24 قىركۇيەك, 10:56 468 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

مۇستافا شوقاي جانە پەتەربۋرگتەگى كەزەڭ

حح عاسىر باسىندا رەسەيدىڭ ءوز ىشىندە جانە ونىڭ شەتكەرى ۇلتتىق ايماقتارىندا قىزمەت ەتكەن اتاقتى مۇسىلمان قايراتكەرلەردى اتاي كەلە، جاپون عالىمى ۋياما تيموحيكو «ءتىپ­تى وسى شوق جۇلدىزدار ىشىندە مۇستافا شوقاي بىرەگەي ورىن الادى» دە­گەن ەكەن. مۇنىڭ  اقيقاتىنا ۇلى تۇل­عا مۇراسىمەن تانىسقان، ونداعى تەرەڭ عىلىمي تالداۋلار مەن فيلوسوفيالىق پايىمداۋلاردى، وزگەشە ساياسي الەۋ­مەتتىك وي-تۇجىرىمداردى وقىعان كەز كەلگەن وقىرماننىڭ كوزى جەتەدى. اسىرەسە، پاتشالىق  رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتىن،  سونىڭ ساياسي جالعاسىنداي بولعان كەڭەستىك جۇيەنىڭ اششى شىن­دىعىن  سوناۋ ەۋروپانىڭ ناق ورتاسىندا تۇرىپ ءدال ءارى تەرەڭ مۇستافا شو­قايداي اشكەرەلەگەن ساياساتكەر سيرەك، ءتىپتى از. بالكىم،  بۇعان ونىڭ كەڭەستىك قى­لىشتان اۋلاق تۇرعانى دا ىقپال ەتكەن شىعار.

مۇستافا شوقايدىڭ الەۋمەتتىك-سايا­سي كورىكتە شىڭدالىپ، تەوريا­لىق ءبىلىمى مەن ومىرلىك كەمەلدەنۋى سول كەزدەگى رەسەيدىڭ باس قالاسىمەن تىكەلەي بايلانىس­تى. 1912 جىلعى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 13-سا­نىندا ەكى جىلدان بەرى پەتەربۋرگ ۋني­ۆەرسيتەتىندە (زاڭ فاكۋلتەتىندە – ءا.ب.) سىر­داريا وبلىسىنىڭ پەروۆسك ۋەزىنەن مۇس­تافا شوقايدىڭ وقىپ جاتقانى جايىندا اقپارات جايدان جاي بەرىلمەگەن بولاتىن. بۇل ماقتانىشپەن جازىلعان حاباردىڭ ارعى جاعىندا ستۋدەنتتىڭ ءوز جەرلەستەرىنىڭ ارىز-شاعىمدارىنا قاتىستى كوپ ءىس تىندىرعانى بار ەدى. «1917 جىل ەستەلىكتەرىنەن ۇزىندىلەر» دە­گەن ەڭبەگىندە ول پەتەربۋرگتەن قايتىپ كە­لە جاتىپ اقمەشىتكە سوققانداعى جەر­گىلىك­تى حالىقتىڭ وزىنە دەگەن ىقىلاسىن بى­­لاي كورسەتكەن ەدى: «اسىرەسە، قازاقتار مەنى ءوز­دەرىنىڭ سەنىمدى وكىلى، قورعانى ەسەپتەيتىن. ...تالاي مارتە ورىس وتارشىلدىق ساياسا­تى­نىڭ قۇربانى بولعان سورلى حالىقتىڭ جەرى مەن سۋىن قونىس اۋدارۋشىلار باسقار­ما­سى­نىڭ شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالعانمىن».

