9 Jeltoqsan, 14:45 540 0 Rýhanııat Anar LEPESOVA

Esimniń uly Jánibek han

XV-XVIII ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵynyń tarıhynda eń az zerttelgen  ǵasyrǵa – XVII ǵasyr jatyp, osy ǵasyrdaǵy tarıhymyzdyń ár máselesin tolyq sheshilgen deýge aýzymyz barmaıdy. Tipti, jekelegen handarymyzdyń bılik qurǵan jyldary men olardyń qatysýymen ótken mańyzdy oqıǵalar týraly tolyq bile almaı jatyrmyz. Mysaly, XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı 1652-1680 jyldary bılikte bolǵan handarymyz jóninde áli tolyq bilimimiz jetkiliksiz. Tek úzdiksiz ǵylymı izdenisterdiń arqasynda ǵana XVII ǵasyrdaǵy tarıhymyzdyń jekelegen tustarynyń beımálim qupııalary ashyla túsýde, jekelegen tarıhı tulǵalarymyz anyqtalyp, olardyń tarıhı rólderi endi ǵana otandyq tarıhnamamyzda anyqtalyp jatyr. Sondaı tulǵalarymyzdyń qataryna Esimhanuly Jánibek han jatady.

Alǵash ret Esim hannyń uldarynyń biri – Jánibek hannyń ómirine baı­la­nys­­ty kópshiliktiń nazaryn T.Sul­tanov aýdardy. Odan keıingi jyldary tarıhshy I.Erofeeva 1998 jyly Almaty qa­lasynda I.G.Andreevtiń «Opısanıe Sred­­neı Ordy kırgız-kaısakov» atty eń­begin basyp shyǵaryp, eńbekke túsi­niktemeler jazý barysynda Jánibek hanǵa toqtalady. I.Andreevtiń  Jánibek han men Jáńgir handy  Esim hannyń uldary dep kórsetýine ol tómendegideı túsinikteme beredi: «Jánibek han. Bul jerde Esim hannyń úlken uly, shamamen 1628 jyldan – XVIII ǵasyrdyń 40-shy jj. ortasy aralyǵynda  qazaq dalasynda bılik qurǵan  Jánibek han jóninde aıtylyp otyr...» 2012 jyly tarıhshy T.Jumaǵanbetovtiń «XVII ǵasyrdaǵy qazaq memleketi tarıhyndaǵy II Jánibek han» atty maqalasy shyǵyp, avtor alǵash ret otandyq tarıhnamada Jánibek hannyń tarıhı rólin kórsetýge tyrysady. Osylaısha, buryn tarıhymyzda belgisiz bop kelgen Jánibek hannyń bolmysy birte-birte aıqyndala bastaıdy. Degenmen de áli kúnge deıin Esim-hanuly Jánibek han týraly qalyń jurtshylyq tanys emes, ol týraly oqý­lyq­tarǵa materıaldar engen joq.

2005 jyly «Mádenı mura» baǵdar­la­masymen shyqqan «Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah» atty jınaqtyń I tomynda Jánibek hanǵa qatysty buryn esh jerde jarııalanbaǵan birneshe tyń materıaldar kezdesedi. Bul jınaq­taǵy qujattarda 1635-1639 jyldary bolǵan alǵashqy qazaq-jońǵar urystary, qazaqta Jánibek hannyń bıleýshi ekendigi jáne sol urystarda Jánibek hannyń inisi, Esim hannyń uly – Jáńgir sultan­nyń tutqynǵa túskeni jóninde baıandalady. Bul materıaldar Jánibek hannyń Qazaq handyǵyndaǵy bılik qurǵan jyldaryn anyqtaýǵa, onyń qazaq tarı­hyndaǵy tulǵalyq bolmysyn az da bol­sa túsinýge jol ashyp, zertteýshilerge mol múmkindikter beredi dep oılaımyz.

Alǵash ret Jánibek han esimi orta­ǵa­syrlyq jazba derek málimetterinde XVII ǵasyrdyń alǵashqy jyldaryndaǵy Qazaq handyǵy men Maýerennahrdaǵy ashtarhanılyq áýlet arasyndaǵy oqı­ǵaǵa baılanysty kezdesedi. Eger de XV ǵasyrdyń 70-jyldarynan  XVI ǵa­syr­dyń sońyna deıin Qazaq handyǵy men Maýerennahrdaǵy temirlik áýlet, onyń ornyna kelgen  shaıbanılyq áýlet ara­syndaǵy kúresterdiń negizgi sebebi – Syr boıyna nemese Túrkistan aımaǵyna ıelik etý úshin  bolsa,  XVII ǵasyrdyń al­ǵashqy jyldarynan bastap Qazaq handyǵy men Maýerennahrdaǵy jańa áýlet – ashtarhanılyq áýletpen aradaǵy kúrestiń basty sebebine Tashkent qa­lasy men onyń aımaǵyn ıelený jatady.

XVII ǵasyrdyń birinshi onjyldy­ǵyn­da, 1603 jyly ashtarhanılyq bıleý­shiler Bahymuhammed han, odan keıin 1607 jyly Ýálımuhammed han birneshe ret Tashkent qalasyn alý úshin  joryqqa attanady da,  jeńilis taýyp keıin oralady. Al 1611 jyly  Esim han jáne bir­ne­she qazaq sultandary – Abylaı sultan, Kishik sultan, Jánibek sultan  ashtarhanılyq sultandar arasyndaǵy alaýyzdyqqa aralasyp, Iran shahy Abbas qoldap otyrǵan Ýálımuhammed handy bılikten ketirýge aralasady da, Buhar bıleýshisi Imamqulı hanǵa qoldaý kórsetedi. Sonyń arqasynda qazaq sul­tandary Túrkistan, Tashkent qalalaryn ıemdenedi. Esim hannyń uly – Jánibek sultan ashtarhanılar bıligi tusynda Maýerennahrdaǵy alty oblystyń bi­reýi­niń ortalyǵy Sagardjany basqarý­ǵa alady. Ortaǵasyrlyq tarıhshy Mah­mýd ben Ýálıdiń málimetterinde Esim han úshin «Jánibek sultan «qymbat sábı» (do­rogoe dıtıa) bolǵan» dep, odan ary onyń sebebin: «shamasy onyń úlken uly bolǵandyǵynan bolýy kerek», – dep túsindiredi T.Sultanov. Biz óz tarapymyz­dan  bolashaq handy ákesi Esim han el bas­qarýǵa jas sultan kezinen baýlı bas­taǵan dep esepteımiz. Osylaısha, Jánibek sultan tarıh betterine ilinedi. Ákesi úshin «qymbat sábı» atanǵan Jáni­bek hannyń el basqaryp, memleket tizginin jońǵarlarmen kúres jyldary ıe­len­se de, búgingi kúnderge deıin tarıhymyzda umytylyp, aıtylmaı kelýi óte qyzyqty nárse bolyp sanalady.

Jánibek sultannyń tarıhtaǵy kelesi izderi orys derekterinde kezdesedi. Onyń naqty qaı jyly qazaq taǵyn ıe­lengeni belgisiz, biraq biz Jánibek sultandy ákesi Esim han qaıtys bolǵan­nan keıin 1628-1629 jyly handyq bı­likke kelgen dep sanaımyz.  T.Sulta­nov­tyń pikirinshe, Jánibek sultan bılikke tek bılikqumar jáne  jigerli kókesi Abylaı sultan qaıtys bolǵannan keıin ǵana, ıaǵnı  XVII ǵasyrdyń 30-jyldary­nyń eń basynda kelýi múmkin.

Jánibek hannyń bılikke kelýi men onyń alǵashqy júrgizgen syrtqy saıasaty Qazaq handyǵynyń shyǵysyndaǵy Jońǵar memleketiniń qurylýymen sáıkes keldi. Jalpy, qazaq-qalmaq qaty­nastarynyń tarıhy XV ǵasyrdan bastaý alady.  XIV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda batysmońǵoldyq – shoras, torǵaýyt, hoshoýyt jáne dúrbit taıpalary birigip, «oırat odaǵyn» qurady da, óz taıshyla­ry­nyń bıliginde bolady. Buǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, XVII ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin qazaq-qalmaq qatynastarynda eki jaqtyń da kúshteri bir-birine alma-kezek tonaýshylyq, ke­kalýshylyq sıpatta joryqtar jasap tur­ǵan. Sondaı joryqtyń biri – Esim han­nyń 1627 jylǵy qalmaqtarǵa jasa­ǵan joryǵy.

Jońǵar handyǵynyń qurylý qar­sańyndaǵy oırat odaǵyndaǵy saıası jaǵ­daı óte kúrdeli jaǵdaıda damıdy. Dúr­bitter kósemi Dalaı taıshy, shoros­tar kósemi Haraqula taıshy, torǵaýyt­tar kósemi Ho-úrlik, hoshoýyttar kósemi Hundúlen taıshy jáne taǵy basqa taıpalar kósemderi  jeke-dara bılikke umtylyp jatqan bolatyn. Talas-tar­tys­tyń nátıjesinde, shamamen 1628 jyly «oırat odaǵy» ydyraıdy. Tor­ǵaýyt­tar – Ho-úrlik taıshymen Soltústik Qazaqstan jeri arqyly batystaǵy noǵaı ıelikterine qaraı kóshedi de, tómengi Edil boıynda Qalmaq handyǵyn qurady. Hoshoýttardyń bir bóligi – Tıbetke qaraı qonys aýdarady da, qalǵan bóligi oırattar jerinde qalady. «Oırat odaǵynyń» ornynda  shoros taıpasynyń róli artyp, bılik osy taıpanyń kósemi Haraqula taıshyǵa kóshedi. Is júzinde Haraqula jańa memlekettiń ne­gizin qurýshy bolyp sanaldy. 1634 jy­ly ol qaıtys bolǵannan keıin Ha­raqulanyń uly, ári murageri Hoto-Hoın Batyr oırat chýlganynda (oırat taıshylary­nyń keńesi, quryltaı sekildi jıyn) hoshoýyttar kósemi Baıbaǵas taıshymen birdeı  dárejege ıe bolady, al Dalaı-lama oǵan hontaıshy tıtýlyn beredi. Sóıtip, is júzinde Batyr hontaıshy oırat odaǵynyń jeke bıleýshisine aınalady. Al tarıhı ádebıette 1635 jyl – Batyr-hantaıshynyń bas­shyly­ǵymen Jońǵar memleketiniń qurylǵan jyly bolyp esepteledi.

Bul kezde Qazaq handyǵynda Esim han­nyń uly – Jánibek han bılik júr­gizip otyrǵan edi. Eki jaqta da bıleý­shiler ózgergenimen, qatynastardyń  ne­gizgi sebebi burynǵysha qala berdi. Buǵan deıingi qazaq-qalmaq, qazaq-oırat qatynastarynyń ornyna jańa saıası jaǵdaıǵa baılanysty qazaq-jońǵar qatynastary keledi. Al  eki jaq úshin de qarym-qatynastyń negizgi sebebine   qazaq eliniń shyǵys aýmaǵyndaǵy shúı­gin­di, sýy mol  jaıylymdyq jerler jatty.

Orys deregindegi málimetterge qarasaq, Jánibek han tusyndaǵy qazaq-jońǵar qatynastary 1630-jyldardyń ortasynda  bastalyp ketedi. 1635 jylǵy 19 shildedegi, 1635 jylǵy 6 shilde men 2 jeltoqsan arasynda jazylǵan qujat­tarda jońǵarlardyń qazaqtarǵa jory­ǵynyń bolǵandyǵy, qazaqtardyń jeńi­lis tapqandyǵy jáne qazaqtyń Jáń­gir sultany tutqynǵa alynǵandyǵy týraly baıandalady. Biraq bul qujattarda qazaq hanynyń kim ekendigi aıtylmaıdy. Al 1639 jyldyń 17 tamyzynda jazylǵan qu­jatta qazaq hany Jánibek hannyń esimi birneshe ret aıtylady. Qujat má­tinindegi Jánibek hanǵa tikeleı qatysty jerdi tolyqtaı berýge tyrysalyq.

«(l. 731) I kak, gosýdar, smotrelı my,  holopı tvoı, tobolskıh slýjılyh lıýdeı ı ıýrtovskıh slýjılyh tatar, kotorym ıdtı na tvoıý gosýdarevý slýjbý s Iakovym Týhachevskım, ı v te pory skazyval nam, holopem tvoım, v sezjeı ızbe Tobolskovo goroda ataman kazacheı Gavrılo Ilın: V proshlom de, gosýdar, vo 144 godý prejnıe stolnık ı voevody knıaz Mıhaılo Temkın Rostovskoı s tovaryı posylalı evo, Gavrıla, v Kolmakýıý Ordý k Talaıý taıshe v pos­lannıkeh govorıtı o tıýmenskom poloný. I prı nem de, gosýdar, Talaı taısha so mnogımı kolmakımı taıshı hodılı v pohod kazachı Ordy protıv Ianybeka arıa, a evo de, Gavrıla, Talaı taısha ımal s soboıý j. I v tom de, gosýdar, pohode // (l. 732) s nım bylı tvoı gosýdarevy ızmennıkı tıýmenskıe tatarovıa Ianbaıko Iantýrın s tovaryı. I ıdýchı de, gosýdar, te tatarovıa ýlýsamı ý Endenıa da ý Torgýchı taısheı v ýlýseh ı vo vsıý dorogý bılı chelom taıshım, chtob ım, prıshed ıs pohodý ot Ianybeka arıa, ıttı pod tvoı gosýdarevy gorody ı na slobody. I kak Talaı ı Elden ı Torgýchı ı ınye mnogıe kolmakıe taıshı ı abashı s kolmakımı svoımı ýlýsnymı lıýdmı ıs pohodý prıshlı ı stalı ýlýsamı svoımı ý ozer ý Ilden kamenı, ı na to de ýrochıo prı nem, Gavrıle, prısylalı k Talaı taıshe kolmakıe Elden da Torgýchı ı ınye mnogıe taıshı ı abashı, chtob ım ıttı pod tvoı gosýdarevy gorody pod Tıýmen ı pod slobody.

I v kolmakoı, gosýdar, zapısnoı knı­ge proshlogo 144 godý napısano: Posylan on, Gavrılo, da s nıs tobolsoı ıýrtovskoı slýjıloı tatarın Kelmamet knıaj Begıshev k Talaı taıshe govorı­tı, chtob on, Talaı taısha tıýmenskoı ı tarskoı polon, chto ýlýsnye ıhlıýdı poı­malı pod Tıýmenıý ı pod Taroıý, sys­kav, ves otpýstıl bez zaderjanıa... I hodıl de Talaı taısha v pohod Kazachı Ordy protıv Ianybeka arıa ı, prıshed de ıs pohodý, v tıýmenskom poloný emý otkazal...

...A chto, gosýdar,  Gavrılo Ilın ska­zyval nam, holopem tvoım, v rasprose, kak  Talaı taısha ı ınye taıshı ho­dı­lı v pohod Kazachı Ordy protıv Iany­beka arıa,»[4,338-340].

Kórip otyrǵanymyzdaı, qujat máti­nindegi jońǵarlyq Dalaı taıshynyń qazaqtarǵa joryǵy  1638 jyly bolyp, ol kezde qazaq bıleýshisi bolyp Jánibek han otyrǵan. 1640 jyldyń 3 maýsymy men 1641 jyldyń 3 aqpany aralyǵynda jazylǵan qujatta «Hantaıshyda Qazaq ordasyndaǵy Jáńgir sultannyń tórt buharlyq elshisiniń» bolǵandyǵy baıandalady [4,342].

Orys tilindegi bul qujattyń máli­metterine  taldaýlar jasaı kele,  jı­naq­ty qurastyrýshy  A.Isın  1640 jyl­ǵy orys elshisi  M.Remezovtyń Batyr hontaıshyǵa barǵan saparyna mynadaı  túsinikteme beredi: «1640 jyly 1 qa­rashada M.Remezov Batyr hontaıshy aldynda sóz sóılep, oǵan «patsha syıyn» tapsyrǵanda onyń janynda Elden taıshy (torǵaýyt Úrlik taıshynyń uly), Qazaq ordasynan Jánibek hannyń elshisi jáne taǵy úsh elshi otyrady».

Odan keıingi orys tilindegi qujat máli­metterinde  Jánibek hannyń esimi kez­despeıdi. Biraq onyń týǵan inisi Jáń­gir sultannyń esimi 1640 jylǵy, 1646 jylǵy oqıǵalardy baıandaıtyn qujat­tar­da «sultan» laýazymymen ushy­ra­sady.

Jánibek hannyń qaı jyly, qandaı jaǵdaıda qaıtys bolǵany belgisiz, ol jóninde derek málimetterinde aıtylmaıdy. T.Sultanov bul máselege qatysty eki pikir bildiredi. Birinshi pikir boıynsha, Jánibek han XVII ǵasyrdyń 40-jyl­darynyń basynda jońǵarlarmen bolǵan kezekti bir urystarda qaza tabýy múmkin. Kelesi bir pikirinde zertteýshi: «Jáńgir  qazaqtardyń aǵa hany bolyp, shamamen XVII ǵasyrdyń 40-jyldarynyń ortasynda aǵasy Jánibek han qaıtys bolǵa­n­­nan keıin otyrdy», – dep jazady. Bizdiń oıymyzsha, Jánibek han XVII ǵasyrdyń 40-jyldarynyń ekinshi jartysynda, shamamen 1646 jyldan keıin qaıtys bolǵan. Óıtkeni joǵaryda keltirgen orys derekteriniń málimetteri boıynsha, 1646 jyly  Jáńgirdiń áli de bolsa «sultan» laýazymymen jazylýy onyń áli taqty ıelenbegenin kórsetedi. Olaı bolsa, resmı han bul jyly áli tiri degendi bildiredi.

Internet materıalynda Jánibek han­dy 1643 jyly qaıtys bolǵan  jáne súıegi Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinde jerlengen delinedi. Bul materıaldyń birinshi bóligindegi Jánibek hannyń qaıtys bolǵan jylyn áli de bolsa tereń zerdeleı túsýdi qajet etedi. Al ekinshi bólik­tegi materıaldyń aqıqatyna shek keltirýge bolmaıdy. XVII ǵasyrdan bastap  Esimhan jáne odan keıingi qazaq bıleý­shileriniń Qoja Ahmet Iasaýı kesenesinde jerlene bastaǵany belgili. Olaı bolsa, Jánibek hannyń da kesenede jerlenýi zańdylyq bolyp tabylady.

Jánibek hannyń XVII ǵasyrdyń 40-jyldarynyń basynan bastap qazaq-jońǵar qatynastarynda kórinbeı, týǵan inisi Jáńgir sultannyń osy qatynas­tardaǵy belsendiligin mynadaı jaǵdaı­men túsindirýge bolady. Tek  resmı han­nyń uzaqqa sozylǵan naýqasyna baı­la­nysty ǵana memleket basqarý isindegi eń mańyzdy baǵyt – syrtqy saıa­sat, onyń ishinde jońǵarlarmen qa­tynastar máselesi hannyń eń senimdi, tá­jirıbeli, qaırat-jigeri mol baýyry – Jáńgir sultanǵa tapsyrylǵan deýge bolady. Joǵarydaǵy derek málimet­terinde Jáńgirdiń  «sultan» ataǵymen kezdesýiniń sebepterin tek osylaı túsindirýge bolady.

Jánibek hannyń urpaqtary týraly eshbir derekte aıtylmaıdy.

Osylaısha, Jánibek han týraly jo­ǵa­ryda aıtylǵan oıymyzdy qorytyn­dy­laı kele, mynadaı tujyrymǵa kelemiz.

Birinshi, otandyq tarıhymyzda uzaq ýaqyt boıy derek málimetteriniń tap­shylyǵynan umyt qalǵan tarıhı tulǵa – Esim hanuly Jánibek hannyń el tarıhynda ózindik ornyn alar ýaqyty  jetti jáne tarıhı atqarǵan rólin ashyp kór­setý bastaldy.

Ekinshi, Jánibek han – Qazaq handy­ǵynyń tarıhynda «Jońǵarlarmen alǵashqy kúrester kezeńi» dep atalatyn k­ezeńde el bılep, jońǵar memleketi qurylǵan kúninen, olardyń  qazaqtarǵa qarsy jasaǵan joryqtaryna tosqaýyl­dar uıymdastyrady, qarsy joryqtar jasaıdy. Jánibek han búkil bılik qur­ǵan jyldaryn jońǵarlarǵa qarsy kúres­te ótkizgen tarıhı tulǵa bolyp sana­lady.

Úshinshi, ártúrli deńgeıdegi oqý­lyqtarda jazylyp kelgen «Esim hannan keıin bılikke Jáńgir han kelip, ol  1628-1652 jyldary han boldy» degen tujy­rym­dy ózgertip, 1628-1646/1647 jyldary Esim hanuly Jánibek han bılikte bolǵan dep ózgertýimiz qajet dep sanaımyz.

 

   Bereket Káribaev,

UǴA korrespondent-múshesi,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq

ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymynyń doktory

Sońǵy jańalyqtar