21 قىركۇيەك, 13:13 440 0 پوەزيا باقىتبەك قادىر

انا ءتىلدىڭ اسىلى

وتكەندى ۇمىتۋ – وپاسسىزدىققا ءتان. ويتكەنى، وتكەن كۇندە بەلگى بار. بەلگىسىز ءومىر وتكىزگەن پەندەنىڭ پەرىشتەسى دە جىلايتىن شىعار. ەندەشە اتى زاتىنا ساي، ەڭبەگىنە ەسىمى ەگىز قۇپ جاراسقان، تاڭدايى تاعىلىم سوزدەن تارشىلىق كورمەگەن، جاعىندا جاھۇت ءسوزدىڭ جانار تاۋى بار – اسىلى وسمان. ماڭدايى ادامدىق پەن ادالدىقتى، انا ءتىلدى ارداقتاعان، جاقسى نيەتپەن جارقىلداعان، بار تىرلىگىن ءتىل بەسىگىن تەربەتۋگە ارناعان اق شاشتى ارۋ انا، باتىر انا، اسىل انانىڭ وتكەن شاعىنان اڭگىمە باستاساق باياندى بولار.

دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ءبىر مازاسىزدىق سۇركەي-دۇربەلەڭ ءدۇلدۇلدى ۇيىرىنەن، بۇلبۇلدى بۇتاعىنان، قۇلاندى قۇلىنىنان، قۇرالايدى جىلۋىنان، ايىرعان ايعايى اياقتالماعان، قىرشىندى قيعان، تىنىشتىقتى قۋعان، ادامى تۇرماق اڭ قۇسى اۋعان قيىنشىلىق قيناۋى قىلىشتىڭ ءجۇزى، مىلتىقتىڭ ءدۇمى، بومبىنىڭ بىلتەسىندە تۇرعان اۋىر كەزەڭدەر ءوتتى. ازابى باتپان، وكىنىشى ورتتەي باسىلماعان قىرقىنشى جىلداردىڭ ەنشىسىندە جىلى كۇندە ۇياسىنان ۇزاپ، ايدىننان ۇرىككەن بەيكۇنا بەيباقتاردى باعىتسىز ۇشىرعان اق تۇماندى اداسقاق قۇس تىرلىكتىڭ تىركەسىندە قوس اققۋ اق قاناتى ءالى جەتىلمەگەن بالاپاندارىن قانات قولتىعىنا باسىپ، ەندىگى ۇيىقتار ۇياسىنا دامىلدادى.  دالاسى مامىرلار ايدىنى قايدان ەكەنى جۇمباق ۇمىتتەن ۇرەي باسىم بولىپ، وتان مەن وتباسى ەمەس ءوز باستارى ساداقا ساپارىندا كەلەدى. ىشتەي ايتىلعان دۇعا-تىلەكتەرى قابىل بولدى ما، قايدام نە اتا-باباسىنان، قاننان-گەننەن  جالعاسقان اق نيەتتىڭ كەرەمەت رۋح-كۇشى قورعادى ما، بۇلىڭعىر تۇمانداعى بۇيداسىز كەرۋەننىڭ ءبىر تىرەۋى ەندىگى تىرلىگىن كونە تۇركىلەردىڭ ارعى كۇنبيلەردىڭ كەزىندەگى اتتيلانىڭ ارعىماعى اۋناعان دارحان قازاق دالاسىنا جارتىلاي كەرەگەلەرىن جايادى. قوراداعى مالىنا داستارقانداعى دانىندە، قولىنداعى بارىندە قوناعىنان ايامايتىن اۋىل تۇرعىندارى جاندارى جاسىپ، جاتىرقاي جاۋتاڭداپ تۇرعان تۋىسقان ۇلتتاردى شىن جۇرەكتەرىمەن جاقىن تارتتى. تاباقتاپ ەت تارتا الماسا دا، ءبىر ۋىس تارىسىن، اق ءدامىن ادال كوڭىلمەن بەردى.

