24 قىركۇيەك, 14:38 598 0 اتاجۇرت ءدىلدا ۋاليبەك

«شالاقازاق» دەگەن ءسوز جانىمىزدى جارالايدى

جانىبەك حاندىق قۇرىپ، اسان قايعى بابامىز جەلمايامەن جەلە جورتقان، دوسپامبەت  «تولعامالى الا بالتا قولعا الىپ، توپ باس­تاعان» كيەلى توپىراق – «بۋىرشىننىڭ بۇتا شاينار ازۋى، بيدايىق­تىڭ كول جايقاعان جالعىزى» – قازتۋعاننىڭ «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرتى»، بوكەي سۇلتان حان اتانعان، قۇرمانعازىنىڭ توكپە كۇيىنە تە­بىرەنگەن ولكەدە قانشاما قانداستارىمىز وزگە ۇلت رەتىندە كۇن كە­شىپ جاتىر. سانى دا ءبىرشاما. قازاقستانمەن ىرگەلەس جاتقان قۇ­موزەك، ۆولودار، كراسنىي يار، حارابايلى، يكريان اۋداندارىندا ءبى­رىڭعاي قازاقتار تۇراتىن اۋىلدار دا بار كورىنەدى.

جالپى رەسەيدەگى قانداستاردىڭ ماسەلەسى، جاي-كۇيى كوپ ايتىلا بەر­مەيدى. سول سەبەپتى دە استراحان ولكەسىندە تۋىپ-وسكەن، قازىرگى كەز­دە «استراحان وبلىسىنىڭ قازاقتارى» اتتى وڭىرلىك قوعامدىق ۇيىم­دى باسقارىپ وتىرعان دانيار يماشەۆپەن سۇحباتتاسۋدى ءجون كور­دىك.

– قازىرگى كەزدە استراحان وب­لى­سىندا قانشا قازاق تۇرادى؟ بىزگە رەسەيدەگى قانداستاردىڭ جاع­دايى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى جاي­لى ءبىراز نارسە بەيمالىم، ولار­دىڭ جاي-كۇيى جايلى اڭگى­مە­لەپ بەرسەڭىز.

– سوڭعى وتكىزىلگەن ساناق ءمالى­مەت­تەرى بويىنشا استراحان وبلىسىندا 150 مىڭنان استام قازاق تۇ­را­دى. بۇل – رەسمي دەرەكتەر، بىراق ءبىز بۇل مالىمەتپەن كەلىسە قويمايمىز، سەبەبى مۇندا تۇراتىن ءاربىر ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى ادام – قازاق. وبلىستا جالپى 1 ميلليوننان استام حا­لىق بار دەسەك، سونىڭ تورتتەن ءبىر ءبو­لىگىمىز، ياعني ايماقتاعى قازاق­تار­دىڭ سانى 250 مىڭنان اسىپ جىعى­لا­دى. رەسەيدەگى قازاقتار ەڭ تىعىز قونىستانعان ولكە – وسى استراحان وبلىسى.

بۇل جاقتا تىرشىلىك بىرقالىپتى، تى­نىش. اركىم ءوز شارۋاسىمەن اي­نا­لى­سادى. باسقا قالالاردان ەش ايىر­­ماشىلىعى جوق. قازاقتار دا باس­قالار سياقتى قاراپايىم جۇمىس­تار­دان باستاپ جوعارى مەملەكەتتىك لاۋا­زىمعا دەيىنگى ءارتۇرلى قىزمەتتە، ءار­تۇرلى سالادا ءجۇر. ارالارىندا شە­نەۋنىكتەر، وبلىستىق دەڭگەيدەگى دەپۋ­تاتتار دا بار.

جالپى العاندا، ءوزىمىزدى جاقسى سە­زىنەمىز، جايلى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. استراحان – كوپۇلتتى ولكە، ال ءبىز سول كولوريتتىڭ اجىراماس ءبول­شە­گىمىز. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قالىپ­تاس­قان وزىندىك مەنتاليتەتى دە بار.

– ايماقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ احۋا­لى قانداي؟ رەسەيدەگى قازاق­تار ءتىل مەن مادەنيەتتەن بىرتە-ءبىر­تە قول ءۇزىپ بارا جاتقان سياق­تى...

– قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى جىل ءوت­كەن سايىن ناشارلاپ، دەڭگەيى ءتۇسىپ، ءتۇپ­سىز تەرەڭ شىڭىراۋعا قۇلدىراپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي، ەشقانداي العا جىلجۋ، دامۋ جوق، كەرى كەتىپ، ۇمىتىلىپ بارادى.

ءبىزدىڭ الدىمىزداعى بۋىن – اكە-شە­شەلەرىمىز قازاق تىلىندە سويلەي الادى، ءالى ۇمىتا قويعان جوق. بىراق ءتىل كۇندەلىكتى قولدانىستا بولما­عان­نان كەيىن ولاردىڭ سانالارىندا دا كومەسكى تارتقان. ۇيدە دە ەشكىم انا ءتى­لىندە سويلەمەيدى. توقسانىنشى جىل­داردان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن جاس­تاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇلدەم قا­زاق ءتىلىن بىلمەيدى، قاجەتسىنبەيدى دە. قالانى بىلاي قويعاندا، اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ وزىندە قازاق ءتىلى اكتۋالدى ەمەس. وبلىس بويىنشا قۇرامىنا 3-4 اۋىل كىرەتىن ءبىردى-ەكىلى اۋداندار عانا قازاق تىلىندە سويلەپ، ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ وتىر.

مەن تۋىپ-وسكەن ەنوتاەۆكا اۋىلىندا قازاقتار از بولدى، اجەلەرىمىز بەن انالارىمىز عانا ءبىر-ەكى اۋىز قا­زاقشا قوسىپ سويلەيتىن. شە­شەن­دەر­دىڭ جانە باسقا دا وزگە ۇلت وكىل­دەرى­نىڭ ءوز انا تىلدەرىندە سويلەگەن­دەرىن كورىپ قىزىعاتىنمىن. سودان «مەن نەگە انا ءتىلىمدى بىلمەيمىن؟» دەپ ءوز-وزىمە سۇراق قويدىم. ءسويتىپ قازاق ءتى­لىن ۇيرەندىم.

قازىرگى كەزدە انا ءتىلىمىزدىڭ دەڭ­گەيىن كوتەرۋ ماقساتىمەن كوپتەگەن شا­رالار وتكىزەمىز. جالپى، «استراحان وبلىسىنىڭ قازاقتارى» ايماق­تىق بىرلەستىگىن قۇرۋدىڭ باستى سەبەپ­تە­رىنىڭ ءبىرى – وسى ءتىل ماسەلەسى ەدى. ودان بولەك ءوزىم دە الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دە قازاق ءتىلىن وقىتاتىن توپتار اشىپ، جەرگىلىكتى قازاقتارعا بار بىلگەنىمدى ۇيرەتۋگە بارىنشا تىرىسىپ ءجۇرمىن. سەبەبى مەكتەپتەردە قا­زاق  ءتىلى ءپانى فاكۋلتاتيۆ، ياعني قو­سىم­شا ساباق رەتىندە عانا وتەدى. قا­زاق مەكتەپتەرى جوق.

مادەنيەت تۋرالى ايتار بولساق، ۇلتتىق ءسالت-ءداستۇرىمىز بەن مادەني قۇن­دىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋدى پا­رىزىمىز دەپ بىلەمىز، تويلار مەن ۇلت­تىق مەيرامداردى تويلايمىز. ءبىز­دە ناۋرىز مەيرامىنا قاراعاندا كو­رىسۋ مەيرامى كەڭ تارالعان. باۋىر­ساق، قۋىرداق، ەت – بارلىعى داس­تار­قا­نى­مىزدان تابىلادى. بالا كەزىمدە ءار تاڭ سايىن باۋىرساق يىسىنەن وياناتىنمىن. ودان بولەك بىزدە الەۋمەتتىك ءما­سەلەلەردى تالقىلايتىن، مۇقتاج وت­باسىلاردىڭ ءتىزىمىن جاساپ، قوعام­دا­عى پروبلەمالاردى رەتتەيتىن اقسا­قال­دار القاسى دا بار.

– «استراحان وبلىسىنىڭ قا­زاق­تارى» ايماقتىق بىرلەستىگىنىڭ جە­تەكشىسى ەكەنسىز، ۇيىمنىڭ جۇ­مىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– «استراحان وبلىسىنىڭ قازاق­تارى» ايماقتىق بىرلەستىگى استراحان ءول­كەسىندەگى قازاقتاردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ءتىلىن ۇمىتپاۋى ءۇشىن، ءتۇپ-تا­مى­رىنان اجىراماۋىنا سەپتىگىن تي­گىزۋ ءۇشىن قۇرىلىپ، سول مۇددەدە جۇمىس ءىس­تەپ كەلەدى. ءبىز قازىرگى كەزدە ءتىل ءۇي­رەتۋ، قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋدى باستى نا­زارعا الىپ وتىرمىز.

