6 Jeltoqsan, 09:48 414 0 Jańalyqtar Asyl TUMAR

Elimizdegi oqýshylardyń 36 paıyzy ǵana saýatty

3 jeltoqsan kúni PISA ha­lyqaralyq baǵdarlama­sy­nyń nátıjesi shyqty. Bul zertteý 15 jastaǵy oqý­shy­lar­dyń oqý, matematıka jáne jaratylystaný sala­syn­daǵy qarym-qabiletin teksergen. Naqtyraq aıt­saq, mektep bitirgeli jatqan tálim­gerdiń alǵan bilimin ómir­de qoldana alý múmkin­digin zerdeleıdi. Aldyńǵy jyldarmen salystyrsaq, nátıje tómen. Damyǵan el­derdiń kórsetkishine qarasaq, odan da tómen. Sebep nede?

PISA (Programme for International Student Assessment) – álemde moıyndalǵan baǵdarlama. 2018 jyly 80-ge jýyq eldiń oqýshylaryna synaq júrgizdi. Atalǵan test ár úsh jyl saıyn ótedi. Basty maqsat – úlken ómirge daıyndalyp júrgen shá­kirtterdiń mektep qabyr­ǵasynda alǵan bilimin shynaıy jaǵdaıda qoldana alý daǵdysyn baǵalaý. Joǵaryda aıtylǵandaı, synaq qorytyndysy boıynsha ár el oqýshylarynyń oqı alý, mate­matıka jáne jaratylystaný baǵytyndaǵy daǵdylarynyń or­tasha upaıy anyqtalady. Upaı sany boıynsha reıtıng jasalady. Sol reıtıngke qarap, qaı eldiń orta bilim júıesi alda ne artta ekenin túsiný qıyn emes.

Bıylǵy nátıje. 2018 jylǵy synaqqa 78 el qatysqan, kósh basynda Qytaı tur (oqý – 555, ma­tematıka – 591, jaratylystaný – 590 upaı). Keıingi oryndarda Qytaı mańyndaǵy Sıngapýr, Makao, Gonkong, Estonııa bar. Iaǵnı, bul elderde mektepte beri­letin orta bilim álem boıynsha úzdik degen sóz. Al ondyqtyń sońǵy oryndarynda Kanada, Fınlıandııa, Irlandııa, Koreıa jáne Polsha jaıǵasqan. Nazar aýdarýǵa turalyq jaıt: ol – Qytaıdyń nátıjeleri. Máselen, 2015 jylǵy synaq boıynsha bul el matematıkada – 6-shy, jaraty­lystanýda – 10-shy, al oqý saýat­tylyǵynda 27-shi edi. Arada ótken 3 jylda Qytaı qalaısha álemde top bastaǵany belgisiz. Iá, sońǵy synaqta Qytaı atynan Shanhaı, Beıjiń jáne zıansý, Chjezıan provınııalarynda turatyn oqýshylar qatysty. Biraq sonyń ózinde qysqa ýaqytta joǵary nátıje kórsetý ońaı sharýa emes jáne zertteýge turarlyq tá­jirıbe.

Al Qazaqstannyń nátıjesi kó­­ńil kónshitpeıdi. Máselen, oqý sa­­ýat­­tylyǵy boıynsha ortasha upaı – 387, matematıka – 423 jáne ja­ra­ty­­lystaný salasyndaǵy upaı – 397. Buǵan deıin PISA synaǵy negizinen Eko­no­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) kirgen eko­nomıkasy qýatty elderdiń ara­­synda ótkizildi. Ol elderdiń nátı­jesi Qazaqstan kórsetkishinen ana­ǵurlym joǵary. Máselen, oqý sa­ýattylyǵy – 487, matematıka – 489 jáne jara­ty­lystaný – 489 upaı. Iaǵnı, bizdiń oqý­shylardyń upaıy damyǵan mem­le­ketterdegi zamandastarynan orta eseppen 80-90 upaı artta qalyp tur. Bul – alańdataralyq jaǵdaı. Sebebi 15 jastaǵy shákirtterimiz 6-7 jylda bir-bir mamandyq ıesi atanatyn azamattar. Alaıda eger oqýshy qazirden bastap qoǵamda saýaty tómen, esep-qısaby nashar, ǵylym­nan alys bolsa, onda olardan kásibı maman shyǵýy asa qıyn máse­lege aınalady.

Al endi ár pán boıynsha kórset­kishterge tereńirek úńilsek. PISA synaǵyn ótkizgen uıymnyń má­li­metine sensek, Qazaqstandaǵy tá­lim­gerlerdiń 36 paıyzy ǵana oqý saýattylyǵy salasynda 2-shi deń­geı­ge qol jetkizdi (EYDU orta­sha kór­setkishi – 77%). Bul oqýshylar uzaq­­tyǵy ortasha mátinniń negizgi ıdeıa­­syn túsinip, qajet aqparat ta­ba alady.

Al matematıkada oqýshylary­myz­dyń 51 paıyzy 2-shi deńgeıge jetti (EYDU ortasha kórsetkishi – 76%). Bul – qarapaıym jaǵdaıdy tikeleı nusqaýsyz matematıkalyq túrde qalaı kórsetýge bolatynyn túsindire alatyn dáreje. Mysaly, balama eki marshrýt boıynsha jal­py qashyqtyqty salystyrý nemese baǵany basqa valıýtaǵa aıyrbastaý. Bul deńgeıge qytaı oqýshylarynyń 98 paıyzy jetken, ıaǵnı bizdiń kór­setkishten eki ese joǵary.

Jaratylystaný salasynda da nátıjemiz nashar. Máselen, ta­nys ǵylymı qubylystardy durys tú­­sindire alatyn, alǵan bilimin qa­ra­paıym jaǵdaılarda qoldana ala­tyn 2-shi deńgeıge 40 paıyz qa­zaq­standyq oqýshy jetken. Al EYDU elderiniń bul baǵyttaǵy orta­sha kórsetkishi – 76 paıyz. Iaǵ­nı, olardan eki esedeı artta ke­le­­miz.

Alaıda «toǵyz qatynnyń tolǵaǵy bir kúnde keledi» degendeı, kóńil­ge qaıaý túsiretin kórsetkish tek muny­­men shektelmedi. Eger 2018 jyl­­­ǵy nátıjeni aldyńǵy jyl­dar­­­daǵy óz oqýshylarymyzdyń kór­setkishimen salystyrsaq, keri ke­tip baramyz. Máselen, 2015 jy­ly elimiz 72 eldiń arasynda ma­te­­­matıkadan 460 upaımen 42-oryn­da, jaratylystanýda 456 upaı­­men 42-orynda jáne oqý saýat­­tylyǵynda 427 upaımen 53-oryn­da turaqtaǵanbyz. Bıyl 69-oryn­ǵa quldılap qulaǵanymyzdy eske salaıyn.

PISA-2018++01.jpg

Mınıstrdiń jaýaby. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aıma­ǵambetov bul synaqta Qazaqstan oqýshylarynyń tómen kórsetkishin bylaısha túsindirýge tyrysty. Onyń pikirinshe tórt faktor yqpal etken. Birinshi, test Qazaqstan úshin alǵash ret kompıýterlik formatta ótti. Aldyńǵy jyldary synaq qaǵaz betinde bolǵan. Ekinshi, PISA-daǵy nátıjelerdi jaqsarta alatyn bilim berý júıesindegi ózgerister áli de oń áserin tıgizbegen. Byl­tyr testke qatysqandar – eski júıe­­men oqyǵandar. Buıyrtsa, ne­giz­gi nátıje 2024 jyly kórinedi, sol kezde testtiń túbin túsiredi eken­biz. Úshinshiden, ózge elderde tek 10-synyp oqýshylary qatys­sa, bizde 9-synyp oqıtyndar da test tapsyrypty. Tórtinshiden, Nazarbaev Zııatkerlik mektebiniń ókil­­­deri joǵary upaı jıǵan.

Al endi mınıstr bergen jaýap­tardy taldap kórsek. Birinshi jaýap – test bıyl alǵash ret kompıýterlik formatta ótti. PISA 15 jastaǵy azamattyń kompıýterdi qoldanýyn emes, esepteı alý, oqyǵanyn tú­siný, ǵylymı uǵymdardy ómirde paı­­dalanýyn baǵalaıdy. Suraqtar kó­bine qarapaıym, logıkalyq. Iaǵnı, ondaı tapsyrmany qaǵazda oryndaısyń ba álde kompıýterde me, ádette aıyrmashylyǵy joq. Sebebi adam qabileti eki formatta da birdeı kórinedi. Búginde talaı oqýshy UBT synaǵyna kompıýterde daıyndalady, al maýsym aıynda qa­ǵazda tapsyrady. Odan nátıjesi tó­mendemeıdi. Osy sebepti mı­nıstr­diń bul jaýaby kóńilge qo­nym­­syz.

