17 Qyrkúıek, 17:36 659 0 Ádebıet "Túrkistan" gazetiniń avtorlary

Ulylyqty ulyqtaǵan

Muqaǵalıdyń toıynda Ábishpen bir kıiz úıge túsken ekenbiz. Sál keshigińkirip kirsem, tórde otyr eken. Bos orynǵa jaıǵasa bermekshi edim, «Kelińiz, Sábe. Janymyzǵa otyryńyz­shy» dep qasyna shaqyrdy. Raq­metim­di aı­typ, otyrdym. Ábish bir jaıdan keıin bir jaıdy qozǵap, jurttyń aýy­zyn ash­qyzyp tastady. Ne degen tógilgen til, net­ken taýsylmaıtyn bilim bul! Únsiz ǵa­na tyńdap otyrmyn.

Qyzyq, Ábish otyrǵan jerde úniń de shyqpaı qalady eken. «Qa­laı­syz? Áńgime aıtpaısyz ǵoı ózińiz. Sizdiń áń­­gimelerińizdi syrttan, jurttan estip, qy­­zyǵyp jatamyn», – dedi bir kezde ma­­­ǵan qarap. Akterlerdiń arasynda ne­she túrlini hıkaıalap júretinim bar ǵoı, so­­lardy estıtin kórinedi. «Oı, Ábeke, men sizben sóılesýge daýalamaımyn. Siz­ben áńgime-dúken qurǵym-aq keledi, soǵan bilimim jetpeıdi», – dedim. Raı­la­nyp kúldi. Sol áńgimeden keıin aýyq-aýyq bolsa da kezdesetin boldyq. Birte-bir­te etim úırenip, neshe túrli áńgi­me­lerim­niń birazyn aıtyp ta júrdim. Bara-bara, Ábishtiń sózine qanattanyp alyp, jańaǵy aýyzsha áńgimelerimniń jaz­basha nusqasyn jasaýǵa shyqtym. Olardyń birazy «Egemen Qazaqstanǵa», kóbi «Almaty aqshamyna» jarııalandy. Bú­ginge deıin jaryq kórgeniniń ózi qa­lyń-qalyń eki kitapty bolyp qaldy. Maqala jazýǵa da aýystym birte-birte. Sizben áńgimelesýge bilimim jetpeıdi de­genim – shyn sózim. Jalpy, jaǵynýǵa, jal­baqtaýǵa joqpyn. Ábish degen Qudaı bir bólek jarata salǵan adam edi ǵoı. Arǵy zamandardy qaıdan bileıik, ózimiz es jıyp, jurt sózine qulaq asa bas­ta­ǵaly beri óz basym Ábishteı tereń bilim­di kisini kórgen emespin. On segiz myń ǵa­lamda Ábish bilmeıtin jaı joq sııaq­ty, adamzattyń arǵy-bergisinde Ábish baǵa bere almaıtyn oqıǵa da, adam da tabylmaıtyn sııaqty seziletin. Sondyqtan da sonaý jas kezinen birimiz aǵa, birimiz ini bolyp kele jatqan Saýyt­bek baýyrym ana bir jyly óziniń alpys jyldyǵyna elge barǵanymyzda: «Sá­be, Ábekeń týraly kitap jazýǵa ma­te­rıal jınap júrmin. Kóresiz, túbi bir ja­zamyn», – degeninde bir jaǵynan aqyl­­dylyǵyna razy bolyp, bir ja­ǵy­nan batyldyǵyna tańdanyp, betine qarap qalǵanym este. Saýytbektiń alpys jyldyǵyn ataýǵa Shymkentke, Qa­zyǵurtqa, Keleske Ábishpen, Farı­za­men, Seıitpen, sol kezdegi oblys ákiminiń orynbasary, qazirgi senator Álı Bek­taevpen, baýyrymnyń Álibek Asqar bastaǵan bir top dostarymen saparlaǵan sol bir armandaı bes kúnniń ishinde Ábe­keńniń talaı áńgimesin tyńdadyq. Shym­kenttegi teatrdyń sahnasynda turyp toı ıesi týraly aqtarylyp aıtqany, Qa­zyǵurt taýynyń bókterinde turyp qa­sıetti taý týraly áńgimelegeni, tipti ǵa­jap shyqqan edi. Jol boıyndaǵy «Ke­meqal­ǵan» eskertkishiniń janynda Ábish shamamen otyz mınýttaı sóıledi-aý deımin. Bas-aıaǵy búp-bútin, tutas tolǵaý bolatyn. Átteń, jazylmaı qalypty. Teatrdaǵy sózi de solaı bolypty. Uqyp­ty degen Saýytbekke aıtsam, «Zalda bol­sam dıktofon qosar edim, sahnada oty­ryp, ózim jaıyndaǵy sózdi jazyp alyp jatýǵa yńǵaısyzdandym», – deıdi.

Jaraıdy, kirispem kóbeıip ketti me, negizgi aıtaryma kósheıin­shi. Munyń bárin «Abyz Ábish» degen ta­ma­sha atpen kólemdi kitap jarııalap, Ábish Kekilbaevtyń oıshyldyǵy týraly tol­ǵanystaryn halyqqa usynýǵa bekin­gen Saýytbek Abdrahmanovtyń óz moı­nyna qandaılyq úlken jaýapkershilik júktegenin ańǵartý úshin aıtyp jatyr­myn. Saýytbektiń myna kitabyn jazý turmaq, oqyp shyǵýdyń ózine biraz daıyn­dyq kerek kórindi. Ásirese, «Má­denıet máıegi» dep atalǵan taraýynda Ábish­tiń teorııalyq tanymynyń tereń­digi, qıyn uǵymdardyń ózin biz sııaqty ortasha oqyrmannyń ózine uǵymdy etip túsindiretin máneri sondaı ádemi jet­ki­zilgen. Mádenıetpen arnaýly mı­nıstr­lik qana aınalysatyndaı kóretin adamdar aramyzda az emes kezde bizge mun­daı áńgime óte kerek. Ózim óner ada­my bolǵan soń qatty qadalǵanym, tipti eki ret oqyp shyqqanym – «Óner órisi» de­gen taraý. Ahmet Jubanovtan keıin kúı ónerin Ábishteı aspandatqan adam joq pa dedim. Oıpyrmaı, Qurmanǵazy týraly tolǵaǵan tusynda tipti qara sóz oqyp emes, kúı tyńdap otyrǵandaı kúı keshesiń ǵoı endi. Ábishtiń ónerdiń qaı sa­lasyna qalam siltese de óren júırik shyǵatynyn Saýytbek onyń Ahmet Ju­banov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Serke Qojamqulov, Qalı Jantileýov, Ábilhan Qasteev, Sháken Aımanov, Sultan Qo­jy­qov, Roza Baǵlanova, Shámshi Qal­daıa­qov, Nurǵısa Tilendıev, Ózbekáli Jánibekov, Qal­taı Muhamedjanov, Ydyrys No­ǵaı­baev, Nurmuhan Jantórın, Asanáli Áshi­mov sııaqty dara dúldúlder týraly j­a­saǵan baıandamalaryn, jazǵan ma­qa­lalaryn jilikteı taldaı otyryp dá­leldeıdi. Ábishtiń jyly sózin estý – jer basyp júrgen ár qazaq úshin baqyt, ómir­de joqtardyń úrim-butaǵyna maq­tanysh. Myna men de, mysaly, Ábish Ke­ki­lbaevtyń Dosqannyń «Birjan saly» tý­raly «Erkindikpen qoshtasqan esil dáý­ren» degen maqalasynda fılmde ózim oınaǵan bı róli jaıynda jazǵanyn maqtanysh etemin. Ábish sonda: «Jer tú­binen kele jatqan beısaýat jolaýshy kó­rindi. Asyqpaı aıańmen keledi eken. Ká­ri bı eken. Ustalyp qalǵan ha­bar­shy­sy­nyń sońynan keledi. Jap­paı quraq usha qarsy aldy. Dáýlet, Janbaı qaıtip ora­ǵytsa da Kári bı miz baqpady. Aqy­rynda sózden jeńip, tutqynyn bosatyp áket­ti. Bul qazaq jurtyndaǵy bılik óne­riniń shoqtyǵyn asyrǵan áıgili sah­na edi. Halyq ártisi Sábıt Orazbaev ha­lyq yntymaǵynyń dińgegi Kári bıdiń rólin maıyn tamyzyp oryndady. Ne qı­mylynan, ne sózinen shálkem-shalys esh­teńe baıqalmady. Bári de altyn ta­baqqa quıylǵan sary baldaı asa dámdi shyq­ty» dep jazǵan. «Egemen Qazaq­stan­nyń» sol maqalasynan elý shaqty kó­shir­me jasatqanymdy, reti kelgen jerde (ne­mese retin ózim keltirip) týǵan-týys­qandaryma, tamyr-tanystaryma ta­rat­qanymdy jasyrmaımyn. Nege deseńiz, talaıdy kórgen basym bar, seksen beske kelip qalǵan jasym bar, áıteýir, Ábish­tiń áýlıe sózi kim-kimniń de mereıin ta­sytatynyn jaqsy bilemin. Osy ma­qa­lany jazyp otyryp, taǵy bir ret tasqa basylyp qalsyn dep, jańaǵy baǵany da ádeıi synamalap keltirgenim sodan.

Myna eńbekti oqyp shyqqan adam­da Kekilbaevtyń kemeńger eke­nine eshqandaı kúmán qalmaıdy. Bir my­salyn keltireıin. Parlamentte til taǵ­dyry tarazyǵa tartylyp, elimizde eki memlekettik til bolyp kete jaz­da­ǵaly turǵan jerinen depýtat bolmasa da zań jobasyn talqylaýǵa qatysý úshin sóz suraǵanyn, Nursultan Ábishulynyń bel­den basyp turyp mandatsyz qalam­ger­ge sóz alyp berýimen ortaǵa shyqqa­nyn jazady Saýytbek. Sonda aınalaıyn Ábish zaldaǵy ózge tildi azamattarǵa qa­ratyp: «Nemene, keshe el basyna kún tý­ǵanda, tar úıimizden oryn yǵysyp, tó­rimizdi usynǵanda, tartyńqy das­tarqanymyzdy aldaryńyzǵa jaıyp, jar­ty kúlshemizdi aýyzdaryńyzǵa usta­ǵanda, biz kúnderdiń kúninde, búgingideı de­mokratııa ornatyp kemeldenemiz be dep jatqan zamanda, óz úıimizde óz ti­limizde sóıleý úshin myna sizderden búı­tip jylap turyp ruqsat suraımyz ba dep oılap pa edik?!» degen. Qaýiptiń be­ti sol sózden keıin másele daýysqa qaı­ta qoıyl­ǵanda qaıtqan. «Til tar­ty­sy» ta­raýynda baıan etilgendeı osyndaı sát­terdi qalaı umytarmyz? Umytpaı­myz.

Oıshyldyq týraly tolǵanystar de­gennen keıin Saýytbektiń ki­tabyn áli oqymaǵan adamdar kádimgi ǵy­lymı zertteý sııaqty kórýi múmkin. Olaı emes. Kitaptyń ǵylymılyǵy oı te­reńdiginde, teorııalyq baıyptyly­ǵyn­da. Al munyń jetkizilýi óte tartym­dy. Avtor Ábishtiń oıshyldyǵyn kádimgi qa­zaqy áńgimeleý mánerimen-aq ádemi dá­leldep aıtady. Osynysy meniń ja­ny­ma tipti maıdaı jaqty. Bir mysal kel­tireıin. 1991 jyly Parlament saı­laýyna túskende Ábish Pavlodar ob­ly­syna barǵan saparǵa Saýytbekti erte ket­ken eken. Ol kezde bular Ortalyq komıtette birge jumys istegen. Odan buryn kınoda qatar istegeni de bar. Baıa­n­aýyl jerinde Ábekeńe neshe túrli suraq­tar qoıylyp, onyń bárine salmaq­ty, salıqaly jaýaptar qaıtarylady. Ári qaraı Saýytbektiń sózin tyńdaıyq: «Áńgime sodan bastapqy jaımashýaq arnasyna túsip qalyp edi, endi basqa bir aq­saqal qolyn kóterdi. Bul kisiniń sózi shymyrlaý shyqty. «Aınalaıyn, seniń ózińe shataǵymyz joq. Úlken azamat eken­siń. Degenmen, biz de elmiz ǵoı. Baıa­n­aýyl degen atymyz bar. Bizdiń de osy báıgege salyp otyrǵan azamattarymyz bar. Olar da elge qyzmet etip júr. Sózi­miz­di sóılep, sol jerde otyratyn shy­ǵar dep kútip edik. Endi olarǵa ne aı­tarymyzdy bilmeı qaldyq. Ózińniń de eliń bar emes pe? Ol jaqtan nege tús­pediń?», – dedi. Zal tym-tyrys. Ábish bul joly jaýapty qysqa qaıyrdy: «Aǵasy, qa­zaqta sóz bar ǵoı, «Tulparlyǵyńdy sy­naǵyń kelse, arǵymaq baptaǵan jerge bar – qulyn kezińdi kórgen joqpyz dep qaı­tara qoımas baǵyńdy, jigittigińdi sy­naǵyń kelse, azamat ósirgen elge bar – ákeńmen tabaqtas bolmadyq dep syn­dyra qoımas saǵyńdy» degen. Men ba­ǵym­dy arǵymaq baptaǵan jerden, aza­mat ósirgen elden synaıyn dep kelip otyr­myn. Qalǵanyn ózderińiz sheshińiz­der». Álgi aqsaqal myqty eken. Sol sátin­de-aq: «Aý, aǵaıyn, myna jigit tekti adamnyń sózin aıtyp otyr ǵoı, sózdi qoıyp, bárimiz osy jigitke daýys be­reıik» dep qalyń jurtshylyqqa qarap edi, zal toly jurt dýyldata qol soqty. Keıin saılaýda Ábish jeńip shyqty. Dál sondaı naqyl halyqta bar-joǵyn áli bile qoımaımyn, ony Ábishtiń sol arada sýyryp salyp aıtýy da múmkin, olaı bolmaǵan kúnniń ózinde de taban asty sóz taýyp ketkeni jáne onysyn bir ózi­nen on shaqty akademık shyqqan Baıa­naýyl eline qurmetin kórsete kelistirip aıt­qany barshamyzdyń aıyzymyzdy qan­dyrdy. Sheshendik dep te, kósemdik dep te osyndaıdy aıtady ǵoı». Ras, she­shendik te, kósemdik te Ábishtiń ár só­zi­nen tanylyp turatyn edi ǵoı, shirkin.

