىلى «كىتاپ مادەنيەتىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن» التىن مە­دالىمەن جانە «2015 جىلعى جوو ۇزدىك وقى­تۋشىسى» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. 2016 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن بىرگە «ءجالاڭتوس باتىر»، «بۇحارباي باتىر» جانە تاعى باسقا ون شاقتى مەدال­دارى­نىڭ يەگەرى. ب.ب.كارىباەۆ 2015 جىلى قا­زاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ مەرە­كەسىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندە قۇرىل­عان ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ قۇ­را­مىندا جۇ­مىس ىستەدى. 2017–2019 ءال-فا­رابي اتىن­داعى قازۇۋ جانىنداعى «تا­ريح»، «ار­حەو­لوگيا جانە ەتنولوگيا» جانە «ءتۇر­كولو­گيا» ما­ماندىقتارى بويىنشا فيلوسوفيا دوك­تورى (PhD) عىلىمي دارەجەسىن بەرەتىن عى­لىمي كەڭەستىڭ توراعاسى، ال 2018–2020 جىل­دارى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بو­لىپ ىستەدى. ب.كارىباەۆ 50-گە جۋىق حالىق­ارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي كون­فەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، وندا XIII–XVIII عا­سىرداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ەتنيكا­لىق، ساياسي، مەملەكەتتىلىك تاريحى ماسەلە­لەرى، قازاق تاريحىنداعى تۇلعالار تاريحى ءجو­نىن­دە باياندامالار جاسادى.

عالىم اعامىز تەك قازاق حاندىعىنىڭ قۇ­رىلۋ تاريحىن زەرتتەۋمەن شەكتەلىپ قال­عان جوق، ونىڭ زەرتتەۋ دياپازونى اۋقىمدى. ول ءحىىى عاسىردان – حVIII عاسىرلار ارالىعىن قامتيتىن، زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ءما­سەلەلەرمەن اينالىسۋدا، اتاپ ايتساق ال­تىن وردا داۋىرىندەگى ساياسي، ەتنيكالىق، جەكە تۇلعالار تاريحى، XIV–XV عع. قازاقستان اۋ­ماعىنداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تاري­حى، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن كۇشەيۋى تاريحى، XV–XVIII عع. قازاق تاري­حىنىڭ ماسەلەلەرى، قازاق ەتنوگەنەزى مەن «قازاق» ەتنونيمىنىڭ ماسەلەلەرى، قازاق تاري­حىنداعى تۇلعالار تا­ري­حى، قازاقستان اۋما­عىنداعى مەم­لە­كەتتىلىك تاريحى. بەرەكەت باقىتجانۇلىنىڭ زەرتتەۋىنەن تۋىنداعان ەڭبەكتىڭ كولەمى مول، مازمۇنى تەرەڭ ءارى وزەكتى. ونىڭ زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە ءدۇ­نيەگە كەلگەن عىلىمي مۇراسى سانالاتىن ەڭ­بەكتەرى قازاق تاريحىنداعى قۇندى ەڭبەك­تەر.

ەلۋدى ەڭسەرگەن ەل اعاسى 2020 جىلدىڭ تا­مىز ايىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى­نىڭ اكادەميگى اتاندى.

 

گۇلنار قوزعانباەۆا،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار