24 قىركۇيەك, 12:57 599 0 زاڭ احمەت ومىرزاق

قارۋ ساۋداسىنا «قامقورلىق» جاساپ جۇرگەن كىم؟

«ساۋدا مۇراتى – ۇتۋ» دەسەك تە، ساۋدالاۋعا بولمايتىن نارسەلەر بار، ماسەلەن، مەملەكەتتىك قۇ­پيانى ساتۋ، ادام ساۋداسى، قارۋ ساۋداسى دەگەن سەكىلدى. بىراق ەسىل-دەرتىن مول بايلىق الىپ، اق­شاعا قۇنىققاندار ەشبىر قىلمىستان شىمىرىكپەي زاڭدى بۇزىپ، ءتىپتى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە زور نۇقسان كەلتىرىپ جاتادى. بۇل ورايدا، سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قارۋ ساتۋعا بايلانىستى دەرەكتەردىڭ ارا-تۇرا بولسا دا بايقالىپ قالىپ جاتاتىنى الاڭداتارلىق جاعداي.

ارينە، الەمدە قارۋ ساۋداسى جوق ەمەس، بىراق ونىڭ ءبارى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەرگە ساي جۇرگىزىلەدى. ال ەگەر سول قارۋدى مەملە­كەتتىڭ باقىلاۋىنسىز جەكە ادامدار ساتاتىن بولسا، ول – قىلمىس. بىراق زاڭسىز قارۋ-جاراق ساتۋمەن اينالىساتىندار ونى جاقسى بىلەدى، سويتە تۇرا قاۋىپتى ساۋداعا تاۋەكەل ەتىپ، قىلمىستىق ىسكە قول ۇرادى.

زاڭسىز قارۋ ساۋداسىن ءىرى ۇيىمداسقان قىل­مىستىق توپتار ۇيىمداستىراتىنى بەلگىلى. ويتكەنى ەلدەن قارۋدى جاسىرىن الىپ شىعۋ، ونى وزگە ەلدەر ارقىلى بەلگىلەنگەن جەرگە جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. مۇنىڭ ءبارىنىڭ الدىن الا ءىستى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ويلاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن بولجاۋعا بولادى. سەبەبى بۇل ىسپەن اينالىسۋ اسا قاۋىپتى.

دەگەنمەن، قازاقستاندا جۇرتقا ءمالىم بولىپ جاتقان قارۋ ساتۋعا بايلا­نىس­­تى اقپاراتتاردا ەلىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇق­سان كەلتىرەرلىكتەي داۋلى ىستەر بول­ما­عا­نىمەن، وزگە ەلدەردە بەتى اشىلعان كەيبىر قىل­مىستىق ىستەرگە قازاقستاندىقتاردىڭ قاتىسى بارلىعى كوڭىلگە كىربىڭ ءتۇسىرىپ جاتادى. ماسەلەن، وسىدان 11 جىل بۇرىن تاي­­­­لاندتىڭ بانگكوك اۋەجايىندا ۇستالعان يل-76 ۇشاعىنىڭ بورتىندا 35 توننا قارۋ-جا­راق بولعان. ونى باسىندا قازاقستانعا تيەسىلى دەپ ايتىلعانمەن، كەيىن ۇشاقتىڭ بۇرىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ رەەسترىندە بولعانى جانە ۇشاق ۇستالماستان ەكى اي بۇرىن گرۋزياعا ساتىلعانى انىقتالدى. الايدا ەكيپاجدىڭ بەس مۇشەسىنىڭ (بىرەۋى بەلارۋس ازاماتى) ءتور­تەۋى قازاقستان ازاماتتارى بولىپ شىق­قان. ارينە، ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ ۇشاقتاعى قارۋ-جاراققا قاتىسى بولماۋى مۇمكىن، بىراق ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى رەتىندە الەمگە بەلگىلى بولۋى وزگە ەلدەردى تىكسىنتكەنى انىق.

قارۋ-جاراق ساتۋ قىلمىسىنا بايلانىسى كوپ جاعدايدا قولعا تۇسەتىن-دەر – شەتتەن كەلىپ، ەلىمىزگە قارۋ ساۋدالايتىندار بولىپ شىعادى. 2009 جىلى ەلىمىزدىڭ ارناۋلى قىزمەت وكىلدەرى يزرايل ازاماتى بوريس شەيكماندى زاڭسىز قارۋ ساتۋمەن اينالىستى دەگەن دالەلمەن تۇتقىندادى. اراعا ءبىر اپتا سالىپ بۇل جايىندا يزرايل قورعانىس ونەركاسىبى وكىلى سول ەلدىڭ «مااريۆ» گازەتىنە سۇحبات بەرىپ، شەينكماننىڭ قازاقستاندا يزرايلدىق «سولتام»، تااس، «ەلبيت» جانە «اەرونوتيكس» سياقتى بىرنەشە ءىرى اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەن كاسىپور­نى­نىڭ اتىنان قىزمەت ەتىپ جۇرگەنى جايىندا ايتقان. ونىڭ مالىمدەۋىنشە، «2007, 2008 جىل­دارى اتالعان فيرمالارمەن 300 ميلليون دوللارلىق ساۋدا كەلىسىمىن جاساسۋ ار­قىلى قازاقستان رەسەي مەن امەريكادا جوق جاڭا قارۋ-جاراقتارعا يە بولعان» كو­رىنەدى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي، 1991 جىل­عا دەيىن قازاقستاندا تۇرعان 61 جاستاعى بو­ريس شەينكمان كەيىن وتباسىمەن يزرايلگە قونىس اۋدارۋىنا قاراماستان ءوزى كو­بىنە قازاقستاندا تۇرىپ كەلگەن ەكەن.

شەينكمان ىسىنە بايلانىستى سول تۇستا بۇرىن قازاقستاننىڭ قور­عا­نىس ۆيتسە-ءمينيسترى بولعان گەنەرال-لەيتەنانت قاجىمۇرات ماەرمانوۆ تا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ۇستالعان ەدى. ول قازاقستانعا يز­رايل­دىك اسكەري كاسىپورنىنىڭ مۇددەسىن كوز­دەپ كەلگەن بوريس شەينكمانمەن جا­سال­عان قارۋ-جاراق كەلىسىمىندە زاڭ بۇزۋ­شى­لىق­تارعا جول بەرگەن، پارا العان دەپ ايىپتالدى. دەگەنمەن، ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى تۇتقىن­دار الماسۋ جايىنداعى كەلىسىمگە وراي، شەينكمان جازاسىن ءوز ەلىندە وتەۋگە يزرايل تاراپىنا تاپسىرىلعان. بۇل ءىس ءبىزدىڭ ءاس­كەري­­­لەردىڭ اراسىندا وتاننان گورى ءوز باس پاي­داسىن كوزدەيتىن شەندىلەردىڭ بار ەكەنىن كور­سەتكەن جاعىمسىز جاعداي بولدى.

كەيبىر قارۋ ساتۋشىلار قازاقستاندى شەتەلگە قارۋ-جاراق وتكىزەتىن ءدالىز رە­تىندە پايدالانعىسى كەلەتىنى بار. مىسالى، وسىدان ەكى جىل بۇرىن اقتاۋدا قا­زاق­ستان ارقىلى يرانعا قارۋ-جاراق وتكىزبەك بول­عان ءازىربايجان ازاماتى قولعا تۇسكەن. ول قارۋ ساتۋ كەزىندە ۇستالعان. تەرگەۋ كەزىندە ول ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەپ، العاشقى سوت­تا اقتالىپ شىققان. دەگەنمەن پروكۋرا­تۋ­را وكىلدەرىنىڭ تالاپ ەتۋىمەن ءىس قايتا قا­را­لىپ، ونىڭ قارۋ ساتۋدى ۇيىمداس­تىر­عا­نى اشكەرەلەنىپ، التى جىلداي ۋاقىتقا سوت­تالعان.

ارەكەتتەرىن قانشا جاسىرىن جا­سا­عانىمەن زاڭسىز قارۋ-جاراق ساۋ­دا­سىن قىزدىراتىندار ارناۋلى ورىنداردىڭ نا­زارىنان تىس قالۋى قيىن. وتكەن جىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى الماتى، شىمكەنت جانە قىزىلوردا قالالارىندا اتىس قارۋىن زاڭسىز ساتۋمەن اينالىسقان قىل­مىس­تىق توپتاردى قۇرىقتادى. ولاردىڭ 8 كالاشنيكوۆ اۆتوماتى جانە 2 تاپانشانى سات­قانى جانە  دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردى ۇستانۋشى جانە قىلمىس الەمى وكىلدەرىمەن تۇ­راقتى بايلانىسى بار ادامدار ەكەنى انىق­تالعان. سولايشا، قابىلدانعان شارا­لاردىڭ ناتيجەسىندە قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى قازاقستان اۋ­ماعىنا اكەلۋ جانە وتكىزۋدىڭ زاڭسىز ار­ناسىنىڭ جولى كەسىلگەن.

سىرتتان زاڭسىز تۇردە قارۋ ساتىپ الۋ­شىلار مەن سىرتقا قارۋ ساتۋ­شى­لاردىڭ اگرەسسيالىق ارەكەتتەر جاساپ، ەل ىشىندە بۇلىك شىعارۋدى كوزدەيتىنى ايدان انىق. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الماتىدا ادام­داردى توڭكەرىس جاساۋعا شاقىرعان توپ، پو­ليتسەيلەرگە جانە شەنەۋنىكتەرگە جوسپار قۇ­رىپ، ۇزاق ۋاقىت دايىندالعان. كەيىن ولار قۇ­رىقتالعان سوڭ ولاردىڭ جوسپارلارى، شابۋىلدى قالاي ۇيىمداستىرماق بولعانى تۋرالى ايتقاندارى جاريالاندى. ولار الدىمەن قالتالى ازاماتتاردى قورقىتىپ-ۇركىتىپ قارجى بوپسالاۋدى، ءسويتىپ قولىنا تۇسكەن قاراجاتقا قىرعىز ەلىنەن قارۋ ساتىپ الماق بولعان. ەگەر وزدەرىنىڭ جاسىرىن ارەكەتتەرى اشىلىپ قالعان جاعدايدا بار كى­نانى موينىنا الاتىن ادامدى تاۋىپ، دايىن­داپ قويعان كورىنەدى. ءسويتىپ، كۇشتىك قۇرى­لىمدارعا، مەملەكەتتىك قىزمەت وكىل­دەرى­نە شابۋىل جاساۋدى ويلاستىرعان. دە­گەن­مەن ارناۋلى قىزمەت وكىلدەرى ولاردى ۇزاق ۋاقىت سىرتتاي باقىلاعان، جوسپارلارىن ءبىلىپ، داۋىستارىن جاسىرىن كامەراعا جا­زىپ وتىرعان. بىراق ماقساتتارى جۇزەگە اس­پاي، سىرتتان قارۋ-جاراق اكەلىپ، ەلگە ءبۇ­لىك سالعىسى كەلەتىندەردىڭ جولى بولماي قال­دى.

جال­پى، ەلگە سىرتتان قارۋ-جاراق اكەلۋ نەمەسە سىرتقا ساتۋعا تى­رىس­­قانداردىڭ تالايى ۇستالىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر، ونداي تەرىس ارەكەتتەردىڭ ءالى كۇنگە تىيىلماي جاتۋى ويلاندىرادى.

قاراۋ-جاراق ماسەلەسىندە قاتاڭ با­قى­لانۋعا ءتيىستى نىسانداردىڭ باستىسى ءاس­كەري مەكەمەلەر. وكىنىشكە قاراي، ول جاق­تان دا ارا-تۇرا شي شىعىپ جاتادى. وسى جىل­دىڭ باسىندا تۇركىستان وبلىسىندا كە­لىسىمشارت بويىنشا بورىشىن وتەپ ءجۇر­گەن اسكەري ساربازدىڭ قارۋ-جاراق الىپ قا­شىپ كەتكەنى جايىنداعى اقپارات بۇكىل ەل­دى تاڭعالدىردى. كەيىن انىقتالعانىنداي، ول تۇركىستان وبلىسى بادام ەلدى مەكەنىندەگى 10216 اسكەري بولىمدە اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن اسكەري ءبولىمنىڭ كىشى سەرجانتى، كەزەكشىنىڭ كومەكشىسى ا.بالعىنباي بولىپ شىقتى. ول كەزەكشىلىك اۋىسىمى كەزىندە اسكەري ءبولىمدى ءوز بەتىنشە تاستاپ كەتكەن ءجا­نە سودان كەيىن بولىمدە قارۋ-جاراقتىڭ جە­تىسپەيتىندىگى بەلگىلى بولعان. ءسويتىپ، ول 30 دا­نا اك-74 اۆتوماتىن، 27 دانا ماكاروۆ پيس­تولەتىن، 2 دانا ماكاروۆ تراۆماتيكالىق پيس­تولەتىن، 420 دانا 5.45 مم كاليبرلى وقتى، 24 دانا 9 مم كاليبرلى وقتاردى الىپ كەتكەن. بىراق قاشقىن اسكەر سول كۇنى ۇستالعان. ۇستا­لامىن دەگەنشا ول ەكى تاپانشانى 120 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ ۇلگەرگەن. تەرگەۋ بارىسىندا ول بۇل قىلمىستى ءبىر ءوزى جاساماعانى، وعان تا­عى ەكى ادامنىڭ كومەكتەسكەنى بەلگىلى بول­عان.

ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ەلدى قور­عايدى دەپ جۇرگەن ادامدار ەل قور­عايتىندار قولىنا ۇستايتىن قارۋدى ساتۋمەن اينالىسسا، ەلگە ودان اسقان قاۋىپ بار ما؟ دەمەك، بۇدان قازاق اسكەريلەرىنىڭ قۇل­قىن قاتال تارتىپپەن عانا تولىق تۇزەۋ ءمۇم­كىن ەمەستىگىن، ولاردا شىنايى ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگى كورىنەدى.

قارۋ ساتۋ ماسەلەسىن قاتاڭداتۋ، ونىڭ ىشىندە ەل ازاماتتارىنا ارنالعان قا­راۋ-جاراق دۇكەندەرىن باقىلاۋ قاجەتتىگىن ەلىمىزدە بولعان بىرنەشە تەرروريستىك ارە­كەت­تەردىڭ سالدارى كورسەتتى. ماسەلەن، 2016 جىل­دىڭ 5 ماۋسىمىندا راديكالدى ءدىني اعىم­دا جۇرگەن قىرىق شاقتى ادامنىڭ قارۋ-جاراق دۇكەنىن باسىپ الىپ قارۋلانىپ، سول قالاداعى ۇلتتىق ۇلان ورنالاسقان اسكەري بولىمشەگە شابۋىل جاساپ، اسكەري قارۋ-جاراق قويماسىن باسىپ الماق بولعان ارە­كەتى ەلدەگى قارۋ-جاراق دۇكەندەرىن قورعاۋ كەرەگىن كورسەتتى. ويتكەنى جەكەمەنشىك قارۋ-جاراق دۇكەنىن وپ-وڭاي توناپ، قارۋلانىپ ال­عان لاڭكەستەر اسكەري بولىمشەنىڭ قاق­پاسىن اۆتوبۋسپەن سوعىپ، قيراتىپ جاساعان شابۋىلىنىڭ ناتيجەسىندە اسكەري قىزمەتىن وتەپ جاتقان ەكى وفيتسەر مەن ءبىر قاتارداعى جاۋىنگەر قازا تاپتى، بىرنەشە اسكەري قىز­مەتكەر جارالاندى.

قارۋ ساتۋ ماسەلەسىندە ەڭ سوڭعى شۋلى وقيعا وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراعان بەينەجازباعا قاتىستى دەپ ايتار ەدىك. جەڭىل اۆتوكولىك ىشىندە تۇسىرىلگەن بەينەجازبادا قىزعىل سارى كۋرتكا كيگەن ەر ادام تۇسىنىكتەمە بەرەدى. ونىڭ سوزىنە قاراپ، زاڭسىز قارۋ ساتۋ ءۇس­تىندە قولعا تۇسكەن ادام ەكەنى بايقالادى. بەل­گىسىز ەر ادام وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ۇقك-دەگى ءبىر ادامدارمەن بايلا­نى­سىپ، پريوزەرسك قالاسىنداعى رەسەيلىك ءاس­كەري بولىمشەدەن جەتى «كاماز» جۇك كو­لىگىنە قارۋ (زىمىراندىق قوندىرعى) تيەگە­نىن جانە شەكارادان وتكىزگەنىن ايتادى. ءتىپ­تى، ومسكى قالاسىنا دەيىن جەتكىزگەنىن، ءبى­راق ارى قاراي ول قارۋلاردىڭ قايدا كەتە­تىنىن بىلمەيتىنىن ايتادى. سونداي-اق ول ءوزى­نە تيەسىلى اقشاسىن الۋ كەرەگىن، ونىڭ اس­تا­نادا جاتقانىن، ول اقشانى بەكبولات ءتى­لەۋ­حانوۆ كەلگەسىن الاتىنىن، ونىڭ ءىنى-
لە­رىن، ءوزىن دە تانيتىنىن اشىق ايتىپ وتىر.