«Táýelsizdik tolǵaýy» degen taraýda Mereke Qulkenovtiń Ábish týraly aıt­qan «Ol – qazaqtyń saıası oı aǵymyn qa­lyp­tastyryp, damytyp kele jatqan danagóı saıasatker» degen baǵasynyń salmaǵy ábden baıypty dáleldenedi. Ábish­tiń elge etken eńbeginiń ár qyry qa­pysyz qamtylady. Taǵy bir mysal. El basyna kún týyp, bizdi kóldeneń kók at­ty basqaryp turǵan kezde Ábish Bish­kekke arnaıy barǵan eken. Shyńǵys Aıt­matovqa: «Óz tórinde ózderi otyr­ǵandar bir amalyn tabar-aý. Bizdi aıt­sańyzshy» dep bastap, respýblıkadaǵy jaǵdaı týraly aqtaryp áńgimelep ber­gen eken. Sonda Shyńǵys: «Oń jambasqa kel­sin de» degen eken. Endi Ábishti tyń­daıyq: «Kóp uzamaı KSRO halyq de­pýtat­tarynyń sezi ashyldy. Ana jolǵy kesh­te birge bolǵan bir jigit telefon soq­ty: «Ábeke, televızordy ashyńyzshy», – dedi. Ashsam – Máskeýdegi Sezder saraıynyń min­besinde Shyqań sóılep tur. «Qazaq­standy budan ári de buryshqa turǵyzyp qoıýǵa tyrysý qııanat», – dedi áıgili aza­mat. Esime anadaǵy áńgimemiz tústi. «Oń jam­basqa kelsin de», – dep edi. «Kel­gen eken ǵoı» dep oıladym». Osyny Saýyt­bek qaıtadan jańǵyrtyp, mynan­daı ki­tapqa tańbalamasa gazettiń tigin­disinde qa­la berer edi. Ábish Kekilbaevtyń qalam­ger­ligi men qaıratkerligi bir-birin tolyq­ty­ryp jatatynyn osylaısha asha­dy.

Áıgili jazýshynyń tarıh bilgiri ekenin aıqara kórsetken «Tarıh ta­ǵylymy», synshylyǵyn, zertteý­shi­ligin tamasha tanytatyn «Ádebıet ále­mi», týǵan jeri Mańǵystaý jaıyndaǵy baıan­daryn baıyptaǵan «Ólke órnegi» ta­raýlary týraly aıta bersem, áńgi­me­niń uzaqqa ketip qalýy múmkin. Olardy jań­ǵaqsha shaǵyp sóıleýge sóz mań­daıy­na emes, tańdaıyna bitken (jaryqtyq Se­raǵań osylaı deıtin edi) ártis adam­nyń óresi jete bermeýi de múmkin. Biraq bul kitaptyń ár beti oılandyratynyn, talaı tustary tańdandyratynyn s­e­nimmen aıta alamyn. Qanshama má­li­met­ke, qanshama oıǵa toly bolsa da, osynyń bári óte qyzǵylyqty, tartymdy oqy­la­dy. Qalamgerdiń ádebıettegi óziniń ustaz­dary men tustastary týraly jaz­ǵanda aǵyl-tegil aqtarylatyny, jaq­sy­nyń jaqsylyǵyn jarqyrata jazatyny, talanttyń bar baǵasyn tamyrshydaı tap basyp beretini aıyz qandyrady. Keń bolmaǵan adamnyń kemeńger bolýy da múmkin emes shyǵar, teginde.

Akademık aǵamyz Serik Qırabaev zaman qysyp, synnan kóz ash­pa­ǵan Muh­tar Áýezovtiń ózi «uly jazýshy» de­gendi estimeı ketti dep eskertken eken. «Óki­ni­shi kóp ótkennen alar sabaǵy­myz­dyń bi­ri de osy», – deıdi kitaptyń av­tory. «Abyz Ábish» kitaby Kekilbaev ke­­­meń­ger­ligin kemel kórsetýmen birge, bizdi qolda bar asyldarymyzdy ardaq­taýǵa, uly­lyq­ty ulyqtaýǵa úıretedi. Eń bastysy, oqyr­manyn oıǵa shaqyrady, úzdik úlgi­niń bıigine umtyldyrady. Onyń laıyq­ty baǵalanatynyna óz ba­sym kámil senemin. Joly bolsyn!

 

Sábıt ORAZBAEV,

Qazaqstannyń halyq ártisi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar