19 Jeltoqsan 2019, 08:31 1620 0 Rýhanııat Anar LEPESOVA

Raýan Kenjehanuly: Bilim berý salasy ýaqytpen birge jyldam ózgerip otyrýy qajet

Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan mańyzdy jobalardyń biri – «100 jańa oqýlyq». Qazaq jastaryna óz tilinde tereń bilim alýǵa jol ashýdy kózdegen jobanyń arqasynda elimizdiń oqý oryndary gýmanıtarlyq bilimniń túrli baǵyttary boıynsha álemniń eń úzdik 47 oqýlyǵyna qol jetkizip úlgerdi. Budan bólek, atalǵan jobany júzege asyryp jatqan «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory qazaq ádebıeti jaýharlaryn álemniń negizgi 6 tiline aýdarý isin de zor jaýapkershilikpen qolǵa alǵan. Alaıda sońǵy ýaqytta qordyń jumysyna syn kóbeıip, memleket bólgen qarajattyń maqsatty jumsalǵanyna kúmán keltirgender boldy.  Máseleniń mán-jaıyn «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Raýan Kenje­hanulynan surap bilgen edik.

 – Jýyrda belgili qoǵam belsendisi Baqytjan Buharbaı «Ulttyq aý­darma bıýrosyna» bólingen qar­jy­nyń esebin surap, sizdi pikirtalasqa sha­qyrǵan edi.  Sol kezdesýde siz kel­tir­gen derek pen dáıek kúmándi jurt­ty qanaǵattandyrdy  ma? Zańdy ju­mys istep jatqandaryńyzǵa kóp­shilik­tiń kózin jetkize aldyńyz ba?

– Bul aýqymdy jáne mańyzdy qoǵamdyq joba, sondyqtan atqarylyp jatqan jumysqa qatysty jan-jaqty jáne tolyq aqparat berý – mindetimiz. Biz birinshi kúnnen jumysymyzdy ashyq júrgizip kelemiz. Qoǵamdyq uıymnyń jetekshisi jáne keshegi jýrnalıst retinde bul men úshin óte mańyzdy.

Suraǵyńyzǵa keler bolsaq, siz ataǵan kezdesýdi pikirtalas deý artyq bolar. Ba­qytjan Buharbaı biz ótkizgen baspasóz más­lıhatynan keıin paıda bolǵan qo­symsha suraqtarǵa jaýap berýdi ótindi. Kez­destik, barlyq suraqqa jaýap berildi. Jaýap­syz qalǵan suraq joq.

Negizgi suraq oqýlyq aýdarýǵa bólin­gen qarajat týraly bolatyn. Ár tıynnyń ese­bin berýge daıynbyz. Barshaǵa túsinikti bolý úshin shyǵarylǵan ár kitapqa qansha qar­jy jumsalǵanyn taǵy bir atap óteıin. Oqýlyq avtorlarynan ony qazaq ti­li­ne aýdarýǵa ruqsatty satyp alý, ǵy­lymı aýdarmany uıymdastyrý, kitapty basyp shyǵarý jáne 132 joǵary oqý ornyna jetkizýdi qosa sanaǵanda bir ki­tap­tyń quny – 3 860 teńge. Ár oqýlyq­tyń ortasha kólemi – 600 bet. Túpnusqa tilinde bul oqýlyqtardyń ortasha baǵasy – 30 dollar. Arasynda bir danasy 230 dol­lar­ǵa deıin baratyn erekshe qymbat kitaptar da az emes. Alaıda osy jobanyń arqasyn­da álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetteri paıdalanatyn osyndaı oqýlyq­tar bizdiń barlyq oqý oryndary men stý­dentterge tegin jetti. Al ony qazaq tiline aýdaryp, basyp, taratýǵa ketken qa­ra­jat bir danasyna 10 dollardan tó­men. Sondyqtan biz bul jumysty jáne onyń basy-qasynda júrgenimizdi maqtan tu­tamyz. Bile bilgen adamǵa bul bizdiń ta­rıh­ta teńdesi joq bilim mazmunynyń jańarýy. Shyn mánindegi rýhanı jań­ǵyrý.

– «100 jańa oqýlyq» jobasy qol­ǵa alynǵaly beri 47 kitap aýdarylyp, elimizdiń joǵary oqý oryndaryna taratylypty. Aýdarmanyń sa­pasyna ustazdar men stýdentterdiń kóńili toq pa?

– Bizge kelip jatqan pikirler jaqsy. Bi­raq biz oǵan toqmeıilsimeımiz. Udaıy aý­darma sapasyn arttyrýǵa, kitapty jaq­sartýǵa tyrysamyz. Bul jumysqa qazir 300-den asa maman atsalysýda. Aýdarylyp jatqan ár oqýlyqqa tıisti sala boıyn­sha eń tájirıbeli ári bedeldi ǵa­lym-mamandardy shaqyramyz.

Kez kelgen aýdarmaǵa obektıvti baǵa berý qıyn. Ol talǵam máselesi. Aýdarma sa­pasy negizinen sol aýdarmany jasaǵan, ǵy­lymı jáne ádebı redakııaǵa qatysqan ma­mandardyń deńgeıimen anyqtalady. Ár oqýlyqty aýdaryp, baspaǵa daıyn­daýǵa birneshe adam qatysady. Olar birin-biri tekserip, mátindi jetildiredi. Jekelegen, máselen «Ekonomıks» sekildi kó­lemdi, kúrdeli oqýlyqtardy daıyndaýǵa 20 adamǵa deıin qatysty. Olardyń deni ǵa­lym-ustazdar. Basýǵa jibererdiń aldyn­da ár oqýlyq tıisti oqý ornynyń maman­danǵan kafedrasynda talqylaýdan ótedi.

– «Ulttyq aýdarma bıýrosynda» qan­sha aýdarmashy bar? Olar qandaı ta­lap­tar boıynsha jumysqa qabyl­da­n­a­dy, biliktiligi qalaı tekseriledi?

– «Ulttyq aýdarma bıýrosynyń» shtat­­­­taǵy qyzmetkerler sany 100 shaqty adam. Taǵy 200-ge tarta adam aýdarma men redakııaǵa syrttaı qatysady, olar negizinen joǵary oqý oryndarynyń ustaz-ǵalymdary, ǵylymı ınstıtýttar men or­talyqtardyń qyzmetkerleri. Aýdarmashylardy jasaǵan aýdarmasyna qarap, al redaktorlardy buǵan deıingi tájirıbesi, shyǵarǵan kitaptary, jazǵan maqalalary, jasaǵan eńbegine qarap shaqyramyz. Ortadaǵy ol mamanǵa qatysty aıtylǵan pikir de eskeriledi.

Bul aıtarlyqtaı kúrdeli jumys. Ár ki­tapty aýdarý jáne baspaǵa daıyn­daý­dyń naqty jospary, grafıgi bar. Kún saıyn belgilengen kólem aýdarylyp, re­dak­ııalanyp, bettelip otyrmasa, ju­mys qıyndaı beredi. Sondyqtan jumysqa kel­gen adamnyń múmkindigi, qabileti men qaý­qary birden kórinedi.

– Jýyrda Nurlan Ónerbaev aǵa­myz «Abaı jolyn» dybystap jat­qa­nyn súıinshilegen edińiz. AudioKitap jobasy aıasynda taǵy qandaı kitap­tar­dyń aýdıo nusqasy daıyndalady?

– AudioKitap degen jobany biz erte­rek­te bastaǵan edik. Osydan 3-4 jyl bu­ryn mektep baǵdarlamasyna engen bar­lyq kórkem shyǵarmanyń tolyq aýdıo nusqalaryn jazyp, ony Qazaqstannyń ashyq kitaphanasy – kitap.kz saıtyna ornalastyrdyq. Bul bastamaǵa kóp jaqsy pikir aıtyldy. Sol is jalǵasyp jatyr. Qazir smartfondarǵa arnalǵan Audio­Kitap atty qosymsha jasaldy. Ol qosyl­dy, qazir synaý, testileý júrip jatyr. Ornatyp, synap kórýge shaqyramyz. Qa­zir onda 500-deı shyǵarma bar. Barlyq ki­tapty tegin tyńdaýǵa bolady.

Nurlan Ónerbaev aǵamyzben birge «Abaı jolyn» jańadan jazyp jatqa­ny­myz ras. Buryn jazylǵan nusqasy ber edi, bul nege kerek degen pikir aıtyldy. Me­niń­she, bas romanymyz aýyq-aýyq qaıta oqy­lyp, jańa daýystarmen qaıta jazylsa, artyq etpeıdi. Shyǵarmaǵa degen qy­zyǵýshylyq oıanady, jandanady. Onyń ústine, bertinde bul shyǵarma sovet zamanynda qıylyp qalǵan 70 betteı Qunan­baıǵa qatysty jańa bólikpen tolyqty. Ol da eskerilýi qajet.

Kóp adam oqýmen birge estý arqyly da ilim-bilim jınaıdy. Ózim de sondaı adamdardyń qataryndamyn. Men baıaý oqı­myn, tyńdaǵandy unatamyn. Aǵyl­shyn, orys tilindegi kitaptardyń kóbine aý­dıo nusqasyn tyńdaımyn. Oǵan mol múm­kindik beretin, aǵylshyn jáne orys­til­di aýdıokitap servısteri kóp. Qazaq ti­linde jumys isteıtin ondaı qyzmetter joq­tyń qasy. Sondyqtan da osy jobany qolǵa alyp, damytyp jatyrmyz. Oıymyz – qazaqsha jazylǵan, qazaq tiline aýdarylǵan barlyq kitaptardyń aýdıo nusqasyn jasaý. Shyndap kirisse, 2-3 jylda atqarýǵa bolatyn jumys.

 – Qazaq ádebıeti jaýharlaryn BUU-nyń negizgi alty tiline aýdarý jo­basyna da úlken kóńil, qyrýar qarjy bólinip jatyr eken. Qazaq qa­lamgerleriniń shyǵarmalaryna shet­eldikter tarapynan shynymen suranys bar ma? Ulttyq shyǵarma­lary­myz erteńgi kúni sheteldik sóre­lerde shań basyp turyp qalmaı ma?

– Ondaı suranys bolý úshin aldymen usynys paıda bolý qajet. Halyqaralyq ádebı proess – naqty adamdardyń, ár eldegi avtorlardyń basqa eldegi aýdarmashylarymen, redaktorlardyń baspagerlermen, synshylarmen qarym-qaty­nasynan quralady. Bizdiń avtorlardyń kópshiligi osyndaı halyqaralyq qarym-qa­tynas deńgeıine shyǵa almaı júr. Oǵan bir jaǵynan til bilmeý, ekinshi jaǵynan qarajat tapshylyǵy kedergi. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alyn­ǵan «Jahandaǵy qazirgi qazaq máde­nıeti» jobasy osyǵan jol ashty.

Bizdiń tarıhta tuńǵysh ret 60 qazaq avtory – 30 jazýshy, 30 aqynymyzdyń shyǵarmalary bir sátte álemniń eń iri 6 tiline aýdarylyp, sol tilderde jumys isteıtin dúnıejúzindegi eń bedeldi baspalardan jaryq kórdi. Aýdarmalarǵa sol 6 tildegi mádenıettiń damýyna jaýapty irgeli uıymdardyń ókildegi pikir aıtyp, qazaq ádebıetin óz oqyrmandaryna tanystyrdy. Atap aıtsaq, aǵylshyn tilinde Brıtan keńesi men Kembrıdj ýnıversıte­tiniń baspasy, ıspan tilinde Servantes ınstıtýty men Vızor baspasy, orys tilinde Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýty men Máskeý memlekettik ýnıversıte­tiniń baspasy, qytaı tilinde Ulttar baspasy, arab tilinde Mysyrdyń ulttyq mádenıet pen bilim ortalyǵy, franýz tilinde Parıjdiń mádenı birlestigi men Mıshel de Mol baspasymen birlese jumys atqardyq. Qazaq ádebıetin óz tilderine aýdaryp, taratýǵa, oqyrman­daryna tanystyrýǵa osy uıymdar óz bedelimen, tájirıbesimen, ataq-dáre­jesimen jaýap beredi. Bul uıymdar óz atynan bizdiń jınaqtardy aǵylshyn, arab, ıspan, qytaı, orys jáne franýz tilderinde sóıleıtin 90-nan asa eldiń kitaphanalary, oqý oryndary men ǵy­lymı ortalyqtaryna, jalpy sany 30 myń­ǵa tarta uıymǵa jiberdi. Biz qazir sol kitap­hanalar men oqý oryndarynan kóp­tegen rızashylyq hattar alyp jatyrmyz. Máselen, keshe ǵana AQSh-tyń Tehas shtatyndaǵy ýnıversıtetinen hat keldi. Olar bizdiń antologııalardy ala salyp, ýnıversıtettiń ádebı úıirmesinde oqyp, talqylaǵan. Sol sııaqty Franııa prezıdenti Makron myrza bizdiń jınaq­tardy kórip, arnaıy hat jazyp, rızashy­lyq bildirdi. Osyndaı hattar, pikirler kóp.

Onyń syrtynda, osy jobanyń arqa­synda bizdiń avtorlar syrttaǵy aýdarmashylar jáne baspagerlermen tanysyp, endi jeke halyqaralyq jobalaryn bastap jatyr. Máselen, Esenǵalı Raýshanov­tyń shyǵarmalary aǵylshyn tiline aýdarylyp, baspaǵa daıyndalyp jatyr.

– Jýyrda Kaırde qazaq ádebıeti antologııasynyń arab tilindegi nusqasy tanystyryldy. Aýdarma­nyń basy-qasynda kim júrdi? Ulttyq ádebıetimiz arab tiline joǵary deńgeıde aýdarylǵanyna kim kepil?

– Antologııalardy arab tiline aýdaryp, shyǵarýǵa jáne taratýǵa Taıaý shyǵys aımaǵyndaǵy eń iri baspa uıymdarynyń biri – MediaHub jaýapty boldy. Mazmun­dyq jaǵyn Mysyrdyń ulttyq mádenıet jáne bilim ortalyǵy qamtamasyz etti. Sondaı-aq jobaǵa arab áleminiń IýNESKO-sy sanalatyn, ALECSO dep atalatyn Arab lıgasy uıymynyń bilim, ǵylym jáne mádenıet birlestigi qatysty. Osy uıymnyń basshysy antologııalarǵa alǵysóz jazyp, ony arab oqyrmanyna ta­nystyrdy. Jeke aýdarmashylarǵa keler bolsaq, mysaly, ataqty Ál-Azhar ýnı­versıtetiniń túlegi, qazir sol ýnıversıtette ustazdyq etetin Rabıǵa Tólebaı degen qaryndasymyz bar. Dál qazir Rabıǵa bir top arab áriptesterimen Abaıdy arab tiline aýdarý ústinde.

– BilimMediaGroup Reseı men Óz­bekstan naryǵynda da jumys isteıtinin aıtqan edińiz bir suhbatyńyzda. Bul elder qazaqstandyq bilim berý júıe­sinen naqty qandaı ónimderdi ımporttap otyr?

– BilimMediaGroup – elektrondy bilim berý servısteri men oǵan qajetti mazmun óndirýge mamandanǵan jeke kompanııa. Qazir bul kompanııa elektrondy nemese qashyqtan bilim berýge qajetti kontent kólemi boıynsha TMD aýmaǵyn­daǵy eń iri uıym.

Bizdiń mazmundy satyp alyp, ony Máskeý men Sankt-Peterbor jáne Re­seıdiń basqa da aımaqtaryndaǵy mektepterge taratyp otyrǵan Reseılik áriptes­terimiz bar. Aradaǵy shart talaptaryna sáıkes, ol áriptesterimizdiń atyn ataı almaımyz.

Al Ózbekstanǵa keler bolsaq, biz byl­tyr­dan beri osy eldiń bilim mınıstrligi­niń qoldaýymen Tashkent qalasynyń mektepterinde pılottyq joba júrgizip kelemiz. Olar bizdiń mazmundy qazaq, orys jáne aǵylshyn tilinde paıdalanyp otyr. Ustazdar men oqýshylardyń jáne ata-analardyń bizdiń kontent jaıly pikirleri óte jaqsy. Endi ony ózbek tiline aýdarýǵa kirisemiz. Naqty qaı ónim ekenin kórgilerińiz kelse, BilimLand.kz saıtyn qaraýǵa bolady. Munda 40 myń­nan asa elektrondy oqytý resýrstary jasalyp, jınaqtalǵan. Eksportqa shyq­qan ónim – bilim berý men tehnologııalardy ushtastyra otyryp daıyndalǵan bilimniń jańa mazmuny.

– «100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda qolǵa alynǵan úlken jobalar­dyń biri – onlaın kýrstar. Sol kýrstarmen tanysqan ustazdardyń biri Feısbýkta jobanyń kemshilikterin kór­setip, olardy joıýǵa qatysty tu­shym­dy usynystar aıtqan eken. Mun­daı pikirler eskerile me?

– Qoǵamdyq joba bolǵannan keıin túrli pikir aıtylýy da zańdy. Alaıda áleýmettik jeli arqyly pikir aıtý qıyn emes, al ol pikirdi mamandarmen birge oty­ryp talqylaýǵa daıyn bolý basqa. Biz ondaı talqyǵa daıynbyz. Álemniń eń jaqsy oqýlyqtarynyń negizinde, eli­mizdiń eń myqty degen oqytýshy­lary­nyń qatysýymen vıdeo lekııalar jasalyp, olardy qashyqtan oqytý kýrstaryna aınaldyratyn qosymsha ádistemelik materıaldar daıyndalyp jatyr. Stýdentter sapaly kýrstar tyńdaı alady, óz betimen oqyǵysy keletin adamdar da az emes. Olarǵa da bilim alýǵa jol ashylady.

Bul bastamanyń maqsaty – bilimniń sa­pasy men qoljetimdigin arttyrý. Onlaın kýrstar negizinde Qazaqstannyń ashyq ýnıversıteti jasalady. Bul nege qajet? Qazir 30 myńǵa tarta qazaq­stan­dyq jas sheteldik onlaın ýnıversıtetke tirkelip, qashyqtan bilim alýda. Olardyń bilim sapasyn, jumys isteý tetikterin tekserip jatqan eshkim joq. Mundaı oqý ornyn bitirgen kez kelgen adam qolyna tıgen sheteldik onlaın ýnıversıtettiń dıplomyn zańǵa sáıkes qazaqstandyq dıplomǵa teńestirip alady. Iaǵnı, onlaın oqýǵa degen suranys bar, ol artyp keledi. Biraq biz el retinde soǵan laıyqty usy­nys bere almaı otyrymyz. Bizdiń oıymyzsha, mundaı jańa úlgidegi oqý oryndaryna bólek ruqsat berilip, olardyń qyzmeti bólek talaptarmen rettelýi tıis. Ondaı talaptar qazir joq. Bul sala óz betimen damyp jatyr. Onda on myńdaǵan qazaqstandyq jas bilim alyp jatyr. Bizge syn aıtýshylar muny toqtata ala ma?! Oǵan meniń kúmánim bar. Olaı bolsa, memleket bul salany retteýdi qolǵa alýy qajet, al biz oǵan kómektesýimiz kerek.

Eger mundaı qashyqtan oqytý plat­formasynyń qajettigine kelissek, ony qalaı uıymdastyrý kerek degen suraq tóńiregindegi aqyldasýǵa, keńesýge, kúsh biriktirýge biz daıynbyz.

 – Qazaqstandyq bilim berý júıe­sinde reforma kóp. Mınıstrlik «pá­len eldiń modeli», «túgen eldiń úlgisi» dep talaı joba usyndy, alaıda orta jol­da qalyp qoıǵany kóp. Kór­set­kishterdiń kóbi kózboıaýshylyqqa ulasyp ketedi. Bul eliktegishtiktiń keri áseri emes pe?

– Menińshe, bul jaı eliktegishtikten ál­deqaıda keń qubylys. Dúnıedegi ózge­ris­ter jyldamdyǵy artyp keledi. Qazaq­sha aıtqanda, keshegi alǵan bilim búgin iske jaramaı qalyp jatyr. Ózgerister jyldamdyǵy odan beter kúsheıe beredi. Adamǵa tulǵa jáne maman retinde qalyp­tasýǵa, zamanǵa beıimdelýge kómektesý úshin bilim berý salasy ýaqytpen birge jyldam ózgerip, ıkemdelýi qajet. Son­dyqtan bilim berýdegi udaıy ózgerister men toqtaýsyz reformalarǵa boı úıre­týden basqa amal joq. Menińshe, olardy reforma dep ataýdyń endi máni de joq. Ol – damý. Kez kelgen damý ózgeristi talap etedi. Odan qorqýdyń qajeti joq. Oǵan úırený qajet.

Joly bolǵysh, tabysty jeke adam da, kompanııa da, memleket te tez arada ıkemge kelgish, beıimdelgish bolýy tıis. Árıne, ol «ózińdi umyt, ustanymyń bolmasyn» degen sóz emes. Bizdiń maqsatymyz táýelsiz el retinde damý, álemdegi ozyq 30 eldiń qataryna qosylý bolsa, sol maqsatqa jetý jolyndaǵy ózgeristerge beıimdelýge daıyn bolý qajet.

Osy jerde eskerilýi tıis bir másele bar. BUU-nyń turaqty damý maqsat­tary­nan bastap, túrli halyqaralyq bilim sapasyn tekseretin testter, reıtıngter men standarttardyń barlyǵy ulttyq bilim berý júıelerin «álem azamatyn» tár­bıeleýge májbúrleıdi. Ulttyq bilim berý júıeleri baryn salyp, sondaı ha­lyqaralyq talaptarǵa saı azamat jáne maman tárbıeleıdi. Solardyń arasynda­ǵy eń qabiletti, daryndylary damyǵan elderden shaqyrtý alyp, shyn máninde álem azamatyna aınalady. Al damýshy elderde ondaı shaqyrtý almaǵan, orta jáne tómen dárejeli mamandar qalady. Bul álemde júrip jatqan talanttar úshin básekeniń qatal erejesi. Oǵan qarsy turý óte qıyn. Shekarany jabý nemese adamdardy erkinen tys ustaý múmkin emes. Daryndy, asa qabiletti jastarǵa damyǵan elderdegi alpaýyt kompanııalardan artyq usynys jasap, olardy alyp qalýǵa bizde qaýqar joq. Sondyqtan da bilim berý júıesi álemdegi ozyq talaptardy eskere otyryp, álem emes, qazaq azamatyn qalaı tárbıeleımiz degen suraqqa jaýap izdeýi kerek. Ol anyq jaýaby joq, óte kúrdeli suraq.

– Zamanaýı kózqaras turǵysynan alǵanda bilimdi adam degen kim?

– Bilimge, aqparat pen málimetke qol jetkizý qazir qıyn emes. Internet pen tehnologııalar bul turǵydan barlyq adamnyń múmkindigin teńestirdi. Nıet pen ynta ǵana qajet. Bar gáp sol bilimdi paıdalana alý, jumsaı bilýge kelip tireledi. Bilimdi durys jumsap, tıimdi paıdalaný úshin ustanym qajet. Anyq maqsat bolýy kerek. Zamanaýı kózqaras tur­ǵysynan qazirgi eń úlken qıyndyq – ómirden maǵyna tappaı, ustanymsyz, maqsatsyz júrgen adamdar. Aldyńǵy suraqpen sabaqtastyrar bolsaq, qazirgi bilim berýdiń birinshi mindeti – bilim berý emes, maǵynaly ómir súre alatyn, maqsaty men muraty aıqyn, ustanymy berik azamat tárbıeleý.

– «Zııaly qaýym ókili» degen anyq­taýyshty jıi qoldanatyn boldyq. Siz ózińizdi sol sanatqa qosasyz ba?

– Eger ol tirkes jaı oqyǵan-toqy­ǵany bar nemese shyǵarmashylyqpen aına­lysatyn adamdar týraly bolsa, ózim­di ol sanatqa qosqym kelmeıdi. Al eger ult pen qoǵam aldynda jaýapkershilik alýǵa daıyn, táýelsiz memleket úshin eńbek etip, naqty nátıje kórsetýge daıyn orta týraly bolsa, ondaı ortaǵa qýana qosylamyn.

– Suhbatyńyzǵa raqmet!

 

Suhbattasqan

Anar LEPESOVA

 

Sońǵy jańalyqtar