24 قىركۇيەك, 15:04 672 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

امانگەلدى قۇسايىنوۆ: جەڭىل تۋلاق جەلگە ۇشار

ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور امانگەلدى قۇسايىنوۆپەن سۇحباتىمىز بۇگىنگى قوعام ءومىرىنىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىنا ارنالدى. بەلگىلى عالىم وتاندىق عىلىمنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالىپ، ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋىن كەرى كەتىرەتىن قۇبىلىستارعا توقتالدى. 

– ابەكە، مىنە ءبىر جىلدان استى، «بيلىك ترانسفورماتسياسى» دەپ جاتىرمىز. بۇل – ساياسي قۇبىلىس. ال تەك ءبىلىم سالاسىندا ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىندا ترانسفورماتسيا بولدى ما؟

– اقىل ايتقىش، شەن تاققىش زامان مەن قو­عام­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قالايدا جاقسىلىققا قاراي وزگەرىستىڭ بولعانى، دۇنيەنىڭ جاڭارعانى دۇ­رىس. راس، قاراپايىم ادامنىڭ ويى مەن ءسوزى باس­شىلاردىڭ ايتقانىمەن سايكەسپەي جاتسا، بۇ­عان دا حالىق دانالىعىمەن، تاريح تاجىريبەسىمەن قاراۋعا بولادى.

الەم مەن ەلدى جايلاعان دەرت ءھام توتەنشە جاع­داي بارىمىزدى بارداي، جوعىمىزدى جوقتاي ەتىپ، قولىمىزدان ەشتەڭە كەلمەيتىنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدى.

موينىڭدا قوساق، ارتىڭدا تىرەۋ تۇرعان كەزدە، وقالاق تيگەن تاناداي تىراشتانۋدان اۋلاق بولعان ءجون شىعار. اتى  بال، ءىسى سال دۇنيەلەر كوپ. تۋما­عان بالاعا كىندىك اتا بولۋ ماعان ورىنسىز بولار.

ءوز باسىم پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتى حا­لىقارالىق بەدەلدى تۇلعا، كا­سىبي مامىلەگەر ساناي­مىن. سوندىقتان بيلىك ترانسفورماتسياسى ءبىر باس­شىنىڭ عانا قولىندا تۇر­عان جوق، وعان قوعام دا، قو­عام ينستيتۋتتارى دا جاۋاپتى.

بىلىمدەگى ەسكى مەن جاڭانىڭ ۇيلەسىمى، جال­عاستىعى، ساباقتاستىعى جۇرتتىڭ ءبارىن وي­لاندىرادى. ءسىرا، بۇرىنعىنىڭ كوپ جاق­سىسىن، سىننان وتكەن تاجىريبەنى قۇردىمعا جىبەرىپ الدىق. جاڭانى ءسىڭىرىپ بولمادىق.

وسى سۇراققا وراي ەسىمە I پەتردىڭ 1708 جى­لى 9 جەلتوقسانداعى ءبىر جارلىعى ءتۇسىپ وتىر. وندا: «پودچينەننىە پەرەد ليتسوم نا­چالستۆۋيۋششيم دولجەن يمەت ۆيد ليحوي ي پريدۋركوۆاتىي، دابى رازۋمەنيەم سۆويم نە سمۋششات ناچالستۆا» دەپ كورسەتىلىپتى. وسى جارلىق بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ مازمۇنىنا ۇشتاسىپ، «قۇلان – قىردا، قۇندىز سۋدا­عى­نىڭ» كەرىندەي جاتقان سياقتى.

– ەڭ اۋەلى ۇستازسىز. شۋلاپ ءجۇرىپ «پەداگوگ مارتەبەسى» تۋرالى زاڭدى قا­بىل­دادىق. وسىعان كوڭىلىڭىز تولا ما؟ XXI عاسىردا قازاق ۇستازىنا نە نارسە پاي­دالى، نە نارسە زياندى؟

– ءبىر اقىننىڭ «ءبىلىم بەرگەن مۇعالىم – ومىردەگى زور عالىم» دەگەن ولەڭ جولدارى جادىمدا جاڭعىرىپ وتىر. وقۋسىز ءبىلىمنىڭ، ءبى­لىمسىز كۇنىڭنىڭ جوعى – اكسيوما. حان دا، قا­را دا باس ءيىپ تاعزىم ەتكەن ماماندىق – ۇستاز­دىق. ءبىز – مۇعالىمدى كورگەندە باس كيى­مىمىزدى الىپ، ءيىلىپ سالەم بەرەتىن ۇرپاقتىڭ وكى­لىمىز. ۇستاز – ۇلى تۇلعا، ۇستازدى اتاڭداي سىيلاۋ – قالىپتاسقان داعدىمىز. سول سۇيەگى دە، رۋحى دا اسىل مۇعالىمدەرىمىز «ەكپەي ەگىن شىقپاس، ۇيرەنبەي ءبىلىم جۇقپاس» دەگەندى جاستايىمىزدان سانامىزعا ءسىڭىردى.

قابىلدانعان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جامان ەمەس. تەك ونى اياعىنا دەيىن ورىن­داۋعا قۇلقىمىز جەتسە. ايتەۋىر دامە كوپتە دارمەنسىز بولىپ قالماساق.

بۇگىنگى مۇعالىمدەر قۋدى ءمىنىپ، قۇلاندى قۇرىقتاعان اكىمدەردىڭ اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا، تاپتاسا تابانىنىڭ استىندا ەكەنى بارشا جۇرتقا ءمالىم. ەرتەڭ سول اكىم-قارالار وسى زاڭنىڭ ءار تارماعىن ءوز بەتىنشە تالقىلاپ، «جەرگىلىكتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار» ەنگىزبەسە دەڭىز. شەتكەرى اۋىل-ايماقتا سول اكىم وزگەرىسى زاڭنان دا باسىم بولىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟.. بۇعان وسى زاڭعا دەيىن جارىق كورگەن تالاي زاڭ­دار­دىڭ تاعدىرى كۋا. گاپتىڭ ءبارى وسىندا. «سۋىعان كۇل وت بولماس» دەۋشى ەدى بۇرىن­عىلار. قازىرگى مۇعالىمدەردىڭ قاباعى مەن پەيىلى ءبىراز نارسەنى اڭعارتقانداي.

جاڭا عاسىر ۇستازىنا پايدالى نارسە – ءبى­لىمدىلىك پەن ىزدەنىس. بۇگىنگى ىزدەنىس تەح­نو­لوگياعا بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەكىنشى كەرەكتى قاسيەت – ەتىنىڭ ءتىرى بولۋى دەر ەدىم. ول­پى-سولپى، ۇيقىلى-وياۋ مۇعالىم – بالا­نىڭ «ەرالاشى» عانا. زياندى قاسيەت تە وسى­دان تۋىندايدى. قازىر وتىرىكشى، سۋايت، ءبىلىمسىز، پاراقور جانداردىڭ مەكتەپكە كىرىپ العانى قايران قالدىرادى. اسىرەسە، مەكتەپ ديرەكتورلارى كورپۋسىندا ءبىلىم سالاسىنا مۇلدەم جولاتۋعا بولمايتىن ادامدار ءجۇر. وسىنى حالىق پەن بيلىك باقىلاماعاندا كىم باقىلايدى؟

– كاسىبي تاريحشىسىز. قازىرگى تاريح عى­­لىمى قالاي دامۋ كەرەك؟ كەشەگى سوۆەت كە­زىندەگى ت.رىسقۇلوۆ، س.سەيفۋللين، س.مەڭ­دە­شەۆ ت.ب. قوعام قايراتكەرلەرىن قارالاۋ­شىلار كوبەيدى. 90-جىلدار بول­سا جارايدى، ارادا 30 جىل ءوتتى، اشار­شىلىقتى، باسقا دا قىر­عىندى كىمنەن كورەرىن بىلمەي جۇرگەن­دەر ءالى بار. ءپى­كىرىڭىز.

– قازىر تاريح سالاسىنا قالام تارتپايتىن ادام جوقتىڭ قاسى. بۇگىندە تاريح بەرەكە­سى قاشقان عىلىم سالاسىنا اينالدى دەسەم قاتەلەسپەسپىن. وتىرىك پەن قولدان جا­­­سالعان اڭىزداردى ەزىپ، تاريحتى سىلدىر سۋ­عا اينالدىردىق. اتتىنىڭ اتىن، جاياۋدىڭ تاياعىن ەش شىمىرىكپەستەن تارتىپ الىپ، «بەرسە – قولىنان، بەرمەسە – جولىنان» دەپ تاريحتى اياقاستى ەتكەنىمىز، لاستاعانىمىز راس قوي. قىزدى-قىزدىمەن ءبىر بىلگىشتەر قى­تايدىڭ لي باي دەگەن اقىنىن قازاقتىڭ ەلۋ­بايى ەتىپ، اتاسى نايمان اقتامبەردى جى­راۋدى وشاقتى سويىنا تەلىپ جىبەرگەنى – ازاتتىق جىلداردىڭ اقيقاتى عوي. ايتا بەرسەك، ونداي فاكتىلەر كوپ. قازىر قازاقستان تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن شىن دەرەكپەن دالەلدەپ، ناقتىلاپ قويا الاتىن كاسىبي تاريحشى از. شىنايى تاريحتى جازۋ مەن زەردەلەۋ كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە.