سوناۋ تاشكەنتتەگى گيمنازيادا وقىپ جۇرگەندە-اق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ با­سىنان كەشىرىپ وتىرعان جاعدايىن باي­قا­عان مۇستافا ستۋدەنتتىك كەزدە ونى تەرەڭىرەك ۇعىنا ءتۇستى. اراسىندا ۇزىلىستەرى بار باس ايا­عى 6-7 جىلعا سوزىلعان رەسەي ورتالىعىن­دا­عى كەزەڭدە ول ەڭ الدىمەن ەۋروپانىڭ ءبى­لىمى مەن عىلىمىنىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتتى، ەرەك­شە العىرلىق قابىلەتپەن سول كەزدەگى ورىس قاۋىمىنداعى دەموكراتيالىق ءۇردىس­تەردى بويىنا ءسىڭىردى. رەسەيدىڭ ورتالىق اۋداندارىندا ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قۇرىلعان ساياسي پارتيالار مەن قوز­عالىستاردىڭ باعدارلامالارىمەن جەتە تا­­­نىستى. ەگەر ەرتە كەزدەرى مۇستافا مۇ­سىل­مانداردىڭ مادەني رەفورماتورلىق قوزعالىسى — جاديتيزمنiڭ ىقپالىندا بولسا، رەسەيدە ورىس زيالى قاۋىمىنىڭ رە­ۆوليۋتسيالىق-دەموكراتيالىق جانە لي­بە­را­ليس­تiك توپتارىنىڭ ىقپالىمەن ساياسي ەر­كiن­دiك پەن الەۋمەتتiك ادiلدiكتi جاقتادى، سو­نى ومىرلىك مۇرات ەتتى. وسى ساياسي وقيعالار تۋ­رالى 1933 جىلى «ەسىمدەگىلەردەن... (رەسەيدەگى تۇرىك ستۋدەنتتەر ومىرىنەن) اتتى ماقا­لا­سىندا ول بىلاي دەپ جازعان ەدى: «مەن رەسەيدى رەاكتسيا جايلاعان، جوعارى وقۋ ورىندارى، اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەتتەر تىكەلەي پوليتسيانىڭ باقىلاۋىنا الىنعان 1910-1914 جىلدارى پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن بو­لاتىنمىن. جاعدايدىڭ سوندايلىعىنا قا­راماستان، ءبىز، ستۋدەنتتەر، ساياسي بوي كور­سەتۋلەرگە شىعاتىنبىز. ۇكىمەتكە قارسى شە­شىمدەر قابىلداپ، كوشەلەردە دە­مونستراتسيا­لار جاسايتىنبىز. وسىنداي وقي­­عا­لاردىڭ ءبىرى 1912-1913 جىلدارداعى ءتۇ­رىك-بالقان سوعىسى بولدى. رەسەيدىڭ اشىق­تان اشىق تۇركياعا قارسى ۇستانىمى مەم­لەكەتتىك دۋمادا ارنايى ءسوز بولادى. مۇستافا شوقاي پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سلاۆيان­شىلدىق ساياساتىنا نارازىلىق بىلدىرگەن تۇركى جاستارىنىڭ شەرۋلەرىنە قاتىسىپ، تۇركيانى قولداپ، كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قار­جى جيناۋعا بەلسەندى اتسالىسادى. ءوزىنىڭ ءتۇر­كىستاندىق دوسى سادىق وتەگەنوۆپەن ءبىر­گە جيناعان قارجىلارىن تۇركيا ەلشى­لىگىنە تاپسىرادى.

