14 Qarasha, 10:22 403 0 Ishki saıasat Ahmet ÓMIRZAQ

Aımaǵambetovke aıtyp-aq jatyrmyz...

Jaqynda Parlament Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhan bilim salasyndaǵy keleńsizdikti joıý máselesin Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń qaperine saldy. «Bilim, onyń ishinde orta bilimnen mańyzdy nárseni kórip turǵan joqpyn. Óıtkeni báriniń irgetasy sol. Úıdi altynmen aptap, kúmispen kúpteseń de, mármárdan qalasań da, irgetasy shirik bolǵan úı qulap qalady.  Al endi jasyratyny joq, orta bilimdegi soraqylyq, oqýlyq máselesi qoǵamnyń tıtyǵyna ábden tıip bitti. Bala túgil, ata-ana túsinbeıtin taqyryp, sheshilmeıtin esep qoǵamda qandaı synǵa ushyrasa da, qandaı narazylyqqa tap bolsa da, miz baqqan júıe joq. Mazaq pa, enjarlyq pa, ony túsinbedik.

Qazirgi  júıeni ózgertpese, oqýlyqtar shyǵarýdaǵy júıeni shirik dep aıtýyma negiz bar. Biz urpaqty azaptap jatyrmyz. Bir esepti bala emes, áke-sheshesi shyǵara almaı otyrǵan mundaı bilim júıesi baryp turǵan qaskóı júıe. Soraqylyqqa jaýap beretin naqty sheshim bolǵan joq» dedi ashynǵan depýtat. Parlament Májilisinde aıtylǵan bul sóz burynnan aıtylyp kele jatqan problemalardy eske taǵy bir túsirse de, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi pármendi sharalar qabyldap, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt boıy sozylyp kele jatqan kemshilikterdiń joıylýyna sebi tıer me eken?!.

Kúnkóristi birinshi orynǵa qoıǵan qoǵamda bilimsiz maltapqyshtar alǵa shyǵyp, oqyǵandar jumyssyz qaldy. Sol kezde adamdardy alǵash ret «oqymaı-aq kún kórýge bolady eken-aý», «kádege aspaıtyn bilim de bar eken» degen sekildi kúdikti oı bılep, halqymyzdyń saýatty bolýǵa degen ǵasyrlyq umtylysynyń jáne sol jolda jetken jetistiginiń máni ketti. Osynsha pushaıman halge túsýdiń saldary bolmaı qalmady, elde bilimge degen umtylystyń ornyn aqsha tabýǵa degen qulshynys basty.

Jalpy, jurttyń qalaýyn joqqa shyǵarýǵa, halyqtyń qyzyǵýshylyǵymen sanaspaýǵa bolmas, biraq HHI ǵasyrdyń bilimdiler ǵasyry ekenin esten shyǵarýǵa bola ma?!

«Bilekti birdi jyǵar, bilimdi myńdy jyǵar» degendi tereń túsinsek te, bilimdi bolýǵa umtylysymyzdyń azaıyp bara jatýy neden? Orta mektepte eńbek etip júrgen muǵalimderde kezdesip qalatyn saýatsyzdyq pen mektep bitirgenderdiń arasynda oıyn erkin jetkize almaıtyn tili jutańdardyń kóbeıip kele jatýyna ne sebep? Joǵary oqý ornynda isteıtin ǵalym-oqytýshylardyń eńbekterinde kezdesip qalatyn plagıattyq pen sol oqý ornyn bitirip shyqsa da teorııalyq bilimniń ózin durys ıgermegen shalaǵaı mamandardyń kóbeıýine áserin tıgizip jatqan qandaı qubylys?..

Jalpy, ótkenge tas laqtyrýdan ońaı nár­se joq. Árıne, tas laqtyrýǵa tıis nár­seler bolady, biraq laqtyrylǵan tas kóz­degen jerge tımegesin onyń zardabyn bas­qalar tartady. Iaǵnı, uzaq jyldar boı­ǵy ıdeologııanyń kesirinen saıasılanyp ketken ádebıet, tarıh, qoǵamtaný, ekonomıka ǵylymdaryn synaýdyń sońy búkil jaratylystaný ǵylymdarynyń jetken jetistikterin de joqqa shyǵaryp, olarda ja­salǵan durys bilim daǵdylarynan bas tar­týǵa jetkizdi. Solaısha, ótken ǵasyrdyń soń­ǵy onjyldyǵynda qoǵamda bolǵan qııan-keski jaǵdaılar zaman aýysyp jat­qan­da, jurtqa es jııýǵa mursha bermeı, bi­lim berý salasy múlde álsirep qaldy.

Jańany jasamaı turyp, eskini qırata salý bilim salasyna haos ákeldi. Basynda qýan­dyq, burynǵy ıdeologııanyń nus­qaýy­men jasalǵan ǵylym-bilimnen qutylyp, jańa, bólekshe oqý júıesin, oqý­lyqtardy jasaımyz dep. Biraq shırek ǵa­syrdan beri «reforma» Qazaqstannyń bilimi men ǵy­lymyn basqarǵandardyń oıyn­shyǵyna aınaldy. «Ár kálláda – bir qııal», kelgen Bilim mınıstri jańa bir oı ta­ba­dy da, búkil bilim berý mekemelerine so­ny synaqtan ótkizedi. Onysyna endi boı úırenip kele jatqanda, taǵy bir óz­geris paıda bolyp, bárin qaıtadan bastaýǵa týra keledi. «Ózgerte berýden sharshadyq» dep, muǵalimderdiń kóz jasy kól bolady...

Meıli, mektep bolsyn, joǵary oqý or­nynda bolsyn, oqytýshylar qolyna bergen baǵdarlama ne joǵarydan kelgen nusqaýlyqpen oqyta beredi ǵoı, biraq aınalyp kelgende bári oqýlyqqa táýeldi. Al ol oqýlyqtardyń sapasyz ekenin, mekteptegi balanyń jasy eskerilmeı jazylatynyn, berilgen tapsyrmalaryn oqýshy túgili, ata-ananyń ózi túsinbeı, mıy atala bo­latynyn elimizdegi BAQ-tar aıta-aıta jaǵy taldy. Esh nátıje joq.

Biraq urpaǵynyń bolashaǵyna alań­daıtyn halyq bilim salasyndaǵy ketip jat­qan kemshilikterdi másele qylyp kó­terý­d­en sharshamaıdy. Endi qaıtsin, bala­sy­nyń saýatsyz bolýyn kim qalaıdy?

Qazirgi zamanda túrli problemalar týraly aıtylatyn sóz kóp, biraq kóbi belgili bir sala tóńireginde qalatyn bolǵasyn oǵan kópshiliktiń nazary aýa bermeýi múm­kin, al bilim salasy týraly áńgime olaı emes, sebebi ol búkil bir memlekettiń, tutas ult­tyń damýyn belgileıtin talqylaý se­kildi nárse. Sondyqtan bul tarapta aıtylar árbir sózde mán bar, árbir pikirde shyn­dyq bar.

Qaı dáýirdi alyp qarasaq ta, burynǵy dás­túrden birden bas tartýdyń sońy jaq­sy­lyqqa ákelgen emes. Kezinde keńestik jańa mektep júıesin jasaý kezinde burynǵy gımnazııalardy, semınarlardy qurtyp, jalpyǵa birdeı orta bilim berýdiń negizin qalaǵan shaqta kóptegen qatelik ketken. Sebebi gımnazııalyq oqytý júıesi ábden qalyptasyp, onyń bilim berý júıesi ózin aqtaǵan júıe retinde ómir súrýge quqy bar edi. Alaıda burynǵy muralardyń bárine «eskiniń qaldyǵy» dep qaraǵan bolshevıkter sol gımnazııalarda, semınarlarda bilim alǵandardy keńes úkimetine zııan­kestik jasaıdy dep sanap, onda oqy­ǵandardy qýdalap, ol júıemen oqy­týdy qurtty.

«Ýdyń kúshin ý alady» demekshi, táýel­siz­dik­ten keıin Qazaqstanda da keńestik kezeńniń murasy retinde mektep oqýlyq­tary revızııalandy. Jańa baǵdarlamalar jasalyp, jańa oqýlyqtar jazyldy. Bir esepten muny da túsinýge bolar, óıtkeni áde­bıet pen tarıh páni kommýnıstik kóz­qaraspen jasalyp, oǵan negizinen, sol baǵyt­taǵy shyǵarmalar kirip, sol baǵyt­taǵy tarıhı paıymdaýlar tyqpalanǵany málim. Alaıda tarıh pen ádebıetti oqytýda jańa konepııalar jasalǵanymen, oqýlyqty oqytý, úıretý metodıkasy nashar­laý boldy. Sebebi ol oqýlyqtardy biryń­ǵaı ǵalymdar jazdy da, ony oqytý­dyń metodıkasy saralanbady. Sodan kelip beriletin shyǵarmalardyń mekteptegi oqýshylardyń jas ereksheligine saı kelý-kelmeýi jetkilikti zerdelenbeı, ony oqyp-úırenýdiń tıimdiligi nazardan tys qaldy.

Máselen, keńestik kezdegi qazaq synyp­tary 9-synypqa kelgende qazaq tili sa­baǵynda maqala jazýdy, isqaǵazdaryn júr­gizýdi úırenetin edi. Al qazirgi 3-synyptyń oqýshysynan belgili bir materıal boıynsha maqala, óleń jazý talap etiledi. Oqýlyq arqyly sondaı tapsyrma beriledi. Sebebi oqýlyqta solaı kórse­til­gen. Muny qalaı túsinýge bolady? Sol sııaq­ty, matematıka sabaǵynda logıkalyq esepter kóbirek berilgen. Esep tapsyrmalary balanyń jasyna qaraǵanda kúrdeli. Keıde ol esepterdi eresekterdiń ózi de shyǵara almaıtyn kezder bolady. Mine, osynyń bári balanyń oqýǵa degen yntasyn qurtatyny belgili. Óıtkeni bala óz kúshimen esep shyǵaryp úırenbese, óleńdi jattap, áńgimeniń mazmunyn aıtyp berý­diń ornyna oqyǵan materıaly týraly shy­ǵarma jazý talap etile berse, aýyr tap­syrmalardan yǵyr bolyp, bilimge degen qyzyǵýshylyǵy tómendemegende qaıtedi?

Mektepke arnalǵan oqýlyqtardy jazǵanda, oǵan ádisker ustazdardy mindetti túrde tartý kerek. Sebebi qaı jastaǵy balanyń qandaı shyǵarmany ıgere alatynyn solar ǵana biledi. Materıaldyń aýyr-jeńiline qaraı tapsyrmany qalaı berý kerektigine de nusqaý beredi.

El arasynda júrgende keńestik kezde eń­bek etken ádisker muǵalimdermen sóı­le­semiz, búgingi oqýlyqtar jaıyn suraımyz. Sonda olardyń aıtatyny: jaratylystaný páni (matematıka, fızıka, hımııa, t.b.) oqýlyqtary burynǵy júıesinen aıyrylyp qalǵan, materıaldardyń túsindirilýi men tapsyrmalardyń berilýi aýyr. Keı jaǵ­daıda orta mekteptiń oqýshylary alatyn bilim deńgeıinen joǵary kórinedi eken.

Sosyn úlken problemanyń biri – aralas mektepterdiń sany kóp eken, onyń oqý­shylardyń til tazalyǵyna degen teris áseri bar.

Toqeterin aıtqanda, búgingi qazaq mek­te­bine qarapaıym jáne ıgerýge óte yńǵaı­ly oqýlyqtar kerek. Balaǵa bilim negiz­derin orta mektepte tolyq ıgerte almasaq, odan bolashaqta jaqsy maman shyǵaty­ny­na senim az. Ol úshin Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi orta mektepte bilim berýdiń qa­lyptasqan, synnan ótken tásilderine jú­ginip, kemi shırek ǵasyr myzǵymaıtyn baǵ­darlama jasaýy kerek. Óıtpese, myń re­formadan da paıda joq.

Sońǵy jańalyqtar