«ءبىز اردا تۇلعالارىمىزدى دۇرىس قا­دىر­لەپ، باعالاي الدىق پا؟» دەگەن سۇراق كىمدى بولسا دا تولعاندىرسا كەرەك. كەزىندە ءبارىن اق­تاپ، باسىمىزعا كوتەردىك. ءوز قوتى­رى­مىزدى ءوزىمىز قاسۋعا مۇمكىندىك العان كەزدە ءبىرا­زىن قارالاۋعا قايتا بىلەك سىبانا كىرىس­تىك. ءيا، وتىرىك ەمەس، ول ءۇردىس كۇننەن-كۇنگە كەڭ قانات جايىپ كەلەدى.

– سول سىنشىلار ت.رىسقۇلوۆتىڭ دا، س.سەي­فۋلليننىڭ دە، باسقا دا تۇلعالاردىڭ ەل ءۇشىن، ۇلت ءۇشىن، ازاتتىق ءۇشىن اتقارعان ءىس­تەرى­نىڭ جۇزدەن دە ءبىرىن ىستەگەن جوق. اللا تا­عالا ول قايراتكەرلەردى سول شاقتا ءبىر-ءبىرى­نە تەتەلەس ەتىپ دۇنيەگە اكەلدى. ءبىر كە­زەڭدە ءومىر ءسۇرىپ، قازاق ەلى ءۇشىن، الاش جۇر­تى ءۇشىن بەت جىرتىسقاندارى شىندىق. ولار­دىڭ بار ارمانى قازاق ەلىنىڭ ازات­تىعىن، الەۋمەتتىك باياندىلىعىن قا­لىپ­تاستىرۋ ەدى. سول ۇمىتىلىس كەزىندە وعان جەتۋ­دىڭ ءتۇرلى جولىن ءوز بىلىك-پاراساتىنا ساي ۇسىندى. ەندى ولاردى وسى ءۇشىن ايىپ­تاۋعا بولا ما؟

– وكىنىشكە قاراي، ارىستارىمىزدى ءبىر-ءبى­رىنە قارسى قويىپ، كىنالاۋ قانىمىزعا سىڭگەن ادەتكە اينالىپ بارادى. تاسقا تارى، مۇزعا بيداي ەككەندەردىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە وسكەنى ويلانتادى. قىلدان قيقىم ىزدەپ، مەككەدەن تاس كوتەرىپ كەلگەندەي، ءتۇي­مەدەي سوزدەن تۇيەدەي ءمىن تاۋىپ جانتالاسىپ جاتقانى دا كوز الدىمىزدا. قازاق «ايت­ساڭ ءتىلىڭ كۇيەدى، ايتپاساڭ ءدىنىڭ كۇيەدى» دەپ بەكەر تولعانباعان-اۋ. كۇردەلى ۋاقىتتىڭ قاي­­راتكەرلەرىن سىناۋ ءۇشىن ءوزىڭدى سولاردىڭ ورنىنا قويىپ، تايتالاسقان ورتانىڭ ءمۇد­دەسىن ەڭسەرىپ، تار كەزەڭنىڭ پەندەسى بولۋىڭ كەرەك.

ارىس ازاماتتاردى سىناۋ ءۇشىن ەڭ كەم دە­گەندە سەنىڭ ويىڭ مەن بويىڭ سولارعا جە­تەقابىل تۇرۋ كەرەك دەر ەدىم. ولاردان ءبىر قا­رىس تومەن تۇرىپ، قازانعا قاقپاق، ەسىككە ىرگەنەك بولۋعا تىرمىسۋ – ۇياتسىزدىق ءارى جەتەسىزدىك.

زيالى قايراتكەرلەرىمىزدى ءبىر-بىرىنە قار­سى قويىپ، قارالاعاننان ونسىز دا قى­رىق پىشاق بولىپ، قىرىق رۋعا بولۋگە دايار تۇرعان بەيداۋا كوڭىلدىڭ ابىرويى ارتپايدى. شەتىنەن تاعالى ات تايعانداي، ءبىر جەردە بىلگىر، ءبىر جەردە مىڭگىر تاريحشىسىماقتارعا «اسىرا ايتساڭدار دا، اسىعا ايتپاڭدار» دەر ەدىم.

سىنشىسىماقتاردىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ: «كولگە بارىپ ك... جۋىپ، كوبىگىمەن بەت جۋدى دو­عارىڭدار!» دەۋ ەلدىكتىڭ ۇستانىمى دەپ ءبى­لەمىن. ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن، ادىلەت ءۇشىن قۇر­بان بولعان قايراتكەرلەر رۋحى الدىندا باس ءيىپ، تاعزىم ەتۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءارى بورىشى، ءارى پارىزى.