Ekinshi jaýap – PISA-daǵy nátı­jelerdi jaqsarta alatyn bilim berý júıesindegi jańalyqtar áli de áserin tıgizbegen. Iaǵnı, mı­nıstr eski júıe tıimsiz boldy, jańa­sy reıtıngtegi jaǵdaıymyzdy jaq­sartady dep úmittenip otyr. Bálkim solaı da bolatyn shyǵar. Ony ózi jazǵandaı, 2024 jyly kóremiz. Alaıda memlekettik orta bilim júıe­siniń negizgi maqsaty ári fýnk­ııa­sy PISA-daǵy el nátıjesin jaq­sartýǵa baǵyttalmaýy kerek shy­ǵar. Bala bilimdi reıtıng úshin almaıdy. Júıeniń maqsaty – saýatty, bilimdi oqýshyny qalyptastyrý, tárbıeleý. Iaǵnı, aıyp testte emes, bilim júıe­siniń sapasynda bolyp tur.

Úshinshi jaýap – ózge elderde tek 10-synyp oqýshylary qatyssa, bizde 9-synyp oqıtyndar da test tap­syrdy. PISA synypqa qara­maı­dy, ol tek 15 jasqa tolǵan shákirttiń daǵdysyna baǵa beredi. Eger mınıstrdiń sózine sensek, 9-synyp oqýshylary kóp bol­­ǵasyn, kórsetkishimiz kemidi. Iaǵnı, osy arqyly ol 15 jastaǵy 9-sy­nyp oqýshylary saýatsyzdaý, bilimsizdeý, eger 10-synypqa kóshse, esep-qı­sa­by da, oqý-jazýy da túzelmek de­gisi kelgendeı. Alaıda másele sy­nypta emes, bilim júıe­si­niń sapa­­syzdyǵynda ekenin moıyn­da­maı­tyny tańǵaldyrady.

Tórtinshi jaýap – Nazarbaev Zııatkerlik mektebiniń (NZM) ókilderi joǵary upaı jıǵan. Ras. Olardyń nátıjesi 510 upaıdyń aınalasy. Óte joǵary. Biraq ol mektepter elıtalyq sanatqa ja­tady. Eldegi 3 mıllıonnan asa oqýshyǵa NZM júıesindegi jaǵ­daı jasalmaı tur. Sondyqtan elı­­tarlyq júıedegi mektep pen qa­­tar­daǵy mektepti salystyrýǵa kel­meıdi. Sebebi buǵan deıin Má­­jilis depýtaty Irına Smır­no­va NZM mektebindegi bar balaǵa 200 myń teńge bólinse, qatar­da­ǵy mektep oqýshysyna bıýd­jette qa­ras­tyrylǵan qara­jat 17 myń teńge degen edi. Iaǵnı, 12 ese aıyr­ma­shy­lyq bar. Qar­jy­lan­dy­rýdaǵy mun­daı alshaqtyq bilim sapasyna tikeleı yqpal etetini belgili.

Ne isteımiz? Árıne, maqsat mı­nıstrdi synaý, mineý emes. Búginge deıin aýysqan mınıstrdiń qaı-qaısysynyń da syn sadaǵyna ushy­ramaǵany joq shyǵar. Alaıda odan paıda boldy ma? Másele basqada. Eń aldymen, bizdiń or­ta bilim júıemizdiń sapasy halyqa­ralyq talapqa saı emestigin jáne tym jıi jasalǵan reforma paı­da­synan góri zııanyn tıgizgenin mo­ıyndaý. Naqtyraq aıtsaq, qa­la­­larda 1-synypta 40 balanyń oty­rýy, 3 aýysymdaǵy jáne apat­tyq jaǵdaıdaǵy mektepterdiń jo­ıylmaýy, mekteptegi jemqor­lyq­­tyń kemimeýi, ustazdardyń tó­men jalaqysy men olardyń jetispeýi, qaǵazbastylyq, muǵalimdi túrli qo­ǵam­dyq sharalarǵa retsiz qa­ty­s­tyra berýi, pedagogıkalyq ma­mandyqqa tómen ball jıǵan stý­­dentterdiń túsýi jáne taǵysyn taǵy­lar. Eger bul problemalardy mo­ıyn­damasaq, olardy joıý da qıyn­ǵa soǵady.

Sóz sońynda. Jalpy, PISA-2018 synaǵy otandyq bilim júıesiniń sapasy tómen ekenin, erteń túlek bolyp úlken ómirge qanat qaǵatyn ul men qyzdyń ómirge daıyndyǵy nashar ekenin aıqyndap berdi. Eger qazirgi bilim sapasy artpasa, erteń sa­ýat­syz, qylmysy men ajyrasý kór­setkishi joǵary, jemqorlyǵy da azaımaǵan qoǵam qurýymyz ábden múm­kin. Sebebi adamnyń boıyndaǵy bi­lim men ǵylymǵa qushtarlyǵy da, gýmanıstik qundylyǵy da, ne­giz­­gi qa­rym-qabileti de mektep qa­­­byr­ǵa­syn­da bilimmen sińetini belgili.

aikyn.kz

Sońǵy jańalyqtar