سىرتتان كەلدىڭ دەپ سىنامادى، قورعادى، سىيلادى. وسى قۇداي قوناقتاردىڭ ىشىندە وسىمان اۋلەتى ارى تازا، انتىنا بەرىك، ءالي شاڭىراعى بار بولاتىن. تۇلكى قۇرساق تۇرمىس كەشىرىپ جاتسا دا، حالىقتىڭ اشىق قاباعىنا ريزا بولعان جاڭا كەلگەن كوش ەل پيعىلىن سەزدى. ەرتەڭگى بولاشاقتارىنان تۇڭىلمەدى. ومىرگە جاڭا ارمان، سەنىم، تالاپپەن قارادى. اليقىزى اسىل وسىماننىڭ تۋعان ولكەسى اتالعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تۇلكىباس اۋدانى، جاڭاتالاپ  اۋىلى ەدى. اتتەڭ، تاعدىر-اي! اق سابيلەردى انا مەيىرىنەن، نەگە تىم ەرتەرەك قىزعاندى ەكەنسىڭ. الدە التى ءسابيدى اناسىنان ايىرىپ، بالالاردىڭ اكەسى ءاليدى سىڭار اققۋداي سۇڭقىلداتىپ، جالعىز قالدىرىپ، سىنايىن دەدىڭ بە؟ اق نەكەلى جارىنىڭ توسەگىن كىرلەتپەگەن، كىرشىكسىز سابيلەرىنىڭ ەندىگى قادامىنا قاياۋ سالعىسى كەلمەگەن قايسار اكە باسىنا ورامال بايلاماسا دا، تۇزدە قايسار اكە ال ۇيدە وپالى انا بولا ءبىلدى. قارا تورعايلارىن ىستىق باۋىرىنا، قۇدىرەت قۇشاعىنا باستى. قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي جەتىم ەدىڭ دەگىزبەي، ارام اس جەگىزبەدى. ەتەك-جەڭدەرىن كىرلەتپەي جەتەكتەپ اپارىپ، مەكتەپ قۇشاعىنداعى ارداقتى ۇستازدارىنا اماناتتادى. ءبىلىم ارقىلى باقتارى اشىلسا دەگەن اكە ءۇمىتى ايلار اۋناپ، جىلجىعان سايىن ۇكىلەنە ءتۇستى. سول ۇرپاقتارىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە اسىل انامىز قىزعالداق-قىرمىزى، بالعىن شاعىنان اكە كوزىنەن ءبىر كوركەم ءۇمىتتى كورەتىن. اۋەلى سول جالعىز جارىلقاۋشى اكەسىن قۋانتۋ ءۇشىن وقۋىن قۇنىعا-بەرىلە ىزدەنە جاڭاتالاپ اۋىلىنىڭ سۋىنان با، الدە نۋىنان با، اۋاسىنان با؟ دارحان دالاسىنان با، تالاپتىڭ تايىنا قامشى باستى. بولاشاق باعىن قىراتتان ەمەس، كۇمىس قانات قىران سامعاعان قۇزباسىنان، شىڭ باسىنان بايقادى. الماتى قۇشاعىندا قۇلپىرا-قۋانا ءجۇرىپ ءبىلىم الدى. اۋىلداعى كورشى قاريالاردىڭ، دۋالى اۋىزدى اقساقالداردىڭ باتاسى دارىدى ما، ۇكىلى قىز ءوز قۇربىسىنىڭ الدى بولدى. الاتاۋعا قاراعان سايىن مارقۇم اناسىنىڭ بۇلدىر ەلەسى بۇلت ۇستىنەن باس بارماعىن كورسەتكەندەي، ريزا بولعانداي اسەر ەتەتىن. كۇمىس قارى كۇنگە شاعىلىسقان، الاتاۋدىڭ اسقارىنان اكە ءۇمىتىن، اكە تالابىن، ارمانىن اڭعاراتىن. سول سەبەپتى دە جۇپار ءيىستى اتىرگە قاراعاندا اقىل كىتابىن الۋعا اسىعاتىن. بي كەشتەرىنە بارۋدان بۇرىن اۋەزوۆتىڭ تاڭعاجايىپ تالانتىمەن تانىسۋعا، اباي ارقىلى الەمدىك ۇلتتىڭ ۇجدانىن سۇيۋگە ۇمتىلاتىن. ءبىلىپ، وقىپ، ءبىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن تۇنشىقتىرمايتىن عاجايىپ قاسيەتتى تەڭىزگە بويلاي ءتۇستى. ءبىلىمدى بويجەتكەن باقىت باسپالداعىن ۇستازدىقتان باستادى. اسىلى ءوز تالعامىنا سالسا عىلىم-تەحنيكا، ءوندىرىس كۇشكە ۇلەس قوسقان اگرونوم جانە باسقا ماماندىققا ات باسىن بۇرار ەدى. اكە وتىنىشىنە، «ءيا» دەپ جاۋاپ بەرگەن يبالى قىز ادام جانىنىڭ ارلى كاسىبى اعارتۋشىلىق ءبىلىم بەرۋدەن، ۇرپاق تاربيەلەۋدەن تارتىنبادى. سول شاقتاردا دا قوعامدىق ويلار، زامان، وتان كەلەشەگى، ۇلتتار تاعدىرى سياقتى ۇزاتىلار قىزىڭ ىشتەگى ارمانىنداي، كوز-جاسىنداي مولتەك-مولتەك ويلار زيالى ارۋدىڭ جۇرەگىن سىزداتاتىن. كوپ ۇلتتى ورتادا شەجىرەشى-شەرتپە كۇي، توزىمدىلىگى توكپە كۇي عاجاپ تاعدىرلى، عاجاپ مىنەزدى تابيعاتپەن تامىرى بىرگە سوققان سورىن باقىتىنىڭ استىنا جاسىراتىن جاۋىنگەر قايسار، وپالى قازاق حالقىنا عاشىق بولعان. قاراكوز قازاق ءتىلىن تىرلىگىندە ءوز انا ءتىلى رەتىندە قابىلداعان. اكە مەن اۋىل تاربيەسى ايتقىزباي-اق ۇشتاسىپ، ۇندەسىپ ۇجدانىنا قانات ءبىتىردى. كەيىن كەلە جومارت جىلدار اسىل ارۋدان سىيى مەن كادەلى سىباعاسىن ايامادى. ەڭبەگىمەن ەل ىسىنە ارالاستى. ماي ورنىنا ماقال مەن ماتەل جەگەن قازاقتاي شەشەن، شەجىرە ۇلتتىڭ انا ءتىلى تۋرالى ارپالىستى. انا ءتىلدىڭ ايدىنىن بىرەۋلەر ىلايلاعىسى كەلگەندە قاراباۋىر قاسقالداقتاي، قىزعىشتاي قورعادى. سوزدىك قوردىڭ قارا ورمانىنا ءورت قويعاندا قارلىعاش جۇرەك قاناتىمەن سۋ سەۋىپ ءسوندىردى. بار زەيىنىن قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋگە جۇمسادى. قازاق انا تىلىمەن بىرگە تىنىستاپ، بىرگە سامعادى. وتباسىنان وتانعا باقىت تىلەدى. كوپ ۇلتتى ەلدىڭ بەرەكەسىنىڭ، تۇتاستىعىنىڭ ءتىرى اڭىزىنا اينالدى. قارلىعاش جۇرەكتى قىزىنىڭ قادىرىن بىلگەن قازاق حالىقى «اسىلىم» دەپ جۇرەگىمەن ءسۇيدى. اسىل قىزى قازاعىنىڭ انا ءتىلىن جۇرەگىندە تەربەتتى. مىقىندىلار كوپ جيىلعان مىنبەرلەردە انالىق تىلەگىمەن ءاليا مەن مانشۇك ءتىرىلىپ كەلگەندەي، جەتىم بالاداي وگەيلىك كورىپ جاۋتاڭداعان قازاق ءتىلى، وتان ءتىلى ءۇشىن ادال جۇرەكپەن باتىل پىكىرلەر ايتتى. انا ءتىلدىڭ قادىرىن بىلمەيتىن جانداردى قازاق تىلىنە قۇرمەت كورسەتپەيتىن وتانداستارىمىز بولسا وسى قۇشاعى قۇت، كيەلى جەردىڭ اق پەيىل ەلدىڭ دامىنەن قورىقسىن. «قازاق جەرىندە ءومىر سۇرەدى ەكەنسىڭ، قازاق تىلىندە سويلەۋگە قاقىلىسىڭ، ول سەنىڭ ازاماتتىق بورىشىڭ»، - دەپ تالاي ءماجىلىس-جيىنداردا ورتاعا سالدى. بۇقارا حالىققا عانا قاتتى ايتىپ قالماستان، سەگىز كوزدى شەندىلەرگە دە جانە قوي كوزدى ساياسي ساحىناداعى ۇلتى قازاق ال ءتىلى ساقاۋ باسشىلارعا دا اسىل انامىز قىزىل ءتىلدىڭ قاراتاماق نايزاسىن جاندى جەرىنە قادادى. قازاقتىڭ انا ءتىلى ءۇشىن قارا شاشىن اعارتقان، كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى قازاق عۇمىرىندا عاسىرلار قازىناسى قاسيەتتى مۇرا ون تومدىق قازاق سوزدىك قورىن قۇراستىرۋ القاسىندا قىزمەت اتقاردى. ءبىلىمىن ورتاعا سالىپ، كوكىرەك ساندىعىن اشتى. بىلگەنىن اياماي، بىلەگىن سىبانىپ، ادال قاداممەن داڭىقتى جۇمىس اتقاردى. سونىمەن قاتار ءجۇز جاسىنا جاراساتىن جۇزدەن استام عىلىمي ەڭبەكتەرى ەستى حالىقپەن قاۋىشتى. قازاقشا، ورىسشا، تۇرىكشە سوزدىكتەرىن كىتاپ رەتىندە قۇراستىردى. ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ ۇرپاقتارىنا تابىلماس وقۋلىقتى ءوز قولىمەن تاپسىرىپ، تاعى ءبىر ولقىلىقتى تولتىردى. قازاق ءتىلىنىڭ سينونيم جانە ومونيمدىك اسا باي ءتىل ەكەنىن اۋەزوۆ شىعارمالارىن اشىپ وتىرىپ، عىلىمي تۇردە تاعى ءبىر دالەلدەپ كورشى تۇركى تىلدەس تۋىستار مەن الىستاعى اق جاعالى اعايىنداردى تاڭداندىرىپ-تامساندىردى. تىلدىك جۇيە سوزدىك قوردىڭ قورلانباۋىنا، ۇلتتىق يدەيانىڭ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ، قازاقستانداعى ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ بەرەكە-ىنتىماعىنا جارقىن ۇلگى جاناشىر بولعان ۇلى تۇلعا. قازاق ءتىلى ءۇشىن ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن اسىل اپانىڭ ەڭبەگى ەل ءىشى عانا ەمەس دۇنيەجۇزى قازاقتارى، الىستاعى قانداستارىمىزعا ەسىمى اڭىز بولىپ تارادى. الەمدىك اقىلدى ايەلدەر قاتارىنان ورىن العان «مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەت بىرلەستىگىنىڭ  ءتورايىمى»، «قازاقستان حالىقتار اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى»، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، پروفەسسور، «عالىم»، مەملەكەتتىك «دوستىق» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەسى، قازاق دالاسىنىڭ سۇيىكتى قىزى وتانىمىزدىڭ وپالى قايراتكەرى انا ءتىلدىڭ اسىل جاناشىرى، اليقىزى اسىلىم وسىمان انامىزعا ۇلتىن، وتانىن سۇيگەن ۇرپاقتارى اتىنان زور دەنساۋلىق، باقىت تىلەيمىن!

 ەرجانات بايقاباي، اقىن

سوڭعى جاڭالىقتار