– عالىمداردىڭ ىشىندە سپورتقا ەڭ جاقىن ادامداردىڭ ءبىرىسىز. بۇل جاعى­نان جوعارى دارەجەڭىز دە بار. ۇلت ونەرى مەن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ شارالارى كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟

– بۇقارالىق سپورت پەن كاسىبي سپورتتىڭ ايىرماشىلىعى ايتپاي-اق تۇسىنىكتى. بۇگىنگى تاڭدا بۇقارالىق سپورت جوققا ءتان. بۇرىن كەز كەلگەن سپورت سەكتسياسىنا جازىلىپ، جاتتىعۋعا مۇمكىندىك بولاتىن. قازىر ونداي جاعداي كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان، بارىنە اقشا تولەۋگە ءتيىسسىڭ. ال ونى قاراپايىم جۇرتتىڭ قالتاسى كوتەرمەيتىنى بارشاعا ايان.

ۇلتتىق قۇراما كومانداعا ەنگىزىلگەن سپورتشىلاردىڭ بارلىعى قازىر ءبىز ايتىپ وتىرعان اۋەسقويلار ەمەس، كاسىبي سپورتشىلار. بۇركەمەلەۋدىڭ قاجەتى جوق، قۇراما كومانداعا ەنگەندەردىڭ اجەپتاۋىر جالاقىسى بار، جەڭىسكە جەتسە ءتيىستى سىيلىق تا الادى.

دەرەكسىز ءسوز – نانىمسىز. بۇگىنگى تاڭدا قا­زاقستاندا بوكستان باسقا ماقتان تۇتار­لىق سپورت ءتۇرى جوقتىڭ قاسى. باسقا قۇرا­مالارعا شەت ەلدىڭ قالعان-قۇتقاندارىن جي­ناپ، اپىل-عۇپىل 3-4 ايدىڭ ىشىندە قا­زاقستان ازاماتتىعىن بەرىپ، ۇلكەن جا­رىستارعا قاتىستىرىپ جۇرگەنىمىز وتىرىك پە؟ «ارلانۋ – اقىلدىنىڭ ءىسى» دەگەندەي، جا­عا­مىز جايلاۋدا، ءتوسىمىز قىستاۋدا ءجۇر­گەندە كو­ماندالىق سپورت تۇرلەرىنەن باسقا ەلدەردەن كوش كەيىن قالىپ قويدىق. مۇنى مويىن­داماۋىمىزعا امالىمىز جوق. كوماندالىق سپورت تۇرلەرىندەگى قۇرامالاردا قارا كوز­دەردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىق. تۇسىنگەن ادامعا ۇلتتىق قۇراما اتىنا زاتى ساي بولۋ­عا ءتيىستى دەپ ويلايمىن. كوماندالىق سپورت تۇرلەرىنە جەتەكشى بولىپ قاردان كەبىس كيىپ، مۇزدان قۇرساۋ سالعان قاراكوز جەتەكشىلەر كەلمەي، العا جىلجي المايمىز.

– جوعارى مەكتەپ – ءسىزدىڭ تاعدى­رى­ڭىز بەن تاريحىڭىز. «كازگۋ، كازپي، پو­­ليتەح، سحي، زووۆەت، جەنپي، اسي، كار­­گۋ ت.ب.» دەسە، ەلەڭ ەتۋشى ەدىك. بۇگىنگى جاع­­دايعا ءبىر ءسات حا­لىق كوزىمەن قا­رايىق­­شى. «مەن مىقتىمىن دەپ» كەۋدە قاق­قان، ءتىپتى جارناماسىمەن ەلدى الدا­عان قاپتاعان «ۋنيۆەرسيتەتتەر». مامان­دىق، مامان ساپاسىن كىم ويلاۋى كەرەك؟

– قازاقتا «قولدا وسكەن تۇيەنىڭ تايلاق اتى قالمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. باردى كوزدەۋگە، جوقتى ىزدەۋگە ادەتتەنگەن ءبىز قولداعى بارىمىزدى تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن اۋىز جاپپاي جامانداۋدان جالىققان جوقپىز. «بىزدە ءبىلىم سالاسىندا ءبارى جامان، جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر تۇككە تۇرعىسىز، تەك جۇمىسسىزدار سانىن كوبەيتىپ جاتىر» دەۋدەن شارشاعامىز جوق.