وسى ماقساتتا ەكى بىردەي جوبا ءجۇ­رىپ جاتىر. ءبىرىنشىسى – «قازاقشا ءسوي­لە» دەپ اتالادى، اپتاسىنا ەكى رەت وتە­دى، قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ، ودان ءارى دا­مىتقىسى كەلەتىن كەز-كەلگەن ادام­عا ەسىگىمىز اشىق. قاتىسۋشىلار قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى، سويلەم قۇرۋ تارتىبىنەن باستاپ، باتا-تىلەككە دەيىن جاتتاپ، مەڭگەرىپ شىعادى.

ەكىنشى – «اڭگىمە» سويلەسۋ كلۋبى. كلۋب جۇمىسى ەركىن فورماتتا وتەدى. ىستىق شاي ءىشىپ، قازاقشا سويلەسىپ، قازاق ادەبيەتىن وقيمىز. سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپ توڭىرەگىندە اڭگىمە ءور­بىتەمىز. سول ارقىلى «سەن انا ءتىلىڭ­دى بىلمەيسىڭ، شالاقازاقسىڭ» دەيتىن سۋىق سوزدەردىڭ جولىن كەسكىمىز كەلە­دى. ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى بىزگە تاڭىل­عان تاپتاۋرىندار مەن قاتىپ قال­عان قاعيدالاردى بۇزساق دەيمىز. بىزگە بازبىرەۋلەر «شالاقازاق» دەسە، جانىمىز جارالانادى، جۇرەگىمىز اۋىرادى، نامىستانامىز. بىزگە ول تيتتەي دە ماقتانىش ەمەس، بەي جاي دا قارامايمىز. ماڭعىستاۋ وڭىرىنە، اتىراۋ جاققا قوناققا بارساق وسىنداي سوزدەردى ءجيى ەستيمىز.

ودان بولەك جەرگىلىكتى جەردىڭ اق­ساقالى، جاسى ۇلكەن قاريالارى دا وسى قاتارلى سىن-ەسكەرتپەلەرىن ايتىپ جاتادى. قازاقشا-ورىسشا ارا­لاس­تىرىپ سويلەسەك، «ءتىلدى ولاي شۇ­بار­لاپ، قادىرىن كەتىرمەي نە قازاقشا ءسوي­لە، نە ورىسشا سويلە»، – دەپ رە­نىش­تەرىن بىلدىرەدى. مۇنداي ەسكەرتپەلەر ورىندى، بىراق قازاقشا ارەڭ ءسوي­­­لەيتىن ادامنىڭ وسىدان كەيىن، ءاري­نە بەتى قايتىپ قالادى. سوندىق­تان ازىرگە تۇبەگەيلى ءتىلدى مەڭگەرگەنشە ورىسشامەن ارالاستىرىپ سويلە­گەن­نىڭ ءوزى ۇلكەن سەرپىلىس بولار ەدى.

بۇل جوبالاردان بولەك تاريحى­مىز­عا، اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگى، سالت-داستۇرىمىزگە قاتىستى ءتۇر­لى دوڭگەلەك ۇستەلدەر، سەمينارلار ۇيىم­­داستىرامىز. اباي قۇنان­باي­ۇلى، شوقان ءۋاليحانوۆ، يساتاي تاي­مان­ۇلى، ماحامبەت وتەمىسۇلى سياق­تى ۇلى تۇلعالارىمىز، حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ ءومىر جولى، ونەگەلى ءومىرى تۋرالى اڭگىمەلەيمىز. بوكەي ور­داسى تۋرالى كوپ ايتامىز، تاريحىمىزدى تۇگەندەگىمىز كەلەدى.

رۋحاني، ادەبي-مادەني شارالاردان بولەك، سپورتتا دا بەلسەندىمىز. «اما­نات» اتتى شاعىن فۋتبول كلۋبىمىز بار. ءتۇرلى تۋرنيرلەر مەن سايىس­تاردان قالمايمىز. كلۋبىمىز سپورتسۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس.

ودان بولەك «نە؟ قايدا؟ قاشان؟» دەپ اتالاتىن ينتەللەكتۋالدى كلۋبىمىز بار. كوبىنەسە ويىن تۇرىندەگى سايىستار ۇيىمداستىرامىز. ءتۇرلى لو­گيكالىق، ماتەماتيكالىق باسقا­تىرعىشتار، قازاقتىڭ سالت-ءداس­تۇرى­نە، تاريحىنا، قالالارىنا قاتىستى سۇراقتار قويىلادى.

الدا ءالى دە ءبىراز دۇنيەلەردى جاسايمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. قازاق باسىلىمىن شىعارساق دەپ نيەتتەنىپ وتىرمىز.

– وتانداستارىمىزدىڭ قازاق­ستان تۋرالى ويى، لەبىزى قانداي؟

– تاريحي وتانىمىزداعى قان­داس­تارىمىزبەن ارالاسىپ تۇرامىز، باي­لانىستى ۇزبەۋگە تىرىسامىز. ەكى جاق­تىڭ ارالاس-قۇرالاس بولىپ، بىرىنەن-ءبىرى الىستاماعانى قۋانتادى. بىراق قالاي دەسەك تە، ەكى جاقتىڭ مەن­تاليتەتى ارقيلى، ءبىزدىڭ تانىم-ءتۇ­سىنىك باسقا، ەلدەگى قازاقتاردىڭ كوز­­­قاراسى بولەك دەگەن سياقتى...

قازاقستاندا تۇراتىن باۋىر­لارى­مىزدىڭ كوبى وزدەرىنىڭ باقىتتى ەكەنىن بىلمەيدى، باعالامايدى. ال رەسەيدەگى قازاقتار مۇنى جاقسى تۇسىنەدى.

مەنىڭ رۋىم – بەرىش، كىشى ءجۇزبىن. رە­سەيدە، مەن تۇراتىن وڭىردە رۋلاستارىم كوپ. كەيبىرەۋلەر ءبىزدى قازاق دياسپوراسى رەتىندە قابىلدايدى، بىراق ءبىز ونىمەن كەلىسپەيمىز، بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. سەبەبى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جات­قان ايماق بىزگە اتا-بابامىزدان قال­عان، ءبىز سول جەردىڭ بايىرعى تۇر­عىندارىمىز.

بىزدەن الىستا بولسا، دا تاريحي وتا­نىمىزدىڭ بار ەكەنىن ءبىلۋدىڭ ءوزى –ۇلكەن باقىت. قازاقستاننىڭ تى­نىش­تىعى مەن بىرلىگىنە ءاردايىم تىلەك­تەسپىز.

– قازاقستانداعى قازاقتاردان بولەك، رەسەيدىڭ ءار ايماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستاردىڭ اراسىندا بايلانىس بار ما؟

– ءيا، بايلانىس بار، مىسالى مەن رەسەيدىڭ قازاقتار تۇراتىن بارلىق ايماعىمەن بايلانىستامىن. قازاق بىرلەستىكتەرىنىڭ، ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن ارالاسىپ تۇرامىز. سەبەبى رەسەيدەگى قازاقتار ءبىر-ءبىرىن بار­لىق جاعىنان جاقسى تۇسىنەدى، بىزگە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى ولار با­سىنان وتكەرگەن، نەمەسە ءبىز ەڭسەر­گەن سىناقتارعا ولار تاپ بولۋى ءمۇم­كىن.

– قازاقستانعا كوشىپ كەلۋ ويىڭىز­دا بار ما؟

– جەكە مەنىڭ باعامداۋىم بويىن­شا، بۇل جاقتاعى قازاقتاردىڭ كوبى ەلگە ورالۋ تۋرالى كوپ ويلاي بەرمەيدى. ال مەنىڭ قازاقستانعا ءاردايىم ءبىر بۇيرەگىم بۇرىپ تۇرادى. بۇل تۋرالى كوپ ويلايمىن. الايدا مەنى كىم قارسى الاتىنى جانە كىمگە كە­رەك ەكەنىم بەيمالىم. قالاي دەگەنمەن، ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە كوشۋ وڭاي ەمەس، جاڭا ءومىر باستاۋىڭ كەرەك. ەكىن­شىدەن، رەسەيدە ءبىلىم بەرىپ، سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاپ، قازاقىلىقتىڭ تۇعىرىن قۇلاتپاۋ جولىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن، ياعني وسى جاققا پايدام كوبىرەك تيەدى. بىراق ەرتەڭ نە بولاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى، سول سەبەپتى دە بىردەن جوققا شىعارىپ، كەسىپ ايتا المايمىن.

سۇحباتتاسقان

ءدىلدا ۋاليبەك

سوڭعى جاڭالىقتار