ارينە، مۇنداي ىستەردە ەلگە اتى بەلگى­لى ازاماتتاردىڭ اتىنىڭ اتالۋى قو­عامعا وزگەشە اسەر ەتەدى. سوندىقتان پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات ءتى­لەۋ­­حان ول ماسەلە بويىنشا مالىمدەمە جا­سادى.

«ءيا، ول بەينەتاسپانى كوردىم، وتە جاقسى سپەكتاكل جاساعان! بەينە ءبىر ادام ۇستالىپ، سول جاۋاپ بەرىپ وتىرعان سياقتى. كادىمگى، انىق-قانىق ادامداردىڭ اتى-ءجونىن ايتادى. ەندى، قيسىنعا سىيمايتىن نارسەنى ايت­قان، جالا بولعاندا دا... وسى ماسەلەگە بايلا­نىستى، مەنىڭ ابىروي-بەدەلىمە نۇقسان كەل­­تىرەتىن وسىنداي ادامداردى تابۋدى، انا جەر­دە اتى اتالعان فاميليالارداعى بارلىق اتى اتالعان تۇلعالاردى انىقتاۋدى مەن وتىنەمىن، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن، باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنان...»، – دەدى ب.تىلەۋحان. قازىر بۇل ماسەلە بويىنشا ەشتەڭە بەلگىلى ەمەس، انا اقپارات بەرىپ وتىر­عان قارۋ ساتۋعا قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن ۇستالىپ وتىرعان ادامنىڭ ايتقاندارىنىڭ وڭ نە تەرىس ەكەنى انىق ەمەس. بىراق ول قوعام­نىڭ كوكىرەگىنە كۇمان كىرگىزىپ كەتكەندەي بولدى...

سوسىن قارۋ ساتۋعا بايلانىستى ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن اڭگىمەنىڭ ءبىرى – بىزدەگى اسكەري قويمالارداعى جارىلىستار. جاسىراتىنى جوق، كەڭەس وداعى كەزىندە قى­تايمەن قىرعي-قاباق بولعان جىلداردا، ودان كەيىن اۋعانستانداعى سوعىس كەزىندە ەلى­مىزگە اكەلىنگەن قارۋ-جاراقتار كوپ. سون­داي-اق ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىنا باي­لانىستى بۇكىل شىعىس ەۋروپادان شى­عارىلعان اسكەري تەحنيكانىڭ باسىم بولىگى كسرو كەزىندە قازاقستانعا اكەلىنگەن-ءدى. ەندى بۇل كۇندە سولاردى ساقتاۋ وڭاي بولماي تۇر. ونى قاتاڭ كۇزەتۋ كەرەك. وعان كوپ كۇش جۇم­سالادى. بىراق قاراعاندىدا ءبىر رەت، ارىستا ەكى رەت اسكەري قويمالار جارىلىپ، ونىڭ سال­دارى دا حالقىمىزعا ءبىراز زيانىن تي­گىزدى.

ەلىمىز قويمالارىندا جاتقان – شىق­قانىنا كوپ بولعان قارۋ-جاراقتاردى ساتۋ كەرەك دەگەندەر دە بولدى، ويتكەنى ميل­ليونداعان قارۋ-جاراقتار مەن وق دارىلەردى ساق­تاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان قا­راجاتى كەتىپ جاتقانى انىق. ءتىپتى، ەسكىرگەن قارۋلاردى جويۋدىڭ وزىنە دە شىعىن كە­تەدى. بۇل دا ۇلكەن ماسەلە.

ارىستاعى اسكەري قويما جارىلعاندا ەل اراسىندا «ساتىلعان قارۋ-جاراق­تىڭ ورنىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن قويمانى بىرەۋلەر جارعان» دەگەن دە اڭگىمە ءجۇردى. بىراق فاك­تىمەن دالەلدەنبەگەن نارسەنى شىندىق دەۋ­گە كەلمەس، دەسە دە ونداي اسكەري قارۋ-جا­راق­تار ساقتالاتىن ورىنداردى مەملەكەت قا­تاڭ باقىلاۋعا الماسا، كۇندەردىڭ كۇنىندە ۇر­لاپ قارۋ ساتاتىندار تابىلماسىنا كىم كە­پىل؟

سوڭعى جاڭالىقتار