قازىر – بايتەرەكتىڭ ءوز كولەڭكەسىن ءوزى كۇندەگەن زامان. قولدان جاسالعان كورسەت­كىشتەرگە سۇيەنىپ، وقۋ ورىندارىنىڭ دارە­جەسىن انىقتاۋ باستى قاعيداعا اينالدى. گرانتپەن ءبىتىرىپ جۇمىس تابا الماي جۇرگەن­دەر قانشاما. ەلدە ءوندىرىس ورىندارى بولماسا، ولار قايدا بارادى؟ ال ءوز قاراجاتىنا وقىپ ءبىلىم العانداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن «ولشەمگە ەنگىزۋ» قانشالىقتى ورىندى؟ ۇكىمەتتەن قارجى-كومەك الماي، اتا-اناسىنىڭ اقشاسىمەن وقۋ بىتىرگەندەر قاي­دا، قاشان، قانداي جۇمىسقا ورنالاسامىن دەسە، ءوز ەركى بولۋى ءتيىس. «قىسىر سوزدە قىرسىق كوپ»، ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ پروتسەنتىن گرانتقا وقىعاندارمەن قاتار قويىپ ەسەپتەۋ ميعا قونىمسىز. وسى جۇيە­مەن جوعارى وقۋ ورىندارى دارەجەسىن انىق­تاۋ قازىر باستى رولدە.

ەكىنشى، جۋىردا ينتەرنەت بەتىندە «قا­زاقستاننىڭ 10 ۋنيۆەرسيتەتى دۇنيەجۇ­زىن­دەگى ىلگەرى وقۋ ورىندار قاتارىنا كىردى» دەپ جار سال­دىق.

سول ۇزدىك ون ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەكتەرى جا­مان مامان قاتارىنا كىرۋگە ءتيىستى مە؟ ەن­دەشە ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قاي ءبىتىرۋ­شى­سى بىردەن باسقا ەلگە بارىپ، ەلەۋلى قىز­مەت­كە ورنالاسىپتى؟..

«ءادىل ءسوزدىڭ ءتىلى جوق» دەگەندەي، ءبارى – بوس ءسوز. ءوز جۇرتىن تانىماعان جان كىسى ەلى­­نە بي بولا المايدى. جات جەردىڭ قارشى­عاسىنان ءوز جەرىڭنىڭ قارعاسى ارتىق. ەكى سويلەپ، ەر اتانۋ – كىمگە دە بولسا سىن.

بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس، ءبىزدىڭ ءبىلىم رەي­­تينگىمىزدى رەتتەيتىن شەتەلدىك ورىندار، وزگە جۇرتتىڭ جەكەمەنشىك جۋرنالدارى، جەكەمەنشىك كومپانيالار. ەلدى جانە ەرتەڭدى ويلاساق، «قۇپ تاقسىر» دەپ قانشاما قارا­جاتتى بوسقا شاشىپ جۇرگەنىمىزگە كۇيى­نەر ەدىك. قايسىبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر مول قارا­جات شىعارىپ، رەيتينگكە قالاي ءىلىنىپ جۇرگەنىن ءبىز وتە جاقسى بىلەمىز. الەمدىك قۇر دابىراعا ەرگەن مۇنداي ۇستانىمدى تىياتىن مەم­­لەكەتتىك قاتاڭ قۇرىلىمدار جۇمىس ءىس­تەۋى كەرەك.

ءبىلىم سالاسى – كونسەرۆاتيۆتى سالا. بۇل سالا كۇندە رەفورما جاساۋدى كوتەرە المايدى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز ءبىر ەلدىڭ بالاعىنا، ەكىن­شى ەلدىڭ ەتەگىنە جارماسۋىمىزدى توق­تات­پاي، ۇلتتىق ءبىلىم رەفورماسىن جاساۋ ءمۇم­كىن ەمەس ەكەنىن تۇسىنە الماي جاتىرمىز. مامان مەن ماماندىق ساپاسىن ەل، قوعام بولىپ ويلاسۋىمىز كەرەك. جاساندىلىق پەن كوزبوياۋشىلىققا بىرلەسىپ قارسى تۇرۋىمىز قاجەت. «ەلەگىزگەن ادامعا ەلەس ءۇيىر» دەگەندەي، ەندى ءوز اقىلىمىزعا جۇگىنسەك، قور بولماسىمىز انىق.

– ءسىز ۆاك باسقاردىڭىز. عىلىم سا­لا­سىنا جاۋاپتى ءبىرىنشى تۇلعا بول­دىڭىز. قازىر «پلاگيات» دەگەندى شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيتىندەر كوبەيدى. سەبەبى نە؟ PhD-ءدى قالاي ساپالاندىرامىز؟ «شەتەلدىك رەيتينگتىك جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ» دەگەن تالاپتىڭ گۋ­مانيتاريا ءۇشىن قيسىنسىزىن ايت­پاعان ادام كەمدە-كەم. جالپى، «قا­زاق­ستان عىلىمىنىڭ ولشەمى» دەگەندى ءوزى­مىز جاساي المايمىز با؟ مىندەتتى تۇردە با­تىسقا (ونىڭ وزىندە جارىم-جارتىلاي) ەلىكتەۋىمىز كەرەك پە؟

–پلاگيات – بۇگىن عانا تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە ەمەس، عىلىم سالاسىنىڭ وزەكتى دە اۋىر پروبلەماسى. قازاقتا «حاننىڭ سىرىن كوپ بىلگەننىڭ قانى توگىلەدى» دەگەن ءبىر ەسكەرتپە قاعيدا بار. سوندىقتان «ساقتىقتى سۇڭقاردان ۇيرەن» دەگەندەي، مەن ويناپ سويلەسەم دە ويلاپ ايتۋعا تىرىسايىن.

مەن ۆاك-تى تۋرا بەس جىل باسقاردىم. پلا­گياتتىڭ نەشە ءتۇرىن كوردىم دە، كەزدەستىردىم دە. سىزگە پلاگياتتىڭ ءتۇر-تۇرپاتىن باياندايىن.

ءبىر ءتۇرى مىنانداي. ول كەزدە رەسەيدە قور­عالعان ديسسەرتاتسيانى قازاقستانعا اكە­لىپ، ءيى جۇمساق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتى­نىڭ «تسەحىنان وتكىزىپ»، اۋەلى ونى ءبىر توپ قا­زاقشاعا اۋدارىپ، ەكىنشى توپ ورىسشاعا قاي­تا تارجىمەلەپ، قورعاۋعا قولتىقتاپ شى­عارۋ قانات جايعان ەدى. مازمۇنى ءبىر، بىراق ءسوزى باسقا. دارياداعى بالىقتاي ۇستاتپاۋعا تىرىساتىن.

ەكىنشى ءتۇرى – سول كورشى ەلدەن قوماقتى ديسسەرتاتسيا الدىرتىپ، ەش شىمىرىكپەستەن ءبىر­نەشە ادامعا ءبولىپ-ءبولىپ بەرىپ، قورعات­قىزۋ. وسىندايعا جول بەرگەن اتىنان ات ۇركەتىن اكادەميك اعالارىمىزدىڭ اتىن اتاپ، تۇستەمەي-اق قويايىن. ايتقانىم وتىرىك بول­ماسىن، رەسپۋبليكالىق «زاڭ» گازەتىنە «كەشەگى مەن ەرتەڭگىنى سالىستىرىپ ءجۇر­گەن­دە، بۇگىنگىمىزدەن ايىرىلىپ قال­مايىق» اتتى ماقالا جاريالادىم. مۇندا سونداي «اسا قادىرلى» ءبىر اكادەميكتىڭ ءتۇسىن تۇستەپ، ول قورعاتقان «دارالاردىڭ» اتىن اتاپ تۇرىپ جازدىم. ناتيجەسى – ءنول. سوڭىندا ءوزىم قۋ­عىنعا ءتۇستىم...

ءۇشىنشى ءتۇرى – «قازاقستاننىڭ حالىق ەكو­لوگيالىق اكادەمياسى» جانىنداعى «جو­عارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا» اتتى جەكەمەنشىك مەكەمەنىڭ بىلىقتارى. بۇل «ۆاك» ءوز بەتىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاتىپ، كوزدى جۇ­مىپ بەكىتىپ وتىرعان. 200-دەن استام ادام وسى مەكەمەدەن عىلىم كانديداتى، عىلىم دوك­تورى اتاعىن العان. ەڭ وكىنىشتىسى، وسى ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەس قۇرامىندا الگى اكا­دەميكتەردىڭ جۇرگەنى. ولار بەتى شىمىرىكپەس­تەن قول كوتەرىپ، زاڭسىز قورعاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان.

بۇل «ۆاك-تىڭ» جۇمىسىن جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن ارەڭ دەگەندە توقتاتتىق.

ءتورتىنشى ءتۇرى – قازاقستاندا قورعاعان كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ كىرىسپە مەن قورىتىندىسىنا ءبىراز وزگەرىس ەنگىزىپ، رەسەيگە بارىپ سول جۇمىسىمەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ، بىزگە نوستريفيكاتسياعا اكەلگەندەر.

حان تاعىندا، بي شاعىندا وتىرعاندا تىلىمەن شىلدەدە مۇز قاتىرعان ءىرى ءبىر شەنەۋ­نىكتىڭ ۇرلىعى اشىلىپ، اشكەرەلەنگەن كەزدە ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى ماماندارىنا «باس­قانىڭ ەڭبەگىن كوشىرۋ تەك قانا 29 بەتتەن اسسا عانا پلاگياتتىق سانالادى» دەپ قورى­تىن­دى جاساتىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىم دوك­تورى بولىپ جۇرگەنى بارشاعا ءمالىم. «ءىشىپ تويماعان – جالاپ تويمايتىننىڭ كۋاسى» ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىستىمىز. بۇگىنگى تاڭدا اسقان-تاسقاندارعا اسپان دا الاسا بو­لىپ تۇر. جەمقورلىق توقتاماي، پلا­گيات­تىق توقتامايدى. وعان باس اۋىرتۋدى، ۇياتى­مىز­عا قاراي، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ موينىنا ار­تىپ وتىرمىز.

PhD-عا كەلسەك، بۇرىنعى وداق ىشىندە ءبىز عانا وسى جۇيەگە اسىعىس ءوتىپ كەتتىك. ونىڭ عىلىمي ولشەمىن عالىمداردىڭ وزىمەن اقىلداسقان مينيسترلىك، كوميتەت بولدى ما؟ عىلىمي دارەجە-دەڭگەي عىلىمعا ەمەس، تەك بەلگىلى ءبىر ورىنعا عانا كەرەك سەكىلدى.

اسا وزەكتى، تالاستى ماسەلە – شەتەلدىك رەيتينگتىك جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ. گۋمانيتارلىق عىلىمدار، اتاپ ايتقاندا، قا­زاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋى، قازاق­ستان تاريحى، فيلوسوفياسى قازاقتان باسقا ەشكىمگە دە كەرەگى جوق. ارينە، الەمگە كەرەك كەزەڭ تۋادى دەپ سەنەمىز.

وسى سالاداعى بۇگىنگى قۇر ساندالىس، بوس­قا تەر توگۋ – «تورەگە ەرگەن ەر توقىمىن ار­قالاردىڭ» كەرى. مىسالى، دوكتورانت مەملەكەت قارجىسىنا 3 جىل وقيدى، بىراق شەت­ەل­دىك ءبىر ماقالا جاريالاماعانى ءۇشىن قور­عاۋعا شىعا المايدى. سول شەتتە شىعارا ال­ماعان ماقالاسىن وزىمىزدە جاريالاسا، عى­لىمي جۇمىسىنىڭ ءباسى كەمىپ قالا ما؟ سون­داي-اق وتاندىق مونوگرافيانىڭ سال­ما­عى نەگە شەتەلدىك ماقالادان تومەن؟ عا­لىم ادامدى وسىلاي ىنتالاندىرۋعا بولا ما؟

ءيا، كەيدە قازاندا تەك قانا شەمىرشەك قال­عانداي اسەر قالدىرادى. «كورمەگەنگە كو­سەۋ تاڭ» دەگەن، عىلىمدى وسىلاي دامىتامىز دەۋ جاي اۋرەشىلىك قوي.

رەسەيدە، بەلارۋستە، كورشى قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىندا مۇنداي سۇرانىس جوق. «جەڭىل تۋلاق جەلگە ۇشار»، ءبىز نەنى بولسىن، بايىپپەن قابىلداۋعا ءتيىسپىز. قۇدايدىڭ شىندىعى كەرەك، رەسەي عىلىمى بىزدەن كوش ىلگەرى ەكەنى بارشاعا ايان. ويلاڭىزشى، سولار ۇلتتىق مازمۇنى بار عىلىمىن بىزدەي تومەندەتىپ وتىر ما؟ قاڭباقتان قاشىپ، دوڭبەككە ۇرىن­عان قازاق گۋمانيتارلىق عىلىمىن سور ماڭ­دايلى ەتىپ وتىرعان ءوزىمىز. كۇلىن شاشىپ، كۇمانىن اشىپ جاتقان دا تەك قانا ءبىز­­بىز.

قازاقستان عىلىمىنىڭ ولشەمىن ءمار­تە­بەسى ءالى تالقىدا جۇرگەن ۇلتتىق عىلىم اكا­­دە­مياسى، ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىم­داس­تىعى شەشۋى قاجەت. ويلاڭىزشى، ۇلتتىق عىلىم پارقىن عالىم شەشۋى كەرەك پە، شە­نەۋ­نىك شەشۋى كەرەك پە؟.. كوپ جاعدايدا ءوزى­مىزگە وبال جوق!

– دالادا، اينالادا – XXI عاسىر. ال ءبىز­دىڭ جاۋاپتى ورىندارىمىز «مۇعالىم جەت­پەيدى» دەپ دابىل قاعادى. مۇنى شەشۋ سونشالىقتى قيىن با؟

– ءبىلىم كۇننەن دە جارىق، ويتكەنى ول – ىرىستىڭ تىزگىنى. مەكتەپتەردە ۇستازدىڭ جە­تىس­پەيتىنى شىندىق. ءومىر «ۇستازى جاق­سى­نىڭ ۇستامى جاقسى ەكەنىن» ءسات سايىن ۇيرە­تە­دى. «تاس جاۋسا – تاندايدان، مۇز جاۋسا – ماڭ­دايدان» دەپ ەلەۋرەپ ءجۇرىپ ۇستازدى جەر­مەن-جەكسەن ەتىپ، جيىركەنىشتى مامان­دىققا اينالدىردىق.