مۇستافا شوقايدىڭ سول كەزدەگى بەت الىسىن، الداعى الار اسۋىن سانكت-پە­تەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن ءبىر توپ ستۋدەنتتەرمەن جازعان ءتىل مەن ءدىننىڭ تازالىعىن ءسوز ەتكەن حاتى مەن ۇندەۋى ايقىن بايقاتادى. 1913 جىلدىڭ اقپانىنان ورىنبوردا شىعا باستاعان «قازاق» گازەتىنە جولداعان قۇت­تىقتاۋ حاتتا ستۋدەنتتەر قۋانىشتارى قويىن­دارىنا سىيماي، باسىلىمنىڭ «قادا­مى قايىرلى، باۋى بەرىك، ءومىر جاسى ۇزاق بو­لىپ، ماقسۇتقا جەتپەگىنە تىلەكتەستىكتەرىن» بىلدىرگەن ەدى. سونىمەن قاتار حات يە­لەرى ماڭىزدى ەكى ماسەلەنى كوتەرەدى. ونىڭ ءبىرى – «قازاق» گازەتىن «ءبىر جاعادان باس شىعارىپ، ءبىر اۋىزدان ءسوز شىعارىپ، جاس تا بولسا باستاي كورىپ، حالىق ورتاسىنا «قاراقشى» قىلىپ، اركىم شىن كوڭىلىمەن باتاسىن بەرىپ، حالىنشە نە كومەگى بولسا تي­گىزىپ تۇرسا، ءبىزدىڭ مۇڭدى جۇرتىمىزبەن مۇڭ­داسىپ، ءبىرىنىڭ حال-جايىن ءبىرى ءبىلىپ تۇرۋىنا دا جاردەمى از تيمەس ەدى دەگەن وي. ەكىنشى، ءوز سوزدەرىمەن ايتقاندا، قولقالارى مى­ناۋ: «قازاق» گازەتىنە «قالاممەنەن ءجار­دەم بەرەتىن مۇسىلمانشا وقىعان قۇر­بى­لارى­مىز ءبىر نارسە جازعاندا باسقا ءارىپ، فار­سى، نوعاي قارىنداستارىمىزدىڭ (قان­داس­تارىمىزدىڭ دەگەن ماعىنادا – ءا.ب.) ءسوز­دەرىن، ورىسشا وقىعاندارىمىز ورىس، ياكي باسقا ەۋروپا جۇرتىنىڭ تىلدەرىن ورىنسىز كوپ كىرىستىرمەي، ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ ناعىز قارا تىلىمەن جازىپ تۇرسا، «قازاق» قالىڭ جۇر­تىمىزدىڭ وقىپ تۇرۋىنا وڭدى، ءتۇسى­نىمدى بولار دەگەن پىكىر» ءبىلدىرىپ، وسىلاردى باس رەداكتوردىڭ ارقاشان نازارىندا الىپ جۇرۋىنە تىلەك ايتقان بولاتىن. سونداي-اق پەتەربۋرگتەگى تۇركى جاستارىنىڭ، ىشىندە مۇستافا دا بار، «سيرات ۋل-مۋستاكيم» (تۋرا جول) ۇيىمىن جاقتاۋشىلاردىڭ جاڭا ارە­كەتتەرى تۋرالى ۇندەۋىنىڭ دە ءمانى زور. وندا: «ەگەر زيالىلار مەن پروگرەسشىلدەر «مۋستاكيمشىلدەرگە» جانە ولاردىڭ ورگاندارىنا ماتەريالدىق نەمەسە مورالدىك قولداۋ كور­سەتىپ جاتسا، ولار وزدەرىنىڭ شىنايى بەي­نەسىن بايقاتادى، وندايلارعا تازا زيالىلار قاتارىندا ورىن جوق جانە ولار ونداي ورتادان ماڭگىلىك كەتەدى» دەپ كەسىپ ايتتى. بۇل، ءبىر جاعىنان، بولاشاق قايسار كۇرەسكەردىڭ جاسىنان تۇركى تىلدەس جاستارمەن ءجيى ارالاسقانىن، پىكىرلەس بولعانىن كور­سەتسە، ەكىنشى جاعىنان، ءدىننىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ءبىر توپتىڭ پاتشاعا جا­عىم­پاز ءدىني ۇيىمعا قارسىلىعىن بىلدىرەدى. وسى ەكى ماتەريال تۇركى حالقىنىڭ ۇلى پەرزەن­تىنىڭ بولاشاعىن بەلگىلەگەن العاشقى نىشاندار دەسەك ارتىق بولماس.

مۇستافا شوقاي سول كەزدەگى پەتەربۋرگتە ءوتىپ جاتقان تۇركى مۇسىلمان حا­لىقتارى جيىندارىنا قاتىسىپ، 1912 جىل­دان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراك­تسياسى مۇشەلەرىمەن تانىسىپ، ولاردىڭ اقىل كەڭەستەرىن تىڭداپ، 1914 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وتكەن رەسەي مۇسىلمان­دارى قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ سەزىندە سايلانعان ورتالىق كوميتەتىندە جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ قايرات­كەر­لەرىمەن قويان-قولتىق ارالاسقان.

مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ جان جاقتى بىلىمدىلىگىن ستۋدەنتتىك جىلداردىڭ ءوزىن­دە اق تانىتا بىلگەن كورىنەدى. قازاق تۇر­مىسىنداعى بيلەر مەن قازىلار سوتى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانۋى، وسى ماقساتپەن سىرداريا وبلىستىق باسقارماسى مەن ۋەزد اكىمشىلىگىنىڭ مۇراعاتتارىندا ۇزاق وتىرۋلارى زايا كەتكەن جوق. ونىڭ ءتول تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ، ادەت عۇرىپ، سالت سانامىزدىڭ، اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ بىلگىرى ەكەنىن اتاقتى شىعىستانۋشىلار ۆ.بارتولد، ۆ.رادلوۆ جانە تۇركىتانۋشى ا.سامويلوۆيچ ت.ب. بايقاعان. ۆ.رادلوۆ ءتىپتى وعان قۇقىق فاكۋلتەتىن تاستاپ، شىعىس ءتىلىنىڭ مامانى بولۋدى ۇسىنسا، ا.سامويلوۆيچ «م.شوقايدىڭ قازاق قىرعىز ماتەريالدارىنان» دەگەن ماقالا دا جازعان.

