5 Jeltoqsan, 09:27 851 0 Zań Anar LEPESOVA

Azǵyndyqtyń aldyn alýǵa ne kedergi?

Sońǵy jyldary elimizde balalarǵa jynystyq zorlyq-zombylyq kórsetý oqıǵasy jıilep ketti. Ilgeride mundaı qyl­mystar BAQ-ta jarııalana bermeıtindikten bolar, álgindeı soraqy jaǵ­daılar qoǵamǵa múlde jat kórine­tin. Al qazir áleýmettik jelini ashsań da, teledıdar qosyp, gazet-jýrnaldy paraq­ta­sań da zorlanǵan búldirshinder jaıly aqparattardan deneń túrshigedi. Qany­pezer­liktiń beleń alǵany sonshalyq, eki kúnniń birinde qulaǵymyz shalatyn mundaı jańalyqtarǵa etimiz ólip bara jat­qandaı.

Bala zorlaýǵa qatysty resmı derekter tym qorqynyshty. Máselen, Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtettiń dereginshe, 2013-2018 jyldary kámeletke tolmaǵan 964 bala zábir kórgen. Bul – beıbit zamanda órimdeı 964 balanyń bolashaǵyna balta shabyldy degen sóz.

Úkilep ósirip otyrǵan perzentiniń ómi­ri qor bolǵan ata-ananyń ay zaryn bıyl da kóp estidik. Azǵyndyqtyń qur­bany bolǵan balalardy qaıta-qaıta jip­ke tizip, onsyz da jazylýy qıyn jaranyń be­tin tyrnalaı bergennen túk utpasymyz anyq. Alaıda Jambyldaǵy oqıǵadan keıin kókeıdegi kóp suraq qolǵa eriksiz qa­lam aldyrdy.

Tarazdaǵy №6 mekteptiń 7-synyp oqý­­shysy taltúste zorlandy. Sabaq kezinde ájethanaǵa suranyp shyqqan órimdeı qyz azǵynnyń ýysyna tap boldy. Oqýshy mekteptiń ishindegi ájethana jabyq tur­ǵandyqtan aýladaǵy ájethanaǵa shyǵýǵa májbúr bolǵan. Ata-analardyń aıtýynsha, mektep mańyndaǵy ájethanaǵa kim k­óringen kelip-ketedi eken. Sebebi mek­tep­tiń sol qaptalynda ishke enetin esik bar. Álgi qanypezer sol jolmen kelip, jetkinshekke jábir kórsetken. Beınebaqylaý kameralarynyń jazbasynan onyń mektep mańyn torýyldap júrgeni anyq kó­rinedi. Alaıda bógde adamnyń oǵash júri­sine qaýipsizdikke jaýapty qyz­met­kerdiń eshqaısysy nazar aýdarmaǵan. Tipti, syrtqa suranyp ketken oqýshynyń sabaq bit­kenshe oralmaǵany da eshkimdi alań­dat­paǵan. Ábden azaptalǵan oqýshy ózi kelip, muǵalimge mán-jaıdy aıtqannan keıin ǵana búkil mektep aıaǵynan tik turdy.

38 jastaǵy kúdikti kóp uzamaı qamaýǵa alyn­dy. Jergilikti polıııanyń máli­me­tinshe, ol 19 jyl buryn adam zorlaǵany úshin tórt jyl túrmede otyryp shyqqan. Bostandyqqa shyqqannan keıin eski áde­tine basqan azǵyn endi temir tordan ońaı qutylmasy anyq.

Osy oqıǵadan keıin ata-analar jappaı dúrligip, mektep basshylyǵyn jazalaý­dy talap etti. Aımaqtyń atqaminerleri jy­ly oryndarynan óre túregelip, oqý­shylardyń qaýipsizdigine jaýapty sheneý­nikter qyzmetinen aıyryldy. Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Rahııa Turmahanbetova, mektep dırektory Smanova óz erkimen jumystan ketti. Taraz qalalyq polıııa basqarmasynyń basshysy Ardaq Mádımarova qyzmetinen bosatyldy. Jalpy bilim beretin mekemelerge bekitilgen kámeletke tolmaǵandardyń is­teri jónindegi ýchaskelik ınspektor, polıııa maıory Rysbaev ishki ister organdarynan shyǵaryldy. Taraz qalalyq polıııa basqarmasy qyzmetteriniń bir­qatar basshylary qatań sógis aldy.

Sonymen qatar №6 mekteptiń vahteri Nurshabaeva, dırektordyń quqyqtyq isi jónindegi orynbasary Ózbekova, ájet­hanaǵa suranǵan oqýshyny jiberip, sabaq bitkenshe izdemegen geografııa páni muǵa­limi Kım, mektep ishindegi kezekshilikke jaýap­ty qazaq tili páni muǵalimi Baı­qu­lova óz ótinishteri boıynsha jumystan ket­ti.

Ákimder de jazasyz qalǵan joq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes ózine júktelgen mindetterdi tıisinshe oryndamaǵany úshin Taraz qalasynyń ákimi Qaırat Dosaev qyzmetinen bosatyldy. Oblys ákimine es­kertý jasaldy.

Jón delik. Sheneýnikter jappaı qyz­metinen qýyldy. Mektep basshylyǵy men muǵalimder bilim oshaǵynan alastatyldy. Talaı oshaqqa qasiret ákelgen qanype­zerlik osymen tyıyla ma? Áriptesteriniń jappaı jazalanýy bala qaýipsizdigine jaýaptylardyń jaýapkershiligin arttyra ma? Jańa basshylardyń kelýi bala ań­dyǵan azǵyndardyń torýylyn tyıa ma? Saýal kóp. Birtindep qoıaıyq.

 

1-suraq: Mekteptegi ájethana nege qulyptaýly?

Oqıǵa bolǵan mektep shalǵaıdaǵy aýyl­da emes, oblys ortalyǵynda orna­las­qan. Ǵımarattyń ishinde ájethana bar, alaı­da oqýshylardyń aıtýynsha, ol kó­bine jabyq turady. Nelikten? Tehnıkalyq se­bepten bolsa, maman shaqyryp, jańa jab­dyq alyp, nege jóndetpegen? Álde, ba­lalar uqypty paıdalana almaıdy dep ádeıi japqyzyp qoıǵan ba? Qarashanyń qara sýyǵynda bala nege dirdektep dalaǵa shyǵýy kerek? Telearnalar taratqan vı­deo­lardan álgi ájethananyń jaǵdaıy ońyp turmaǵanyn el tegis kórdi. Kez kel­gen máseleniń sebebimen emes, saldary­men kúresetin eski ádetine basyp, shendi­ler Tarazdaǵy oqıǵadan keıin elimiz boıyn­sha  mektep syrtynda or­na­lasqan ájet­ha­nalardy tegis túgendedi. Bi­lim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aı­ma­ǵambetovtyń esebinshe, Qazaqstanda ájethanasy dalada or­natylǵan 2 352 mek­tep bar. Mundaı mekteptiń 60 paıyzy – Túrkistan oblysynda, 54,6 paıyzy – Almaty oblysynda, 44 paıyzy – Batys Qa­zaqstan oblysynda jáne 43 paıyzy – Qy­zylorda men Shyǵys Qazaqstan obly­syn­da ornalasqan deıdi mınıstr. Aı­ma­ǵambetov olardyń bárin jabýdy usyndy. Alaıda qolastyn­daǵy­larǵa naqty tapsyrma bergenin, máseleni dereý sheshýge shyn qulyq tanytqanyn baıqamadyq. «Bir kúnniń ishinde eshkim de jyly ájethana sala almaıdy. Shalǵaıda ornalasqan eldi mekender bar. Degenmen problemany sheshý qajet» dedi sozbaqqa salyp.

Aıtpaqshy, álgi 2 352 degen ıfrdy mı­­nıstrdiń taban astynda qaıdan alǵany bel­gisiz. Vedomstvodaǵylar aýyl-aımaq­taǵy mektepti túgel aralap, ájethana­la­ryn sanap shyqpaǵany anyq. Mınıstrlik oblystyq bilim basqarmalarynan surap, oblystaǵylar aýdandaǵylardy jumsap, aýdandaǵylar aýyldaǵylarǵa attandaǵan bolar. Alaıda jyly oryndarynan turýǵa eringender ájethana aralaýdy ar sanap, suralǵan sandy jobalap aıta salmaǵany­na kim kýá?

Áleýmettik jelidegi oqyrmandardyń ja­naıqaıynan uqqanymyz – shalǵaı aýyldaǵy mektepterdiń kópshiligi áli kún­ge deıin daladaǵy ájethanany paıdalanady. Osydan keıin halyqaralyq reı­tıng­ter, ınnovaııalyq jobalar týraly aıtýdyń ózi artyq sekildi.

 

 2-suraq: Eshkim baqylamaıtyn beınebaqylaýdan  ne paıda?

Bilim berý uıymdaryn beınebaqylaý júıelerimen tolyq jabdyqtaý máselesin kó­terý úshin de sheneýnikter qaıǵyly oqı­ǵanyń bolýyn kútkendeı. 12 jasar qyz zor­lanǵannan keıin abdyrap qalǵan atqa­mi­nerler qaıta-qaıta jınalys ótkizip, ba­lalar qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń jo­lyn izdeýge endi kiristi.

Ishki ister mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi birlese ótkizgen jınalysta barlyq mektepke deıingi jáne or­ta bilim berý mekemeleriniń beıneba­qy­laý júıesin Ishki ister organdarynyń jedel basqarý ortalyǵyna qosý máselesi kóterildi. Sonymen qatar mektepterdiń aý­maǵyn qorshaý jumystary da qolǵa alyn­baq. Mınıstr Aımaǵambetov bul prob­­lemany uzaq jyldardan beri sheshe al­maı kele jatqandaryn moıyndady.

«Bul másele aıtylǵanyna biraz ýaqyt bol­dy. Syltaý kóp. Qarajat jetpeıdi deı­miz, taǵy birdeńe jetpeıdi deımiz, áı­teýir másele osy ýaqytqa deıin sheshimin tap­qan joq. Beıneqondyrǵylar týraly qan­sha boldy aıtyp kele jatqanymyzǵa. Keı­bir jerde kameralar bar. Biraq ony durys jerge shyǵarmaǵan. Ony keıbireýler óziniń kabınetine qoıyp qoıǵan kó­rinedi», – dep  Bilim jáne ǵylym mı­nıstri óz qarama­ǵyn­daǵylardyń júgen­siz­digin ashyp aıtty.

Álgi azǵyn aýlasyna emin-erkin kirgen №6 mektepte beınebaqylaý kameralary bar. Bir emes, jıyrmasy ornatylǵan. Zor­laýshy barlyq kameralarǵa túsken: beıne­jaz­badan bylǵary kúrte kıgen adamnyń oıyn alańyn torýyldap júrgeni kórinedi. Alaıda mektep ákimshiligi de, bilim oshaǵyndaǵy qaýipsizdikti qadaǵalaýshy ınspektor da kameraǵa úńilmegen. Eger eshkim baqylamaıtyn bolsa, beınebaqylaý qon­dyrǵylaryn ornatýdyń qajeti qan­sha? Kameralardyń sanyn emes, áýeli qaýip­sizdikke jaýaptylardyń jaýapkershiligin arttyrýdy oılaý kerek sııaqty. Áıtpese, tilsiz temirdi topyrlatyp ilip qoıǵannan eshteńe ózgermeıdi.

Osy oraıda, Almatydaǵy mobıldi po­lıııa beketteri eriksiz eske túsedi. Jýyr­da qala ákimi Baqytjan Saǵyntaev olardyń jumysyn tekserýge shyqty. Ákim bar­ǵan alty bekettiń bireýinde ǵana polıııa qyzmetkeri bolǵan. Qalǵandary bos: polıııasy joq mobıldi polıııa beketteri. Kezekti kózboıaýshylyq. Sonda kimdi aldaımyz?

 

3-suraq: Memleket azǵyndardy qashanǵy asyraıdy?

 Qazaqstanda 4 pen 13 jas aralyǵyn­da­ǵy balalarǵa zábir kórsetken 126 pedofıl sottalyp, jazasyn ótegen soń bos­tan­dyqqa shyqqan eken. Quqyqtyq sta­tıs­tıka jáne arnaıy esep jónindegi komıtettiń portalynda olardyń elektrondy kartasy jasaqtalǵan. Onda pedo­fılderdiń aty-jóni, túri (fotosy), qaı óńirde turatynyn bárin kórýge bolady. Tańǵalarlyǵy, pedofılderdiń kóbi merziminen buryn bosatylǵan. Qorqynysh­ty­sy, túrmeden shyqqannan keıin olardyń taǵy da bala zorlamaıtynyna kepildik joq. Tarazdaǵy órimdeı qyzdy zorlaǵan qanypezer mundaı azǵyndyqty osydan 19 jyl buryn da jasaǵanyn joǵaryda aıt­tyq. Demek, pedofılderge ólim jazasyn suraǵan ata-analardyń janaıqaıyn jeke bastyń qasiretinen týǵan zar emes, ár­­birimizdiń úıimizde ósip kele jatqan bala ataýlynyń qamsyz búgini, baıandy bo­lashaǵy úshin shyńǵyryp shyqqan shyndyq dep uqqan jón bolar.

Qazaqstanda ólim jazasyna moratorıı jarııalanǵany belgili. Qoǵamnyń nara­zylyǵynan keıin ótken jyldyń 1 qań­tarynan bastap pedofılderdi hı­mııa­lyq jolmen kastraııalaý qolǵa alyndy. Bıyl bala zorlaǵany dáleldengen 88 qylmys­kerge, kelesi jyly 71 zorlaýshyǵa hımııa­lyq kastraııa jasalady. Bıyl bul maq­satqa 11 mln teńge bólingen. Al ótken jy­­ly azǵyndarǵa dári egý úshin memleket qazynasynan 9 mln teńgeden asa qarjy bólinipti. Mamandardyń aıtýynsha, sottalýshy pedofılge jyl boıy 26 ýkol salynady eken. Al bir preparattyń ba­ǵasy – shamamen 4 000 teńge. Demek, ul-qyzy­myzdyń bolashaǵyna balta shapqan bir adamǵa jylyna 127 myń teńge shyǵyn­da­lady. Odan bólek, olardy kúndelikti asyraý shyǵyny bar. IIM Qylmystyq at­qarý komıteti taratqan málimetke súıen­sek, sottalǵan jáne tergeýge baılanysty qa­malǵan adamdy asyraý úshin táý­ligine – 2,4 myń teńge, jylyna 876,9 myń teńge jum­salady eken. Osy oraıda, pedofılderdi ómir boıy aýyr jumysqa tartý tetikterin zańmen bekitý kerek se­kildi.

Zań demekshi, Tarazdaǵy oqıǵa halyq qalaýlylaryn da uıqydan oıatqandaı. Ótken aptada Májilis depýtattary «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine qylmystyq jáne qyl­mystyq-proestik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn talqylady. Qujattyń 2-bóligi jy­nystyq qatynastaǵy qylmystarǵa qa­tys­ty. Zorlaý men seksýaldy sıpattaǵy zor­lyq-zombylyq áreketter úshin jaza qa­taı­maq. «Atap aıtsaq, zorlaý, ıaǵnı jábir­lený­shige nemese basqa adamdarǵa kúsh qoldanyp, onyń dármensiz kúıin paıdalanyp, jy­nystyq qatynas jasaý aýyrlyǵy ortasha qylmystan aýyr qylmys sanatyna kóshedi. Bul jerde de tatýlasý bolmaıdy. Al bala­larǵa qarsy jasalǵan osyndaı qylmystar úshin jaza tipten qatal bolmaq. Bul asa aýyr qylmystar sanatyna jatady. 14 jas­qa tolmaǵan balalarǵa qarsy jynys­tyq sıpattaǵy qylmystar úshin tek qana 20 jyl bas bostandyǵynan aıyrý nemese ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý ja­zasy usynylyp otyr», – deıdi Bas pro­kýrorynyń orynbasary Marat Ahmetjanov.

 

Perızat Syzdyqova,  ustaz, úsh balanyń anasy:

Qazir balany «pedofıl ustap alady»  dep qorqytatyn boldyq

– Árbir ata-ana úshin mápelep ósirip otyrǵan ul-qyzynyń amandyǵynan qymbat baılyq joq. Joǵary synypta oqysa da balalarym mektepten kelgenshe joldaryna qarap, alańdap otyramyn. Qala túgili aıadaı aýyldyń ózi qorqynyshty. Neshe túrli sumdyqty estigennen keıin balalar sál keshikse berekem ketedi. Aqparat quraldary zorlyq týraly jıi aıtqan saıyn elimizde sondaı qylmystar kóbeıip bara jatqandaı. Alaıda aıtpasa, eskertpese, taǵy bolmaıdy. Buryn pedofıldiń kim ekenin bilmeıtin edik. Qazir eńbektegen sábıge deıin biledi. Buryn jurt kishkentaı balasyn «babaı keledi, bójeı keledi» dep qorqytsa, qazir «pedofıl ustap alady» dep qorqytatyn bolǵan. Qaıtsin, zamannyń shyndyǵy. Menińshe, ólim jazasy qoldanylǵanda ǵana pedofılderden keletin qaýip seıiledi. Áıtpese, azǵyndar on jyl ótse de, jıyrma jyl ótse de eski ádetine qaıta basýy múmkin.

 

Anna Qudııarova,  psıholog, Orta Azııa psıhoanalız ınstıtýtynyń

dırektory:

Pedofılııa – psıhıkalyq dert

– Pedofılııa degenimiz – psıhıkalyq aýytqýshylyq, aýrý. Al árbir aýrýdyń emi bar. Muny manıak deýge bolmaıdy. Jynystyq manıak degen múldem basqa aýrý. Manıak ul ma, qyz ba, kári me, jas pa talǵamaıdy. Al pedofıldiń aıyrmashylyǵy – olar jas balaǵa qumar. Túbin qazbalap izdeıtin bolsaq, ol emoııalyq táýeldilik. Emoııalyq táýeldilikti psıhologtar sózben emdeıdi. Sondyqtan bas salyp jazalaýdy emes, emdeýdi de oılaǵan jón. Biraq elimizde psıhologtardyń sany jetpeıdi, sapasy taǵy bir másele. Sońǵy jyldary elimizde balalarǵa qarsy jynystyq zorlyq-zombylyq jasaý áreketi tipten kóbeıip ketken. Sondyqtan pedofılderge qatań jaza qoldanýdy ómirdiń ózi talap etýde. Biraq máseleniń saldarymen de kúresip kórýimiz kerek. Negizi másele biz oılaǵannan da kúrdeli. Arsyzdyqtyń qurbany bolǵan kishkentaı jandardyń óz-ózderin qurban qylmasyna kim kepil? Arsyz­dan kek alamyn dep búldirshinniń ata-anasy qylmysqa barýy da múmkin. Tipti, bul psıhologııalyq turǵydan bala sanasyna jazylmas daq túsiredi. Qaranıettilerdi búgin quryqtap túrmege qamaǵanymen, erteń alshań basyp qaıta shyǵady. «Aýrý qalsa da ádet qalmaıdy» degen taǵy bar. Sondyqtan pedofılızmdi joıýmen keshendi túrde aınalysýymyz kerek.

 

P.S:

Pedofıldermen kúres ózge memleketterde qalaı júrgizilip jatqanyn bilý úshin sheteldik tájirıbege úńildik. Polsha men Chehııada pedofılder túrmede jazasyn ótegennen keıin mindetti túrde kastraııalyq jolmen emdeledi. Chehııalyq mamandardyń aıtýynsha, kastraııa jasalǵan 100-ge jýyq qylmysker 10 jylda birde-bir ret qylmysty qaıtalamapty. Ońtústik Koreıada mundaı qylmys jasaǵandardy merziminen buryn bosatýǵa tyıym salynǵan. Al 13 jasqa deıingi balany zorlap, óltirgen qylmyskerler bul elde ólim jazasyna kesiledi. Saýd Arabııasy, Qytaı, Iran, Irak, Indonezııa, Ońtústik Koreıa, Latyn Amerıkasy men Afrıkanyń kóptegen elderinde pedofılııa úshin birden ólim jazasyna kesedi. Sheteldik tájirıbeni zerdeleı otyryp uqqanymyz, pedofılderdi jazalaý keıingige sabaq bolatyndaı dárejede júrgizilýi tıis. Sonda ǵana órimdeı búldirshinderdiń ómirin óksitip júrgen ozbyrlar aıaǵyn tartýy múmkin.

Sońǵy jańalyqtar