«ەرتەڭ-اق ءبارى تۇزەلەدى» دەۋ ەرتەرەك شى­عار، سوندىقتان ناۋرىزدا شاپقان بۋراداي بولماي-اق قويايىق. ەلىمىزدى ۇستازبەن تو­­­لىققاندى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءالى كەم دە­گەندە 10-15 جىل ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايمىن.

ءبىز پەداگوگيكالىق كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردىڭ قادىرىن ارتتىرۋعا بيلىك پەن قوعام بولىپ قاتار جۇمىلۋىمىز قاجەت. سوڭعى «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ وسى­عان باعىتتالعان. زاڭ دۇرىس قوي، ەڭ باستىسى شىنايى نيەت كەرەك.

– ءسىز كەرەكۋ جەرىندە، ەرتىس بويىندا دۇنيەگە كەلدىڭىز. اۋىلىڭىز ورنىندا تۇر ما، جوق پا، بىلمەدىك. مىسالى، جازۋشى سافۋان شايمەردەن تۋعان سول­تۇس­تىك قازاقستان اۋىلىندا قازىر قالسا، ەكى-ءۇش ءۇي قالعان شىعار. بۇل نە جاعداي؟ اشتىق پەن سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە تۇر­عان اۋىل جاڭا زاماندا نەگە قۇرى­دى؟

– اركىمنىڭ تۋعان جەرى، اۋىلى وزىنە ىس­تىق. ءبىر كەزدە 200 تۇرعىن ءۇيى بار كولحوز-ميل­ليونەر «ۇلگىلى» اۋىلى قازىر اتى بار، زا­تى جوق مەكەنگە اينالعانىنا مەن دە قام جەي­مىن. كوسەم دە، شەشەن دە ەلدەن شىعادى. ءبىز­دىڭ اۋىل – ايگىلى ءبىرتۋار اقىن يسا باي­زاقوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. بۇگىندە بار-جوعى 15-20 ءۇي عانا بار شاعىن اۋىل كەيپىنە تۇسكەن. «جەرىنە لايىق ەرى تۋادى» دەمەكشى، كەزىندە ءبىزدىڭ مەكتەپتەن 5 عىلىم دوك­تورى، 10-نان اسا عىلىم كانديداتى، ءبىر­نەشە سپورت شەبەرلەرى ءوسىپ شىقتى. اۋىل­دىڭ اينالاسىنداعى جەرلەر جەكەمەنشىكتى، كىمدىكى ەكەنىن ادام ءبىلىپ بولمايدى. الدا نە بولاتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان. كىمگە نە ايتاسىڭ؟ جىل سايىن اۋىلعا بارىپ، بالا كەزىمدە ويناعان، جۇرگەن جەرلەردى ءبىر اينالىپ ءوتىپ، زيرات باسىنا بارىپ، بۇرىنعى كوز كورگەن تۋعان-تۋىستارعا، ۇزەڭگىلەس دوس­تارىم­نىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، قايتا ورالامىن. اۋىل دا، قاراسۋ دا، بۇرىنعى جيدەكتى تەرەڭ سايلار دا وزگەرگەن. ۋاقىت تاس ەكەش تاستى دا توزدىراتىنى راس ەكەن. بابالارىمىز: «قونعان جەردىڭ قادىرىن كوشكەندە بىلە­سىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. اۋىلدىڭ ىس­تىق لەبىن ەسكە العاندا، كوڭىلىڭ بوساپ، قۇندىلىقتاردىڭ قۇدىرەتىن سەزەسىڭ.

كوپ جەردە اۋىلدىڭ تارقاپ، قۇلدىراۋى – تەرەڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلە. بىراق اگرارلىق ەل رەتىندە اۋىلدان دا، جەرگى­لىكتى ەلدى مەكەندەردەن دە بەزىپ كەتە الماسى­مىز انىق. سوندىقتان ءتۇپتىڭ-ءتۇبى بايىپتى، باياندى مەملەكەت بولامىز دەسەك، اۋىلعا بەت بۇرماي كوسەگەمىز كوگەرمەيدى.

بۇگىنگى ۇرپاق قالا مەن دالانى تەڭ دا­مى­تۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ، قامىن جەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

 

سۇحباتتاسقان

 د.مىقتىبەك

 

سوڭعى جاڭالىقتار