رەسەي پاتشاسىنىڭ 1907 جىلدىڭ 3 ماۋسىم كۇنگى جارلىعىمەن قازاق سياق­تى «بۇراتانا» حالىقتىڭ مەملەكەتتىك دۋماعا سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانى، سول سەبەپتى وندا مۇنداي حالىقتىڭ ماسەلەسى كوتەرىلە بەرمەگەن. وسىنداي سەبەپپەن 1916 جىلى اقپان ايىندا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ توراعاسى
ق.تەۆكەلەۆ مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ كور­نەكتى قوعام قايراتكەرلەرىن شاقىرعان ماجىلىستە فراكتسيانىڭ ساياسي پلاتفورماسى، تاكتيكاسى جانە ونىڭ جانىندا كەڭەسشى بيۋروسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قارالادى. بۇعان ارنايى شاقىرۋمەن ءا.بوكەيحان،
س.ءجانتورين، ا.بايتۇرسىنۇلى قاتىسادى. ولار قازاقتارعا جەكە مۇفتيلىك اشۋ، قا­زاقتاردى اسكەر قاتارىنا جازۋ، قونىس اۋدارۋشىلار تولقىنىنا توقتاۋ سالۋ ماسە­لە­لەرىن كوتەرەدى. ارنايى كوميسسيانىڭ بايانداماسى تىڭدالعان سوڭ فراكتسيانىڭ جانىنان ءتورت ادامنان تۇراتىن بيۋرو قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. بيۋرودان تىس ءبىر حاتشى، ءۇش كوشىرىپ جازۋشى جانە تاعى ءبىر قىزمەتكەر الۋ ۇيعارىلادى. بيۋرو قۇرامىنا قازاق ءۋالاياتىنان ءاليحان بوكەيحان ەنەدى. ول بيۋرودا تۇركىستاننان ءبىر وكىلدىڭ بولۋى كەرەگىن جانە وعان م.شوقايدىڭ لايىق ەكەنى تۋرالى ماسەلە كوتەرەدى. مۇستافانىڭ بۇل جۇمىسقا ۇسىنىلۋى جايدان جاي ەمەس-ءتى. كان­ديداتۋرا تالقىلانعاندا ونىڭ پەتەربۋرگتا تۇراتىنى، بۇل جۇمىسقا ونىڭ جان جاق­تى دايىندىعىنىڭ بارلىعى، ءتۇر­كىستانداعى جاعدايدى جاقسى بىلەتىنى، مۇ­سىل­مان كوميتەتىندە جۇمىس ىستەپ بيۋرونىڭ كەلەشەك مۇشەلەرىنىڭ بىرسىپىرالارىمەن تانىسىپ، تاپسىرمالارىن ورىنداپ جۇرگەنى ەسكەرىلگەن-ءدى. الايدا ونىڭ ءساتى كەيىن كەلەدى.

1916 جىلعى 25 ماۋسىم كۇنى دالالىق جانە تۇركىستان ولكەسى مەن باسقا دا وتار اي­­­ماقتارداعى «بۇراتانالاردى» «اسكەر ۇرىسىنىڭ اۋداندارىندا قورعانىس قون­دىر­عىلارىن سالۋ جانە اسكەري قاتىناس» ماق­ساتىندا رەكۆيزاتسيالاۋ تۋرالى ورىس پات­شاسى II نيكولايدىڭ جارلىعى جارىق كوردى. وندا 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتاردىڭ قارۋ ۇستاۋىنا سەنبەي، سوعىستىڭ قارا جۇمىستارىنا تارتۋ ءۇشىن تۇركىستان جانە دالالىق ولكەدەن 500 مىڭ ادام شاقىرىلدى. بۇل قازاق ەلىنىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن ناشارلاتىپ، كەدەيشىلىكتى كۇشەيتە ءتۇستى، جۇرتشىلىقتىڭ نارازى­لىعىن اسقىندىرىپ، شىدامىن تاۋىسىپ، اتقا وتىرعىزعانى بەلگىلى. الايدا كوتەرىلىس كۇشپەن اياۋسىز باسىلادى. جەرگىلىكتى حالىق زورلىق زومبىلىقتىڭ نەشە ءتۇرىن باستان كەشىرەدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى 1916 جىل­عى تامىزدا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جا­نىنداعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ ءتورا­عاسى ق.تەۆكەلەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قۇرا­مىن­دا فراكتسيا مۇشەسى شاكىر مۇحامەدياروۆ جانە كەيىن قوسىلعان دەپۋتات ا.كەرەنسكيلەر بار دەلەگاتسيانىڭ اۋدارماشىسى، حاتشى جانە مامان زەرتتەۋشى رەتىندە مۇستافا شوقاي تۇركىستان ولكەسىنە كەلىپ، سامارقاند، ءاندىجان، قوقان، تاشكەنت ۋەزدەرىن جانە كەيبىر اۋىلدىق جەرلەردى ارالاپ، جەرگىلىكتى جاعدايمەن جاقسى تانىسادى. بۇل مۇس­تافانىڭ فراكتسيا جۇمىسىنا تىكەلەي ارالاسقانى بولاتىن. وسىدان كەيىن ول 1 قاراشادا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جانىن­داعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ بيۋرو حاتشىلىعى جۇمىسىنا كىرىسىپ، دەپۋتات-مۇسىلماندار مەن فراكتسياسى مۇشەلەرىنە ءتۇرلى تۇركىستان تۋرالى جانە ولكەگە قاتىستى قاجەتتى ماتەريالدار، بايانداما ءما­تىندەرىن دايارلاپ بەرىپ وتىرعان. «1917 جىل ەستەلىكتەرىنەن ۇزىندىلەر» اتتى ەڭ­بەگىندە مۇستافا شوقاي وسى جايلاردى بى­لايشا ەسكە العان ەدى: «تۇركىستان تۋرالى ماتەريالدار جينايتىنمىن ءارى مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان وكىلدەرىنە ءتۇر­كىستانعا قاتىسى بار، قاجەتتى ماتەريالداردى دايىنداپ بەرەتىنمىن. رەۆوليۋتسيا قار­ساڭىندا بىتىرگەن سوڭعى ءىسىم – دەپۋتاتتاردىڭ دۋما مىنبەسىنەن سويلەۋگە قاجەتتى 1916 جىل­عى بۇكىل تۇركىستان كوتەرىلىسى تۋرالى ما­تەريال ازىرلەدىم ءارى مۇسىلمان توبى اتى­نان سويلەيتىن دەپۋتات مۇحامماد يۋسۋف جا­عىفاردىڭ ءسوزىن جازىپ بەردىم».

مۇستافا شوقايدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن، تەرەڭ ءبىلىمىن، ساياسي ساۋات­تىلىعى مەن ەرەكشە ىسكەرلىگىن بايقاعان مۇسىلمان دەپۋتاتتار وعان وزدەرىنە ارىپتەس رە­تىندە دە قاراعان. ماريا شوقاي ءوز ەستە­لىگىندە مۇستافا شوقايدىڭ تۇرىك حالىق­تارىنىڭ ساياسي ومىرىنە ارالاسقانىن ايتا كەلىپ، وعان ەدىل تاتارلارى، قىرىم تاتارلارى، كاۆكاز حالىقتار، ورال باشقۇرتتارى وعان ءتۇرلى ساياسي مىندەتتەر جۇكتەيتىنىن، ونىڭ بۇل مىندەتتەردى ىلعي وتە جاقسى ورىن­داپ وتىرعانىن جازعان ەدى. ەگەر 1917 جىل­عى اقپان توڭكەرىسى بولماعاندا مۇس­تافا شوقاي مەملەكەتتىك دۋماعا مۇشەلىككە سايلانۋى دا مۇمكىن-تۇعىن. پاتشا جار­لىعىنا سايكەس تۇركىستاننىڭ دۋماعا وكىل جىبەرۋگە رۇقساتى جوقتىعىنان مۇستافانى ۋفا ءۋالاياتىنان سايلاۋ ويلاستىرىلعان ەدى. ۋفا ءۋالاياتىنىڭ پومەششيگى، قازاق سۇلتان­دارىنىڭ ءبىرى س.ءجانتورين (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى بولعان، بەلگىلى ساياسي قاي­راتكەر – ءا.ب.) وعان ءوز يەلىگىندەگى جەرىن سىي­لاپ، دۋما مۇشەلىگىنە كانديداتۋراسىن وسى ولكەدەن ۇسىنۋعا كەلىسىم بەرگەن بولاتىن.

اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن مۇستافا شوقاي دالالىق جانە تۇركىستان ولكەسى مەن باسقا دا وتار ايماقتارداعى «بۇراتانالاردى» اسكەر ۇرىسىنىڭ اۋداندارىندا قارا جۇمىسقا پايدالانعان باتىس ماي­دانى شەبىندە بولىپ، جەرگىلىكتى جەردە كوپتەگەن شارالاردىڭ يەسى بولعان ءاليحان بوكەيحان جۇمىسىنا تارتىلادى. ءتىپتى، «جۇمىسشىلار جايىنان» دەگەن تاقىرىپپەن 15 قاراشادا جارىق كورگەن، ءوزى قول قويعان ماقالادا پاۆلودار مەن سەمەيدەن قارا جۇ­مىسقا تارتىلعان جۇمىسشىلاردىڭ جاع­دايلارى باياندالعان ەدى. ال 1917 جىل­دىڭ 2 ناۋرىزىندا مينسكىدە جۇمىسشى اسكەرلەرگە كومەك بەرۋ جۇمىستارىن باسقارىپ جۇرگەن ءاليحان بوكەيحان ۋاقىتشا ۇكىمەت ارقىلى جانە رەسەي مۇسىلماندارى قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن مۇستافا شوقايدى مينسكىدەگى ءوزىنىڭ ورنىن اۋىستىرۋ ءۇشىن شا­قىرۋى وزىنەن مۇشەل جاستان استام كىشى، 26 جاستاعى شاكىرتىنە كورسەتكەن ۇلكەن سەنى­مى دە بولاتىن. الايدا ەكى قالا اراسىنداعى جول جابىق بولعاننان كەيىن مۇستافا مينسكىگە بارا المايدى.

وسىلاي اراسىندا ۇزىلىستەرى بول­عا­نى­مەن پەتەربۋرگتە وقۋ مەن قىزمەت، رەسەيدەگى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىنگى ساياسي جاعداي، عاسىر باسىندا ساحنا تورىنە كەلگەن الاش ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى وڭ قاناتىنىڭ 1916 جىلعى وقيعالارعا بايلانىستى جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلۋى مۇستافا شوقايدى شىنايى ۇلتتىق قايراتكەر رەتىندە قالىپتاستىردى. سونىمەن پەتەربۋرگتەگى كەزەڭ مۇستافا شوقاي ساياسي ۋنيۆەرسيتەتى بولعان ەدى. بۇعان مىنا ءبىر فاكتور تولىق دالەل بولا الادى.

1917 جىلعى ناۋرىزدىڭ سوڭعى كۇن­دەرىندە مۇستافا شوقاي تاشكەنتتەن جە­دەلحات الادى. وندا ءوزىنىڭ تاشكەنتكە شاقىرىلعانى جانە جولدا ورىنبوردا وتەتىن تورعاي وبلىسى قازاقتارىنىڭ قۇ­رىل­­تايىنا قاتىسۋى كەرەگى تۋرالى جازىل­عان ەدى. پەتەربۋرگتەگى وقۋى، تەرەڭ ءبىلىم الۋى، ساياسي وقيعالارعا قاتىسۋى، شىعىس­تانۋ­شى عالىمدار ورتاسىندا بولۋى، ورتا­لىقتا تۇراتىن جانە وسىندا وتەتىن ءتۇرلى جيىندارعا قاتىساتىن مۇسىلمان حالىق­تارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەرى، رەسەي مۇسىلماندارى ورتالىق كوميتەتىندە، سونان سوڭ مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان­دار فراكتسياسىنىڭ كەڭەسشى بيۋروسىندا جۇمىس ىستەپ، ساياسي ءھام رۋحاني قۇندىلىق­تاردى بويعا سىڭىرگەن مۇستافا شوقاي 1917 جىلعى ءساۋىردىڭ باسىندا پەتەربۋرگتەن ورىنبورعا قاراي جول تارتتى. ونى ەلدەگى ساياسي قىزمەتىنىڭ شىڭى – تۇركىستان مۇق­تارياتىن قۇرۋ تاعدىرى كۇتىپ تۇرعان بولاتىن.

ابدىجالەل باكىر،

ساياسي عىلىم دوكتورى،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار